İSG kanunu 10. madde, 6331 sayılı İş Sağlığı ve Güvenliği Kanunu'nda işverenin risk değerlendirmesi yapma veya yaptırma yükümlülüğünü ve çalışma ortamına yönelik kontrol, ölçüm, inceleme ve araştırmaları düzenler. Kanunun önleme yaklaşımı bu maddeye dayanır: hangi tedbirin alınacağı, hangi kişisel koruyucu donanımın kullanılacağı, kime hangi eğitimin verileceği büyük ölçüde risk değerlendirmesinin sonucuna göre belirlenir.
Bu yazı, risk değerlendirmesinin "nasıl yapılır" yöntemlerinden çok, kanunun bu konuda işverene tam olarak ne yüklediğine ve bu yükümlülüğün yerine getirilmemesinin hukuki sonuçlarına odaklanır.
Kanun Metni
Aşağıdaki metin mevzuat.gov.tr'deki güncel 6331 sayılı Kanun metninden alınmıştır.
Risk değerlendirmesi, kontrol, ölçüm ve araştırma
MADDE 10 – (1) İşveren, iş sağlığı ve güvenliği yönünden risk değerlendirmesi yapmak veya yaptırmakla yükümlüdür. Risk değerlendirmesi yapılırken aşağıdaki hususlar dikkate alınır:
a) Belirli risklerden etkilenecek çalışanların durumu.
b) Kullanılacak iş ekipmanı ile kimyasal madde ve müstahzarların seçimi.
c) İşyerinin tertip ve düzeni.
ç) Genç, yaşlı, engelli, gebe veya emziren çalışanlar gibi özel politika gerektiren gruplar ile kadın çalışanların durumu.
(2) İşveren, yapılacak risk değerlendirmesi sonucu alınacak iş sağlığı ve güvenliği tedbirleri ile kullanılması gereken koruyucu donanım veya ekipmanı belirler.
(3) İşyerinde uygulanacak iş sağlığı ve güvenliği tedbirleri, çalışma şekilleri ve üretim yöntemleri; çalışanların sağlık ve güvenlik yönünden korunma düzeyini yükseltecek ve işyerinin idari yapılanmasının her kademesinde uygulanabilir nitelikte olmalıdır.
(4) İşveren, iş sağlığı ve güvenliği yönünden çalışma ortamına ve çalışanların bu ortamda maruz kaldığı risklerin belirlenmesine yönelik gerekli kontrol, ölçüm, inceleme ve araştırmaların yapılmasını sağlar.
Kanunun 3. maddesi risk değerlendirmesini, işyerinde var olan ya da dışarıdan gelebilecek tehlikelerin belirlenmesi, bu tehlikelerin riske dönüşmesine yol açan faktörler ile risklerin analiz edilerek derecelendirilmesi ve kontrol tedbirlerinin kararlaştırılması amacıyla yapılması gerekli çalışmalar olarak tanımlar.
Madde Ne Düzenliyor?
Birinci fıkra: Yapmak veya yaptırmak zorunludur
Risk değerlendirmesi bir tercih değil, bütün işyerleri için zorunluluktur. Kanun, çalışan sayısı veya tehlike sınıfı ayrımı yapmaz. İşveren değerlendirmeyi kendi ekibiyle yapabilir veya uzman bir kuruluşa yaptırabilir; ancak md. 4/2 gereği dışarıdan hizmet alınması sorumluluğu işverenden almaz.
Fıkra dört konunun mutlaka dikkate alınmasını ister:
- (a) Etkilenecek çalışanlar: Risk, yalnızca makineyi kullanan kişiyi değil, çevresinde çalışanları, ziyaretçileri ve alt işveren çalışanlarını da etkileyebilir.
- (b) Ekipman ve kimyasal seçimi: Yeni bir makine veya kimyasal alınmadan önce risk açısından değerlendirilmesi beklenir; satın alma kararları İSG'den bağımsız değildir.
- (c) Tertip ve düzen: Dağınık depolama, kapanmış kaçış yolları, kablo karmaşası gibi "basit" görünen konular da değerlendirmenin parçasıdır.
- (ç) Özel politika gerektiren gruplar: Genç, yaşlı, engelli, gebe ve emziren çalışanlar ile kadın çalışanlar için ayrıca değerlendirme yapılır. Bu bent, tek tip bir değerlendirmenin yeterli olmadığını açıkça gösterir.
İkinci fıkra: Sonuç somut tedbire dönüşmeli
Risk değerlendirmesinin çıktısı bir rapor değil, alınacak tedbirler ve kullanılacak koruyucu donanım listesidir. Tedbir sütunu boş veya genel ifadelerle dolu bir rapor ("dikkat edilecek", "gerekli önlemler alınacak") bu fıkrayı karşılamaz. Tedbirlerin seçiminde md. 5'teki öncelik sırası (riskten kaçınma, kaynağında mücadele, toplu korumaya öncelik) uygulanmalıdır.
Üçüncü fıkra: Her kademede uygulanabilirlik
Tedbirler kâğıt üzerinde kalmamalı; vardiya amirinden üst yönetime kadar idari yapının her kademesinde uygulanabilir olmalıdır. Bu, sorumluların, terminlerin ve kaynakların belirlenmesini gerektirir.
Dördüncü fıkra: Ölçüm ve kontrol
Gürültü, toz, aydınlatma, termal konfor, kimyasal maruziyet gibi ortam ölçümleri ile iş ekipmanlarının periyodik kontrolleri bu fıkranın kapsamındadır. Ölçüm sonuçları risk değerlendirmesinin girdisidir; değerlendirme ölçümsüz yapılmışsa, maruziyet riskleri tahmine dayalı kalır. Ölçüm ve kontrollerin usulü md. 30'a dayanan yönetmeliklerle belirlenir.
Yönetmelikte Düzenlenen Ayrıntılar
Kanun risk değerlendirmesinin "ne" olduğunu söyler; nasıl yapılacağı İş Sağlığı ve Güvenliği Risk Değerlendirmesi Yönetmeliği'nde düzenlenmiştir. Yürürlükteki yönetmeliğe göre öne çıkan kurallar şunlardır:
- Ekip: Değerlendirme; işveren veya işveren vekili, iş güvenliği uzmanı, işyeri hekimi, çalışan temsilcisi, destek elemanları ve işyerindeki riskleri bilen çalışanlardan oluşan bir ekiple yapılır.
- Yenileme süresi: Tehlike sınıfına göre çok tehlikeli işyerlerinde en geç 2, tehlikelide 4, az tehlikelide 6 yılda bir yenilenir.
- Erken yenileme: İşyerinin taşınması veya binalarda değişiklik, yeni teknoloji, madde veya ekipman kullanımı, üretim yönteminde değişiklik, iş kazası, meslek hastalığı veya ramak kala olay, mevzuat değişikliği, ölçüm sonuçlarının gerektirmesi gibi durumlarda süre dolmadan yenileme gerekir.
- Yöntem: Yönetmelik belirli bir yöntemi zorunlu tutmaz; işyerinin niteliğine uygun, ulusal veya uluslararası kabul görmüş bir yöntem seçilebilir.
Yöntemler için risk analiz yöntemleri, yenileme halleri için risk değerlendirmesi yenileme süreleri yazılarımıza bakabilirsiniz.
İşveren İçin Uygulamada Ne Anlama Geliyor?
| Konu | Kural | İşveren ne yapmalı? |
|---|---|---|
| Yükümlülük | Md. 10/1 | Her işyeri için yazılı risk değerlendirmesi bulundurmak |
| Ekip | Yönetmelik | Ekibi yazılı olarak görevlendirmek, çalışan temsilcisini dahil etmek |
| Özel gruplar | Md. 10/1-ç | Gebe, emziren, genç ve engelli çalışanlar için ayrı değerlendirme yapmak |
| Tedbir planı | Md. 10/2 | Her risk için somut tedbir, sorumlu ve termin belirlemek |
| Uygulanabilirlik | Md. 10/3 | Tedbirleri bütçe ve iş planlarına bağlamak |
| Ölçümler | Md. 10/4 | Ortam ölçümlerini ve ekipman kontrollerini takvime bağlamak |
| Güncellik | Yönetmelik | Değişikliklerde ve kazalarda süreyi beklemeden revize etmek |
| Görüş alma | Md. 18/2-b | Destek elemanları ve çalışan temsilcilerinin görüşünü önceden almak |
Yaptırım: Ceza ve işin durdurulması
Md. 26/1-ç, risk değerlendirmesi yapmayan veya yaptırmayan işverene idari para cezası, aykırılığın devam ettiği her ay için ayrıca ceza öngörür; dördüncü fıkradaki kontrol ve ölçüm yükümlülüklerine aykırılık da ayrıca cezalandırılır. Tutarlar için md. 26 şerhimize bakın.
Daha ağır sonuç md. 25'tedir: çok tehlikeli sınıfta yer alan maden, metal ve yapı işleri ile tehlikeli kimyasallarla çalışılan veya büyük endüstriyel kazaların olabileceği işyerlerinde risk değerlendirmesi yapılmamış olması, tek başına işin durdurulması sebebidir. Bu işyerlerinde hayati tehlike tespit edilmesi bile beklenmez.
İK açısından bir diğer kritik nokta: risk değerlendirmesi, iş kazasından sonra kusur incelemesinde ilk istenen belgelerden biridir. Kazaya yol açan tehlike raporda yoksa veya tedbir yazıldığı halde uygulanmamışsa, işverenin kusuru ağırlaşır ve SGK'nın 5510 md. 21 kapsamındaki rücu talebi gündeme gelebilir.
Yargı Uygulamasında Öne Çıkan İlkeler
- Var olması yetmez, işyerine özgü olmalıdır. Yargıtay'ın yerleşik uygulamasında, başka işyerinden kopyalanmış veya işyerindeki gerçek riskleri yansıtmayan değerlendirmeler, yükümlülüğün yerine getirildiğini göstermeye yetmez.
- Tedbirin uygulandığı ispatlanmalıdır. Raporda yazan tedbirin sahada uygulandığına dair kayıt (zimmet, eğitim, kontrol, fotoğraf) yoksa, işverenin savunması zayıflar.
- Kazaya yol açan risk raporda yoksa bu durum, değerlendirmenin eksik yapıldığının göstergesi olarak kabul edilebilir ve kusur dağılımında işverenin aleyhine değerlendirilir.
Sık Yapılan Hatalar
- Hazır şablonla, işyeri görülmeden risk değerlendirmesi hazırlatmak.
- Çalışan temsilcisini ve sahadaki çalışanları sürece dahil etmemek.
- Gebe, emziren veya genç çalışan işe başladığında ayrı değerlendirme yapmamak.
- Tedbir sütununa yalnızca "KKD kullanılacak" yazmak.
- Ölçüm yapmadan gürültü ve toz risklerini "düşük" kabul etmek.
- Yeni makine, yerleşim değişikliği veya kaza sonrasında revizyonu yenileme süresine bırakmak.
- Raporu yalnızca İSG dosyasında saklamak, ilgili bölümlerle paylaşmamak (md. 16/2-c destek elemanları ve temsilcilerin bu bilgilere erişimini ister).
İlgili Maddeler ve Yazılar
- Tedbir seçiminin ilkeleri: md. 4-5 işverenin genel yükümlülüğü
- Yenileme süresini belirleyen sınıf: md. 9 tehlike sınıfları
- Değerlendirmenin devamı: md. 11-12 acil durum ve tahliye
- Adım adım uygulama: Risk değerlendirmesi nasıl yapılır? ve risk değerlendirme tablosu
- Özel gruplar: Kadın ve genç çalışanlar için İSG önlemleri
Raporu Yaşayan Bir Araca Dönüştürün
Risk değerlendirmesi, kanunun işverene yüklediği en temel ve en çok denetlenen yükümlülüktür; ama değerini belirleyen, rafta değil sahada kullanılmasıdır. İK Partner'in iş hukuku ve mevzuat uyumu hizmeti, risk değerlendirmenizin kanuna ve yönetmeliğe uygunluğunu, tedbir takibini ve İK süreçleriyle bağlantısını gözden geçirir. Destek için bizimle iletişime geçin.
Bu yazı genel bilgilendirme amaçlıdır, hukuki danışmanlık niteliği taşımaz; somut durumunuz için uzman desteği alın.
