6331 sayılı İSG Kanunu, yani İş Sağlığı ve Güvenliği Kanunu, işyerlerinde sağlık ve güvenliğin sağlanması için işveren ile çalışanların görev, yetki, sorumluluk, hak ve yükümlülüklerini düzenleyen temel kanundur. 20 Haziran 2012'de kabul edilip 30 Haziran 2012 tarihli Resmî Gazete'de yayımlanmıştır. Kanun beş bölümden oluşur ve İSG yükümlülüklerinin neredeyse tamamı ikinci bölümdeki maddelerden doğar.
Bu yazı kanunu madde madde açıklamak yerine bir "harita" sunar: hangi bölüm neyi düzenler, hangi madde işverene hangi belgeyi ve görevi yükler, madde şerhlerimizden hangisine bakmalısınız. Kanunun kimleri kapsadığı sorusunu ayrıca ele aldığımız için kapsam konusunu kısa tutuyoruz; ayrıntı için 6331 sayılı Kanunun kapsamı yazımıza bakabilirsiniz.
6331 Sayılı İSG Kanunu Neden Ayrı Bir Kanun?
2012 öncesinde iş sağlığı ve güvenliği büyük ölçüde 4857 sayılı İş Kanunu'nun ilgili maddeleriyle düzenleniyordu. Bu sistemin iki önemli boşluğu vardı: İş Kanunu yalnızca "işçi" statüsündekileri kapsıyordu ve küçük işyerleri birçok yükümlülüğün dışında kalıyordu. 6331 sayılı Kanun bu yaklaşımı değiştirdi:
- Statü yerine "çalışan" kavramı benimsendi. Kamu ya da özel sektörde istihdam edilen her gerçek kişi, kendi özel kanunundaki statüsüne bakılmaksızın kapsama girer.
- Çalışan sayısı sınırı kaldırıldı. Tek çalışanı olan işyeri de kanuna tabidir.
- Önleme kültürü esas alındı. Kaza olduktan sonra müdahale değil, risk değerlendirmesiyle önceden tedbir alma yaklaşımı benimsendi.
- 4857 sayılı Kanun'un İSG'ye ilişkin maddeleri (md. 77-89'un büyük kısmı) 6331 sayılı Kanun'un 37. maddesiyle yürürlükten kaldırıldı ve diğer mevzuatta İSG konusunda İş Kanunu'na yapılan atıflar bu Kanun'a yapılmış sayıldı (geçici md. 1).
Kanunda hüküm bulunmayan hallerde ise, çalışanların tabi olduğu kanun hükümleri saklı kalmak kaydıyla, 4857 sayılı Kanun'un 6331'e aykırı olmayan hükümleri uygulanır (md. 27).
Kanunun Bölümleri
Kanun beş bölüm, 39 madde, bir ek madde ve geçici maddelerden oluşur. Aşağıdaki tablo, yürürlükteki metne göre bölümlerin özetini verir.
| Bölüm | Maddeler | Konu | İşveren açısından önemi |
|---|---|---|---|
| Birinci Bölüm | 1-3 | Amaç, kapsam, istisnalar ve tanımlar | Kanunun size uygulanıp uygulanmadığı ve kavramların anlamı |
| İkinci Bölüm | 4-20 | İşveren ve çalışanların görev, yetki ve yükümlülükleri | Günlük uyumun neredeyse tamamı bu bölümdedir |
| Üçüncü Bölüm | 21-23 | Konsey, İSG kurulu ve koordinasyon | Elli ve üzeri çalışanda kurul, ortak alanlarda koordinasyon |
| Dördüncü Bölüm | 24-27 | Teftiş, işin durdurulması, idari para cezaları | Denetim ve yaptırım riski |
| Beşinci Bölüm | 28-39 ve geçici maddeler | Alkol ve uyuşturucu yasağı, güvenlik raporu, yönetmelikler, yürürlük | Özel işyerleri ve ikincil mevzuatın dayanağı |
Birinci Bölüm: Kapsam ve Tanımlar (md. 1-3)
Kanun, kamu ve özel sektöre ait bütün işlere ve işyerlerine, işverenler ile işveren vekillerine ve çırak ve stajyerler dahil tüm çalışanlara, faaliyet konusuna bakılmaksızın uygulanır (md. 2/1). İstisnalar sınırlıdır: Türk Silahlı Kuvvetleri, genel kolluk ve MİT faaliyetleri (fabrika, bakım merkezi, dikimevi ve benzeri işyerleri hariç), afet ve acil durum birimlerinin müdahale faaliyetleri, ev hizmetleri, çalışan istihdam etmeden kendi nam ve hesabına üretim yapanlar ve hükümlü ve tutuklulara yönelik bazı infaz hizmetleri faaliyetleri.
Md. 3'teki tanımlar, kanunun geri kalanını doğru okumak için kritiktir. İşveren açısından en çok işe yarayanlar şunlardır:
| Kavram | Kanundaki anlamı (özet) | Neden önemli? |
|---|---|---|
| Çalışan | Statüsüne bakılmaksızın istihdam edilen gerçek kişi | Stajyer, çırak ve kamu personeli de kapsamda |
| İşveren | Çalışan istihdam eden gerçek veya tüzel kişi ya da tüzel kişiliği olmayan kurum | İşveren vekilleri de bu kanun bakımından işveren sayılır (md. 3/2) |
| İşyeri | Eklentiler ve araçlar dahil bütün organizasyon | Yemekhane, dinlenme yeri, servis aracı da işyerinin parçası |
| Tehlike | Zarar veya hasar verme potansiyeli | Risk değerlendirmesinin ilk adımı |
| Risk | Tehlikeden kayıp veya zarar doğma ihtimali | Tehlike ile risk aynı şey değildir |
| Önleme | Riskleri ortadan kaldırmak veya azaltmak için alınan tedbirlerin tümü | Kanunun temel felsefesi |
| Destek elemanı | Asli görevi yanında önleme, tahliye, yangın, ilk yardım için görevlendirilen kişi | Acil durum ekiplerinin dayanağı |
| Çalışan temsilcisi | İSG konularında çalışanları temsil etmeye yetkili çalışan | Md. 20'deki sayılarla görevlendirilir |
| Tehlike sınıfı | İşyeri için belirlenen tehlike grubu | Neredeyse tüm süre ve sıklıkları belirler |
2025 yılında 7538 sayılı Kanun'la tanımlara ÇASMER (çalışan sağlığı merkezi) ve ekipman muayene kuruluşu eklenmiş, "diğer sağlık personeli" tanımı yeniden düzenlenmiştir. Bu tür değişiklikler, eski tarihli eğitim notlarının ve sözleşme şablonlarının güncellenmesi gerektiğini gösterir.
İkinci Bölüm: Uyumun Kalbi (md. 4-20)
İkinci bölüm, işyerinizde bulunması gereken belge ve süreçlerin büyük kısmını doğurur. Her maddenin pratik çıktısını ve ayrıntılı şerhini aşağıda bulabilirsiniz.
| Madde | Konu | Pratik çıktı | Ayrıntılı şerh |
|---|---|---|---|
| 4 | İşverenin genel yükümlülüğü | Önleme organizasyonu, izleme ve denetim, maliyeti çalışana yansıtmama | md. 4-5 şerhi |
| 5 | Risklerden korunma ilkeleri | Tedbir seçiminde öncelik sırası | md. 4-5 şerhi |
| 6, 8 | İSG hizmetleri, uzman ve hekim | İş güvenliği uzmanı, işyeri hekimi, gerekiyorsa diğer sağlık personeli görevlendirmesi | md. 6-8 şerhi |
| 7 | İSG hizmetlerinin desteklenmesi | Ondan az çalışanlı bazı işyerlerine destek imkânı | md. 6-8 şerhi |
| 9 | Tehlike sınıfı | Tebliğe göre sınıfın belirlenmesi | md. 9 şerhi |
| 10 | Risk değerlendirmesi, ölçüm | Risk değerlendirmesi raporu, ölçüm ve kontroller | md. 10 şerhi |
| 11, 12 | Acil durum ve tahliye | Acil durum planı, destek elemanları, tatbikat | md. 11-12 şerhi |
| 13 | Çalışmaktan kaçınma hakkı | Başvuru, tutanak ve yazılı karar süreci | md. 13 şerhi |
| 14 | İş kazası ve meslek hastalığı kaydı | Kaza kayıtları, ramak kala raporları, SGK bildirimi | md. 14 şerhi |
| 15 | Sağlık gözetimi | İşe giriş ve periyodik muayeneler, sağlık raporu | md. 15 şerhi |
| 16, 17 | Bilgilendirme ve eğitim | Eğitim planı, katılım kayıtları, sertifikalar | md. 16-17 şerhi |
| 18, 20 | Görüş alma, çalışan temsilcisi | Temsilci seçimi veya ataması, görüş alma kayıtları | md. 18-22 şerhi |
| 19 | Çalışanların yükümlülükleri | Talimatlara uyum, KKD kullanımı, disiplin dayanağı | md. 19 şerhi |
Bu tabloyu bir iç denetim listesi olarak da kullanabilirsiniz: her satır için "belgemiz var mı, güncel mi, kim sorumlu?" sorularını yanıtlamak, uyum durumunuzu hızla ortaya koyar.
Üçüncü ve Dördüncü Bölüm: Kurul, Koordinasyon ve Yaptırımlar
Md. 22, elli ve daha fazla çalışanın bulunduğu ve altı aydan fazla süren sürekli işlerin yapıldığı işyerlerinde İSG kurulu kurulmasını zorunlu tutar; asıl işveren-alt işveren ilişkisinde kurulların nasıl koordine edileceğini de düzenler. Md. 23, aynı çalışma alanını paylaşan işverenlere iş birliği ve koordinasyon yükümlülüğü getirir; iş merkezleri ve sanayi sitelerinde koordinasyonu yönetime bırakır.
Dördüncü bölümde md. 24 teftiş yetkisini iş müfettişlerine verir. Md. 25, hayati tehlike tespit edildiğinde işin kısmen veya tamamen durdurulmasını düzenler; çok tehlikeli sınıftaki maden, metal ve yapı işleri ile tehlikeli kimyasallarla çalışılan veya büyük endüstriyel kaza olabilecek işyerlerinde risk değerlendirmesi yapılmamış olması tek başına durdurma sebebidir. İşveren, durdurma sebebiyle işsiz kalan çalışanlara ücretlerini ödemek veya ücret düşüklüğü olmadan başka bir iş vermekle yükümlüdür (md. 25/6). Md. 26, hangi yükümlülüğe aykırılığın hangi idari para cezasını doğurduğunu sayar ve cezaları çalışan sayısı ile tehlike sınıfına göre artırır. Ayrıntı için md. 26 idari para cezaları yazımıza bakın.
Beşinci Bölüm ve İkincil Mevzuat
Md. 28, işyerine sarhoş veya uyuşturucu madde almış olarak gelmeyi ve işyerinde alkollü içki veya uyuşturucu kullanmayı yasaklar; işin niteliği gereği alkol kullanmak zorunda olan bazı çalışanları istisna tutar. Md. 29, büyük endüstriyel kaza oluşabilecek işyerlerinde işletmeye başlamadan önce büyük kaza önleme politika belgesi veya güvenlik raporu hazırlanmasını öngörür.
Md. 30 ise uygulamada en sık başvurulan maddelerden biridir, çünkü İSG hizmetleri, risk değerlendirmesi, acil durumlar, eğitimler ve kurul gibi konuların ayrıntılarını Bakanlık yönetmeliklerine bırakır. Kanunda süre ve sıklık göremediğiniz pek çok konu (örneğin risk değerlendirmesinin yenilenme aralığı veya eğitimlerin saati) bu yönetmeliklerde düzenlenmiştir. Kısacası kanun "ne"yi, yönetmelik "nasıl ve ne sıklıkta"yı söyler.
Yürürlük Takvimi: Dikkat Edilmesi Gereken Nokta
Kanunun büyük kısmı 30 Aralık 2012'de yürürlüğe girmiştir. Ancak İSG hizmetlerine ilişkin 6 ve 7. maddeler için md. 38 kademeli bir takvim öngörmüştür. Elli ve üzeri çalışanı olan işyerleri için yayımdan altı ay sonra, 50'den az çalışanı olan tehlikeli ve çok tehlikeli işyerleri için 1 Ocak 2014'te yürürlüğe girmiştir. Kamu kurumları ile 50'den az çalışanı olan az tehlikeli işyerleri için yürürlük tarihi birkaç kez ertelenmiş, son erteleme tarihini içeren ibare ise Anayasa Mahkemesi kararıyla iptal edilmiştir.
Bu nedenle küçük ve az tehlikeli işyerlerinde uzman ve hekim görevlendirme yükümlülüğünün güncel durumunu, karar vermeden önce mevzuat.gov.tr'deki güncel metin ve Bakanlık duyurularından kontrol etmenizi öneririz. Şunu da unutmayın: yürürlük ertelemesi yalnızca md. 6 ve 7'yi ilgilendirir. Risk değerlendirmesi, eğitim, acil durum planı ve sağlık gözetimi gibi yükümlülükler bütün işyerleri için geçerlidir.
Kanunu Okurken Sık Yapılan Hatalar
- Yalnızca kanunu okuyup yönetmelikleri atlamak. Süreler, sıklıklar ve belge içerikleri çoğunlukla yönetmeliklerdedir.
- "Küçük işyeriyiz, kapsam dışıyız" varsayımı. Kanun çalışan sayısı sınırı koymaz; tek çalışanlı işyeri de kapsamdadır.
- Hizmet satın alınca sorumluluğun devredildiğini düşünmek. Md. 4/2'ye göre dışarıdan hizmet almak işverenin sorumluluğunu ortadan kaldırmaz.
- Eski tarihli şablonlarla çalışmak. 2014, 2015, 2017 ve 2025'teki değişiklikler tanımları, sağlık raporu kurallarını ve hizmet modellerini etkiledi.
- İşveren vekillerini sorumluluk dışında görmek. İşin ve işyerinin yönetiminde görev alan işveren vekilleri bu kanun bakımından işveren sayılır.
İlgili Maddeler ve Yazılar
- İşveren yükümlülüklerinin genel çerçevesi: İş sağlığı ve güvenliğinde işverenin temel yükümlülükleri
- Yaptırımların bütünü: İşverenin İSG sorumluluğu: idari, hukuki ve cezai boyutlar
- Hangi belgelerin bulunması gerektiği: İSG dokümantasyonu ve zorunlu belgeler
- İş kazasının sigorta hukukundaki tanımı: 5510 sayılı Kanun md. 13-14
Uyum Haritanızı Birlikte Çıkaralım
Kanunun yapısını bilmek, uyumun ilk adımıdır; asıl iş, her maddenin işyerinizde hangi belge, sorumlu ve takvimle karşılandığını göstermektir. İK Partner olarak iş hukuku ve mevzuat uyumu hizmetimizde İSG belgelerinizi madde bazında tarıyor, eksikleri önceliklendiriyoruz. Destek için bizimle iletişime geçin.
Bu yazı genel bilgilendirme amaçlıdır, hukuki danışmanlık niteliği taşımaz; yürürlükteki düzenleme değişebileceğinden somut durumunuz için güncel resmî metni kontrol edin ve uzman desteği alın.
