"Bizim işyerimiz ofis, iş güvenliği bizi ilgilendirmez" cümlesi, İK danışmanlığında en sık duyduğumuz yanlış varsayımlardan biridir. İSG kanunu kapsamı, yani 6331 sayılı İş Sağlığı ve Güvenliği Kanunu'nun uygulama alanı, sektör veya çalışan sayısı ayrımı yapmaksızın oldukça geniş tutulmuştur. Bir muhasebe bürosu, bir kafe, bir lojistik deposu ya da bir kamu kurumu aynı kanunun muhatabıdır.
Kapsamın doğru anlaşılması, işverenin hangi yükümlülüklerle karşı karşıya olduğunu belirlemenin ilk adımıdır. Kimlerin "çalışan" sayıldığı, stajyerin veya çırağın durumu, kamu görevlilerinin konumu ve kanunun açıkça dışarıda bıraktığı faaliyetler, uygulamada sık karıştırılan konulardır. Bu yazıda 6331 sayılı Kanunun kimlere uygulandığını, istisnaları ve işverenlerin yaptığı tipik yorum hatalarını ele alıyoruz.
İSG Kanunu Kapsamı: Temel Kural
6331 sayılı Kanun, kamu ve özel sektöre ait bütün işlere ve işyerlerine, bu işyerlerinin işverenlerine ve işveren vekillerine, çırak ve stajyerler de dahil olmak üzere tüm çalışanlarına uygulanır. Kanunun kapsam maddesi (md. 2) bu genel kuralı koyduktan sonra sınırlı sayıda istisna belirler.
Bu düzenlemenin pratik sonucu şudur: Kanunun uygulanması için belirli bir çalışan sayısına ulaşmak gerekmez. Tek bir çalışanı olan işyeri de kapsamdadır. Çalışan sayısı ve tehlike sınıfı, yükümlülüklerin nasıl yerine getirileceğini (örneğin İSG profesyonelinin çalışma süresini, kurul kurulup kurulmayacağını) etkiler; yükümlülüğün var olup olmadığını değil.
"Çalışan" kavramı neden geniş?
Kanun, çalışanı kendi özel kanunlarındaki statülerine bakılmaksızın işyerinde istihdam edilen gerçek kişi olarak tanımlar. Bu nedenle:
- 4857 sayılı İş Kanunu'na tabi işçiler,
- kamu kurumlarında görev yapan memurlar ve sözleşmeli personel,
- basın iş kanunu veya deniz iş kanunu gibi özel düzenlemelere tabi çalışanlar,
- çıraklar ve stajyerler,
İSG açısından aynı koruma şemsiyesi altındadır. İş Kanunu'nun kapsam dışı bıraktığı bazı çalışma ilişkileri bile 6331 sayılı Kanun bakımından kapsamda kalabilir.
Kanunun Uygulanmadığı Faaliyetler
Kanun bazı faaliyetleri kapsam dışında tutar. Burada önemli nokta, istisnanın kurumun tamamına değil, belirli faaliyetlere yönelik olmasıdır.
| İstisna alanı | Kapsam dışı kalan | Kapsamda kalan örnek |
|---|---|---|
| Türk Silahlı Kuvvetleri, genel kolluk kuvvetleri, MİT | Bu kurumların kendilerine özgü faaliyetleri | Bu kurumlara ait fabrika, bakım merkezi, dikimevi gibi işyerleri |
| Afet ve acil durum birimleri | Müdahale faaliyetleri | Bu birimlerin idari ve destek işleri |
| Ev hizmetleri | Evde çalışan hizmetliler | Ticari temizlik şirketinin çalışanları |
| Kendi nam ve hesabına çalışanlar | Çalışan istihdam etmeden mal ve hizmet üretenler | Bir kişiyi dahi istihdam etmeye başladığında işyeri |
| Ceza infaz kurumları | Hükümlü ve tutuklulara yönelik eğitim, iyileştirme ve işyurdu faaliyetleri | Koruma ve güvenlik hizmetleri |
İstisnaların ayrıntısı ve sınırları yorum gerektirebilir; şüpheli durumlarda kanun metnine ve ilgili yönetmeliklere bakılmalıdır.
Sık Karıştırılan Durumlar
Ofis ve büro işyerleri
Ofisler genellikle "az tehlikeli" sınıftadır, ancak az tehlikeli olmak kapsam dışı olmak anlamına gelmez. Risk değerlendirmesi, eğitim, acil durum planı ve İSG hizmeti sağlama yükümlülükleri ofisler için de geçerlidir. Tehlike sınıflarının nasıl belirlendiğini işyeri tehlike sınıfları rehberimizde ayrıntılı anlattık.
Stajyerler ve çıraklar
Stajyerlerin "işçi" olup olmadığı tartışması İSG açısından önem taşımaz; kanun onları açıkça kapsama alır. Stajyerin de işe başlamadan önce eğitim alması, risklerden haberdar edilmesi ve gerekli koruyucu önlemlerden yararlanması gerekir.
Uzaktan ve evden çalışanlar
Evden çalışan bir işçinin durumu, ev hizmetleri istisnasıyla karıştırılmamalıdır. Ev hizmetleri istisnası, evde hizmet veren çalışanlara yöneliktir; işverene bağlı olarak evden çalışan bir çalışan ise işverenin İSG yükümlülüklerinin muhatabıdır. Uzaktan çalışmada bilgilendirme, eğitim ve çalışma ekipmanına ilişkin önlemler ayrıca değerlendirilmelidir.
Alt işveren ve geçici iş ilişkisi
Asıl işveren-alt işveren ilişkisinde veya geçici iş ilişkisinde, her iki tarafın da İSG yükümlülükleri vardır. Aynı çalışma alanını paylaşan işverenlerin koordinasyon içinde olması ve risk değerlendirmesinde birbirlerini dikkate alması gerekir.
Uygulamada en çok sorun, asıl işverenin "alt işverenin çalışanı benim sorumluluğumda değil" yaklaşımından doğar. Oysa asıl işverenin işyerinde çalışan herkes, hangi işverene bağlı olursa olsun aynı fiziki risklere maruz kalır. Bu nedenle sözleşmelerde İSG yükümlülüklerinin paylaşımını açıkça yazmak, giriş eğitimlerini ve acil durum tatbikatlarını ortak planlamak, iş izin sistemini tüm yüklenicilere uygulamak gerekir. Geçici iş ilişkisinde ise çalışanı devralan işveren, işyerine özgü riskler hakkında eğitim verme ve gerekli önlemleri alma yükümlülüğünü taşır.
İşveren İçin Kapsam Kontrol Listesi
Kapsamı netleştirdikten sonra şu soruları yanıtlamanız, uyum planı için iyi bir başlangıç olur:
- İşyerinizin NACE koduna göre tehlike sınıfı nedir?
- Kaç çalışanınız var ve bunların arasında stajyer, çırak, kısmi süreli veya geçici iş ilişkisiyle gelen çalışan bulunuyor mu?
- Birden fazla işyeriniz veya şantiyeniz varsa her biri ayrı ayrı değerlendirildi mi?
- Alt işveren ya da yüklenici çalışanları işyerinizde çalışıyor mu?
- İSG hizmetini kimden alıyorsunuz ve sözleşme İSG-KATİP sisteminde onaylı mı?
- Risk değerlendirmeniz güncel mi ve tüm çalışma alanlarını kapsıyor mu?
Bu listeyi işverenin genel yükümlülükleriyle birlikte okumak faydalıdır; temel çerçeveyi İSG'de işverenin temel yükümlülükleri yazımızda bulabilirsiniz.
Sık Yapılan Yorum Hataları
- "Az çalışanımız var, kanun bize uygulanmaz." Kanun çalışan sayısına göre kapsam belirlemez.
- "Hizmeti OSGB'den alıyoruz, sorumluluk onlarda." Dışarıdan hizmet alınması işverenin sorumluluğunu ortadan kaldırmaz.
- "Stajyer sigortası okul tarafından ödeniyor, İSG de okulun işi." Sigorta primi ödenmesi ile işyerindeki fiilî İSG önlemleri farklı konulardır; işyerindeki önlemler işverene aittir.
- "Kamu kurumuyuz, bize İş Kanunu uygulanmıyor." İş Kanunu uygulanmasa bile 6331 sayılı Kanun kamu işyerlerini kapsar.
İK Partner ile Kapsam ve Uyum Analizi
Kanunun kapsamını doğru okumak, gereksiz maliyetlerden de, ciddi cezai risklerden de korur. İK Partner olarak işyerinizin tehlike sınıfını, çalışan yapısını ve mevcut İSG düzenlemelerini birlikte gözden geçirip eksikleri önceliklendiren bir yol haritası hazırlıyoruz. Ayrıntılar için iş hukuku ve mevzuat uyumu hizmetimizi inceleyebilir, ücretsiz ilk görüşme için bizimle iletişime geçebilirsiniz.
Bu içerik genel bilgilendirme amaçlıdır; mevzuat değişebilir. Somut durumlar için hukuk danışmanınıza ve İSG profesyonelinize başvurmanızı öneririz.
