İSG kanunu 20. madde, 6331 sayılı İş Sağlığı ve Güvenliği Kanunu'nda işverenin, işyerindeki çalışan sayısına göre belirlenen sayıda çalışan temsilcisini seçim veya atama yoluyla görevlendirme yükümlülüğünü düzenler. Bu madde, aynı kanunun 18. maddesindeki çalışanların görüşünün alınması ve katılımı ilkesi ile 22. maddedeki iş sağlığı ve güvenliği kurulu ile birlikte, kanunun "katılım mimarisini" oluşturur.
Kanunun yaklaşımı açıktır: İSG yalnızca yönetimin ve uzmanların işi değildir; riskleri en iyi bilen çalışanların sürece dahil edilmesi gerekir. Bu yazı üç maddeyi, işverenin kurması gereken yapı ve tutması gereken kayıtlar açısından birlikte ele alır.
Kanun Metni
Aşağıdaki fıkralar mevzuat.gov.tr'deki güncel 6331 sayılı Kanun metninden alınmıştır; uzunluk nedeniyle bazı bölümler "(…)" ile kısaltılmıştır.
Çalışanların görüşlerinin alınması ve katılımlarının sağlanması
MADDE 18 – (1) İşveren, görüş alma ve katılımın sağlanması konusunda, çalışanlara veya iki ve daha fazla çalışan temsilcisinin bulunduğu işyerlerinde varsa işyeri yetkili sendika temsilcilerine yoksa çalışan temsilcilerine aşağıdaki imkânları sağlar: (…)
(2) İşveren, destek elemanları ile çalışan temsilcilerinin aşağıdaki konularda önceden görüşlerinin alınmasını sağlar: (…)
(3) Çalışanların veya çalışan temsilcilerinin, işyerinde iş sağlığı ve güvenliği için alınan önlemlerin yetersiz olduğu durumlarda veya teftiş sırasında, yetkili makama başvurmalarından dolayı hakları kısıtlanamaz.
Çalışan temsilcisi
MADDE 20 – (1) İşveren; işyerinin değişik bölümlerindeki riskler ve çalışan sayılarını göz önünde bulundurarak dengeli dağılıma özen göstermek kaydıyla, çalışanlar arasında yapılacak seçim veya seçimle belirlenemediği durumda atama yoluyla, aşağıda belirtilen sayılarda çalışan temsilcisini görevlendirir: (…)
(2) Birden fazla çalışan temsilcisinin bulunması durumunda baş temsilci, çalışan temsilcileri arasında yapılacak seçimle belirlenir.
(3) Çalışan temsilcileri, tehlike kaynağının yok edilmesi veya tehlikeden kaynaklanan riskin azaltılması için, işverene öneride bulunma ve işverenden gerekli tedbirlerin alınmasını isteme hakkına sahiptir.
(4) Görevlerini yürütmeleri nedeniyle, çalışan temsilcileri ve destek elemanlarının hakları kısıtlanamaz ve görevlerini yerine getirebilmeleri için işveren tarafından gerekli imkânlar sağlanır.
(5) İşyerinde yetkili sendika bulunması hâlinde, işyeri sendika temsilcileri çalışan temsilcisi olarak da görev yapar.
İş sağlığı ve güvenliği kurulu
MADDE 22 – (1) Elli ve daha fazla çalışanın bulunduğu ve altı aydan fazla süren sürekli işlerin yapıldığı işyerlerinde işveren, iş sağlığı ve güvenliği ile ilgili çalışmalarda bulunmak üzere kurul oluşturur. İşveren, iş sağlığı ve güvenliği mevzuatına uygun kurul kararlarını uygular.
(2) Altı aydan fazla süren asıl işveren-alt işveren ilişkisinin bulunduğu hallerde; (…)
(3) Aynı çalışma alanında birden fazla işverenin bulunması ve bu işverenlerce birden fazla kurulun oluşturulması hâlinde işverenler, birbirlerinin çalışmalarını etkileyebilecek kurul kararları hakkında diğer işverenleri bilgilendirir.
Madde Ne Düzenliyor?
Md. 18: Görüş alma ve katılım
Birinci fıkra, çalışanların İSG konularında görüşlerinin alınmasını, teklif getirme haklarını ve yeni teknoloji, ekipman ve çalışma ortamı seçiminde fikirlerinin sorulmasını ister. Görüş alınacak muhatap işyerinin yapısına göre değişir: iki ve daha fazla çalışan temsilcisi bulunan işyerlerinde varsa yetkili sendikanın işyeri temsilcileri, yoksa çalışan temsilcileri; diğer durumlarda doğrudan çalışanlar.
İkinci fıkra ise destek elemanları ve çalışan temsilcilerinin önceden görüşünün alınacağı konuları sayar:
- İşyeri hekimi, iş güvenliği uzmanı ve diğer personel ile ilk yardım, yangın ve tahliye görevlilerinin belirlenmesi,
- Risk değerlendirmesi, koruyucu ve önleyici tedbirler ile koruyucu donanımın belirlenmesi,
- Risklerin önlenmesi ve koruyucu hizmetlerin yürütülmesi,
- Çalışanların bilgilendirilmesi,
- Eğitimin planlanması.
Üçüncü fıkra, önlemlerin yetersiz olduğu durumlarda veya teftiş sırasında yetkili makama başvuran çalışan ve temsilcilerin haklarının kısıtlanamayacağını hükme bağlar.
Md. 20: Temsilci sayısı, seçimi ve hakları
| Çalışan sayısı | Asgari çalışan temsilcisi |
|---|---|
| 2-50 | 1 |
| 51-100 | 2 |
| 101-500 | 3 |
| 501-1000 | 4 |
| 1001-2000 | 5 |
| 2001 ve üzeri | 6 |
Temsilciler öncelikle çalışanlar arasında yapılacak seçimle belirlenir; seçimle belirlenemezse işveren atama yapar. Dağılımda işyerinin farklı bölümlerindeki riskler ve çalışan sayıları dikkate alınır: üretim, depo ve ofis olan bir işyerinde bütün temsilcilerin ofisten seçilmesi dengeli dağılım ilkesine uymaz. Birden fazla temsilci varsa baş temsilci aralarından seçimle belirlenir. Yetkili sendika varsa işyeri sendika temsilcileri aynı zamanda çalışan temsilcisi olarak görev yapar.
Temsilciler tehlikenin giderilmesi için öneride bulunma ve tedbir isteme hakkına sahiptir; görevleri nedeniyle hakları kısıtlanamaz ve işveren görevlerini yapabilmeleri için gerekli imkânları sağlar. Kanun ayrıca temsilcilerin özel olarak eğitilmesini de ister (md. 17/2).
Md. 22: İSG kurulu
Kurul kurma yükümlülüğü iki şartın birlikte varlığına bağlıdır: elli ve daha fazla çalışan ve altı aydan fazla süren sürekli işler. İşveren, mevzuata uygun kurul kararlarını uygulamakla yükümlüdür; kurul danışma organı gibi görülüp kararları rafa kaldırılamaz.
Asıl işveren-alt işveren ilişkisi altı aydan uzun sürüyorsa md. 22/2 dört senaryo öngörür:
| Durum | Kanunun çözümü |
|---|---|
| Her ikisi de ayrı kurul kurmuşsa | İş birliği ve koordinasyonu asıl işveren sağlar |
| Yalnız asıl işveren kurul kurmuşsa | Alt işveren koordinasyon için vekâleten yetkili bir temsilci atar |
| Yalnız alt işveren kurul kurmuşsa | Asıl işveren alt işverenin kuruluna vekâleten yetkili bir temsilci atar |
| İkisi de kurul kurmak zorunda değil ama toplam çalışan elliden fazlaysa | Koordinasyonu asıl işveren yapmak üzere birlikte kurul oluşturulur |
Kurulun yapısı ve işleyişi md. 30/1-f'ye dayanan İş Sağlığı ve Güvenliği Kurulları Hakkında Yönetmelik ile düzenlenir. Yürürlükteki yönetmeliğe göre kurul; işveren veya vekili (başkan), iş güvenliği uzmanı (sekreter), işyeri hekimi, insan kaynakları veya idari-mali işlerden sorumlu bir kişi, varsa sivil savunma uzmanı, varsa formen, ustabaşı veya usta ve çalışan temsilcisinden (birden fazla ise baş temsilci) oluşur. Kurul çok tehlikeli işyerlerinde ayda bir, tehlikelide iki ayda bir, az tehlikelide üç ayda bir toplanır.
İşveren İçin Uygulamada Ne Anlama Geliyor?
| Konu | Kural | İşveren ne yapmalı? |
|---|---|---|
| Temsilci sayısı | Md. 20/1 | Çalışan sayısı değiştikçe sayıyı güncellemek |
| Seçim | Md. 20/1 | Seçimi duyurmak, sonuçları tutanakla belgelemek; seçim olmazsa atamayı gerekçelendirmek |
| Dengeli dağılım | Md. 20/1 | Riskli bölümlerden temsilci bulunmasını sağlamak |
| Sendika temsilcisi | Md. 20/5 | Yetkili sendika varsa işyeri sendika temsilcilerini çalışan temsilcisi olarak kabul etmek |
| Görüş alma | Md. 18/2 | Risk değerlendirmesi, ekip görevlendirmesi ve eğitim planında görüşü önceden ve yazılı almak |
| İmkân ve koruma | Md. 18/3, 20/4 | Görev için zaman tanımak, temsilciye görevi nedeniyle olumsuz işlem yapmamak |
| Kurul | Md. 22/1 | Elli ve üzeri çalışan ile altı aydan uzun sürekli işte kurul kurmak, karar defteri tutmak |
| Alt işveren | Md. 22/2 | Koordinasyon modelini yazılı belirlemek ve vekil temsilci atamalarını belgelemek |
Md. 26/1-h, 18. maddeye aykırılıkta her aykırılık için; md. 26/1-ı, 20. maddenin birinci ve dördüncü fıkralarına ve ayrıca üçüncü fıkrasına aykırılıkta; md. 26/1-i ise 22. maddeye aykırılıkta her aykırılık için idari para cezası öngörür. Tutarlar için md. 26 şerhimize bakın.
Yargı Uygulamasında Öne Çıkan İlkeler
- Görev nedeniyle olumsuz işlem riskli bir alandır. Kanun çalışan temsilcisi için sendika temsilcisindeki gibi özel bir fesih usulü öngörmez; ancak görevini yaptığı için hakları kısıtlanamaz. Yargıtay'ın yerleşik uygulamasında, temsilcinin İSG faaliyetlerine yakın zamanda yapılan fesihlerde feshin gerçek nedeni titizlikle araştırılır; geçerli neden ispatlanamazsa iş güvencesi hükümleri ve kötü niyet değerlendirmeleri gündeme gelebilir.
- Kurul kararlarının uygulanmaması kusur unsurudur. Kurulda görüşülmüş ve karara bağlanmış bir tedbirin uygulanmaması, olası bir kazada işverenin bu riski bildiğini gösterir.
- Atama istisnadır. Seçim yapılmadan doğrudan atama yapılması, katılım ilkesine aykırı görülebilir; seçimin neden yapılamadığı belgelenmelidir.
Sık Yapılan Hatalar
- Temsilciyi seçim yapmadan, yönetime yakın bir çalışan arasından doğrudan atamak.
- Çalışan sayısı arttığı halde temsilci sayısını güncellememek.
- Kurul toplantılarını yalnızca kâğıt üzerinde yapmak, karar defterini sonradan doldurmak.
- Kurul kararlarına sorumlu ve termin atamamak.
- Risk değerlendirmesi ve eğitim planını temsilcinin görüşünü almadan sonuçlandırmak.
- Alt işveren bulunan işyerlerinde koordinasyon modelini belirsiz bırakmak.
- Müfettişe şikâyette bulunan çalışanı veya temsilciyi bu nedenle görev yerinden uzaklaştırmak.
İlgili Maddeler ve Yazılar
- Temsilcinin eğitimi ve bilgiye erişimi: md. 16-17 bilgilendirme ve eğitim
- Kurula başvuru hakkı: md. 13 çalışmaktan kaçınma hakkı
- Sendika temsilcisinin güvencesi: 6356 sayılı Kanun md. 27 işyeri sendika temsilcisi
- Uygulama rehberleri: İSG çalışan temsilcisi seçimi ve hakları ve İSG kurulu nasıl kurulur?
- Alt işveren koordinasyonu: Alt işveren çalışanlarında İSG koordinasyonu
Katılımı Bir Formaliteden Yönetim Aracına Dönüştürün
Çalışan temsilcisi ve kurul, doğru kurulduğunda sahadaki riskleri en erken yakalayan mekanizmadır; yanlış kurulduğunda ise yalnızca imza toplanan bir formaliteye dönüşür. İK Partner, iş hukuku ve mevzuat uyumu kapsamında temsilci seçim sürecinizi, kurul işleyişinizi ve karar takibinizi kanuna ve işyerinizin yapısına uygun hale getirir. Bizimle iletişime geçin.
Bu yazı genel bilgilendirme amaçlıdır, hukuki danışmanlık niteliği taşımaz; somut durumunuz için uzman desteği alın.
