5510 sayılı Kanun, yani Sosyal Sigortalar ve Genel Sağlık Sigortası Kanunu, Türkiye'de çalışanların sosyal sigorta ve sağlık güvencesini tek bir çatı altında düzenleyen temel metindir. Kim sigortalı sayılır, işveren hangi bildirimleri ne zaman yapar, iş kazası veya doğum hâlinde hangi ödenekler verilir, emeklilik şartları nelerdir ve primler nasıl hesaplanır gibi soruların cevabı bu Kanundadır. Bu yazı, Kanunun yapısını bir harita gibi sunuyor; sigorta kollarını ve işveren açısından en sık başvurulan maddeleri tablolarla gösteriyor ve her başlık için madde odaklı yazılarımıza yönlendiriyor.
5510 Sayılı Kanun Neyi Kapsar?
Kanunun 1. maddesi amacını şöyle açıklar: sosyal sigortalar ile genel sağlık sigortası bakımından kişileri güvence altına almak; bu sigortalardan yararlanacak kişileri, sağlanacak hakları, yararlanma şartlarını ve finansman yöntemlerini belirlemek. 2. maddeye göre Kanun, sigortalıları ve hak sahiplerini olduğu kadar işverenleri, sağlık hizmeti sunucularını ve her türlü kamu ve özel hukuk tüzel kişisini de kapsar.
Kanun 31/5/2006 tarihinde kabul edilmiş, 16/6/2006 tarihli Resmî Gazete'de yayımlanmıştır. Sonraki yıllarda çok sayıda değişiklik görmüştür; bu nedenle her uygulamada mevzuat.gov.tr'deki güncel metne bakmak gerekir.
Temel Kavramlar: 3. Maddedeki Tanımlar
Kanunun mantığını anlamak için 3. maddedeki tanımlar kilit önemdedir. Resmî metinden:
Madde 3 – Bu Kanunun uygulanmasında; (…)
3) Sosyal sigortalar: Kısa ve uzun vadeli sigorta kollarını,
4) Kısa vadeli sigorta kolları: İş kazası ve meslek hastalığı, hastalık ve analık sigortası kollarını,
5) Uzun vadeli sigorta kolları: Malûllük, yaşlılık ve ölüm sigortası kollarını,
6) Sigortalı: Kısa ve/veya uzun vadeli sigorta kolları bakımından adına prim ödenmesi gereken veya kendi adına prim ödemesi gereken kişiyi,
(…)
8) Genel sağlık sigortası: Kişilerin öncelikle sağlıklarının korunmasını, sağlık riskleri ile karşılaşmaları halinde ise oluşan harcamaların finansmanını sağlayan sigortayı,
Bu tanımlardan çıkan sistem üç ayaklıdır: kısa vadeli sigortalar, uzun vadeli sigortalar ve genel sağlık sigortası (GSS). İşsizlik sigortası ise 5510'da değil, ayrı bir kanun olan 4447 sayılı İşsizlik Sigortası Kanunu'nda düzenlenir.
Sigorta Kolları Tablosu
| Sigorta kolu | Karşıladığı risk | Başlıca haklar | Temel maddeler |
|---|---|---|---|
| İş kazası ve meslek hastalığı | İşle bağlantılı kaza ve hastalıklar | Geçici iş göremezlik ödeneği, sürekli iş göremezlik geliri, ölüm hâlinde hak sahiplerine gelir, cenaze ödeneği | md. 13, 14, 16–23 |
| Hastalık | İş dışı nedenlerle iş göremezlik | Geçici iş göremezlik ödeneği | md. 15, 16, 18 |
| Analık | Gebelik ve doğum | Doğum öncesi ve sonrası geçici iş göremezlik ödeneği, emzirme ödeneği | md. 15, 16, 18 |
| Malullük | Çalışma gücünün kalıcı kaybı | Malullük aylığı | md. 25–27 |
| Yaşlılık | Yaşlılık nedeniyle gelir kaybı | Yaşlılık aylığı, toptan ödeme | md. 28–31 |
| Ölüm | Sigortalının ölümü | Hak sahiplerine ölüm aylığı, cenaze ödeneği | md. 32–37 |
| Genel sağlık sigortası | Sağlık hizmeti giderleri | Koruyucu ve tedavi edici sağlık hizmetleri, ilaç, tıbbi malzeme | md. 60–78 |
Sigortalı Statüleri: 4/a, 4/b, 4/c
- madde, kısa ve uzun vadeli sigorta kolları bakımından kimlerin sigortalı sayılacağını üç bentte düzenler:
- 4/a – Hizmet akdi ile bir veya birden fazla işveren tarafından çalıştırılanlar. Özel sektörde iş sözleşmesiyle çalışan herkes bu gruptadır.
- 4/b – Köy ve mahalle muhtarları ile hizmet akdine bağlı olmaksızın kendi adına ve hesabına bağımsız çalışanlar (ticari veya serbest meslek kazancı nedeniyle gelir vergisi mükellefleri, esnaf ve sanatkâr siciline kayıtlılar, şirket ortaklarının bir kısmı, tarımsal faaliyette bulunanlar).
- 4/c – Kamu idarelerinde kadro ve pozisyonlarda çalışan, ilgili kanunlarında 4/a kapsamına girmesi öngörülmemiş olanlar.
- madde ise bazı kişilere yalnızca belirli sigorta kollarının uygulanacağını düzenler. İşveren açısından en önemli örnek, mesleki eğitim gören öğrenciler ve stajyerlerdir: 3308 sayılı Kanun kapsamındaki aday çırak, çırak ve işletmelerde mesleki eğitim gören öğrenciler için iş kazası ve meslek hastalığı ile hastalık sigortası; meslekî ve teknik ortaöğretim ile yükseköğrenimleri sırasında staja tabi tutulan öğrenciler için ise iş kazası ve meslek hastalığı sigortası uygulanır. 6. madde de bazı kişilerin hangi hallerde sigortalı sayılmayacağını belirler.
Statüler arasındaki farklar için 4/a, 4/b ve 4/c sigortalılık yazımıza bakabilirsiniz.
Kanunun Yapısı: Kısımlar ve İşveren İçin Önemli Maddeler
| Kısım / Bölüm | Konu | İşveren için öne çıkan maddeler |
|---|---|---|
| Birinci Kısım | Amaç, kapsam ve tanımlar | md. 1–3 |
| İkinci Kısım, Birinci Bölüm | Sigortalılara ilişkin hükümler | md. 4 sigortalı sayılanlar; md. 7 sigortalılığın başlangıcı; md. 8–9 işe giriş ve işten ayrılış bildirimi |
| İkinci Kısım, İkinci Bölüm | İşyerleri ve işverenler | md. 11 işyeri bildirgesi; md. 12 işveren, işveren vekili ve alt işveren |
| İkinci Kısım, Üçüncü Bölüm | Kısa vadeli sigorta hükümleri | md. 13–14 iş kazası ve meslek hastalığı; md. 15–16 analık; md. 18 geçici iş göremezlik ödeneği; md. 21 işverenin sorumluluğu; md. 23 süresinde bildirilmeyen sigortalılık |
| İkinci Kısım, Dördüncü Bölüm | Uzun vadeli sigorta hükümleri | md. 25–27 malullük; md. 28 yaşlılık aylığı şartları; md. 32–37 ölüm |
| İkinci Kısım, Beşinci–Yedinci Bölümler | Kamu görevlileri, isteğe bağlı sigorta, ortak hükümler | md. 50–52 isteğe bağlı sigorta; md. 53 sigortalılık hallerinin birleşmesi |
| Üçüncü Kısım | Genel sağlık sigortası | md. 60 GSS kapsamı; md. 63 sağlanan hizmetler; md. 67 yararlanma şartları; md. 76 iş kazasında işverenin sağlık hizmeti yükümlülüğü |
| Dördüncü Kısım | Primler | md. 80 prime esas kazanç; md. 81 prim oranları; md. 82 alt ve üst sınır; md. 85 asgari işçilik; md. 86–88 prim belgesi ve ödeme |
| Beşinci Kısım | Ortak ve çeşitli hükümler | md. 92 sigortalılığın zorunluluğu; md. 93 Kurum alacaklarında zamanaşımı; md. 96 yersiz ödemeler |
| Altıncı Kısım | İdari para cezaları | md. 102 idari para cezaları |
| Yedinci Kısım | Değişiklikler, geçici ve son hükümler | Ek ve geçici maddeler (ör. 506 sayılı Kanuna tabi olanlar için geçiş hükümleri) |
Primlerin Genel Çerçevesi
Prim oranları 81. maddede yer alır. Yürürlükteki metne göre malullük, yaşlılık ve ölüm sigortaları prim oranı prime esas kazancın %21'i olup bunun %9'u sigortalı, %12'si işveren hissesidir; bu oranlar 4/12/2025 tarihli 7566 sayılı Kanunla değiştirilmiştir. Kısa vadeli sigorta kolları prim oranı %2,25 olup tamamını işveren öder; Cumhurbaşkanı bu oranı %1,5'e kadar düşürmeye veya %2,5'e kadar artırmaya yetkilidir. Kısa ve uzun vadeli sigorta kollarına tabi olanlar için genel sağlık sigortası primi %12,5'tir; %5'i sigortalı, %7,5'i işveren hissesidir.
İşsizlik sigortası primi ile prime esas kazancın alt ve üst sınırı, teşvik indirimleri ve dönemsel tutarlar için 2026 bordro parametreleri yazımızı esas alın. Oranlar değişebildiğinden bordro sisteminizdeki parametreleri her dönem resmî kaynaklarla karşılaştırın.
Sigortalılık Zorunludur ve Vazgeçilemez
Kanunun 92. maddesi, sistemin temel ilkesini koyar:
Madde 92 – Kısa ve uzun vadeli sigorta kapsamındaki kişilerin sigortalı ve genel sağlık sigortalısı olması, genel sağlık sigortası kapsamındaki kişilerin ise genel sağlık sigortalısı olması zorunludur. Bu Kanunda yer alan sigorta hak ve yükümlülüklerini ortadan kaldırmak, azaltmak, vazgeçmek veya başkasına devretmek için sözleşmelere konulan hükümler geçersizdir.
Bu hüküm nedeniyle "çalışan sigorta istemedi", "deneme süresinde sigortasız çalıştırdık" veya "eksik gün bildirimine çalışan razı oldu" gibi gerekçeler işvereni sorumluluktan kurtarmaz.
İşveren İçin Uygulamada Ne Anlama Geliyor?
| Konu | Kural | İşveren ne yapmalı? |
|---|---|---|
| İşe giriş | Çalışma başlamadan önce bildirim (md. 8) | İşe başlatmadan önce e-Bildirge ile işe giriş bildirgesini verin |
| İşten ayrılış | 10 gün içinde bildirim (md. 9) | Doğru çıkış koduyla işten ayrılış bildirgesini süresinde verin |
| İş kazası | Kolluğa derhal, SGK'ya 3 iş günü içinde (md. 13) | Kaza bildirim prosedürü ve sorumlusu belirleyin |
| Rapor ve ödenekler | SGK ödenek öder (md. 18) | e-Vizite'de çalışmadığına dair bildirimleri zamanında yapın |
| Prim belgesi | Aylık prim ve hizmet belgesi / muhtasar ve prim hizmet beyannamesi (md. 86) | Beyanname ve ödeme takvimini muhasebe ile birlikte yönetin |
| Kayıt saklama | İşyeri defter ve belgeleri 10 yıl (md. 86) | Bordro, puantaj ve ödeme kayıtlarını arşivleyin |
| İdari para cezası | Bildirim ve belge ihlallerinde (md. 102) | Bildirim süreçlerini kontrol listesine bağlayın |
Yargı Uygulamasında Öne Çıkan İlkeler
- Sigortalılık fiilî çalışmaya bağlıdır. Yargıtay'ın yerleşik uygulamasına göre sigortalılık, bildirim yapılıp yapılmamasından bağımsız olarak hizmet akdiyle fiilen çalışmaya başlanmasıyla doğar; bildirilmeyen çalışmalar hizmet tespiti davasıyla kanıtlanabilir.
- Kamu düzenine ilişkindir. Sosyal güvenlik hükümleri emredici niteliktedir; tarafların anlaşmasıyla sigortalılığın başlangıcı, prim gün sayısı veya kazanç tutarı değiştirilemez.
- Asıl işveren de sorumludur. 12. madde gereği asıl işveren, alt işverenin sigortalılarına ilişkin yükümlülüklerden alt işverenle birlikte sorumludur; yargı uygulaması da bu müteselsil sorumluluğu sıkı biçimde uygular.
Sık Yapılan Hatalar
- İşsizlik sigortasını 5510'un bir sigorta kolu sanmak; işsizlik ödeneği şartlarını 4447 yerine 5510'da aramak.
- Stajyer ve mesleki eğitim öğrencilerini hiç bildirmemek ya da tam sigortalı gibi bildirmek; 5. maddedeki özel rejimi uygulamamak.
- Çalışanın "sigortasız çalışma" talebine uymak; 92. madde bu tür anlaşmaları geçersiz sayar.
- Prim oranlarını eski parametrelerle bırakmak; 7566 sayılı Kanunla yapılan değişikliği bordro sistemine işlememek.
- Alt işveren çalışanlarının SGK bildirimlerini denetlememek.
İlgili Maddeler ve Yazılar
- 5510 md. 8–9: işe giriş ve işten ayrılış bildirimi
- 5510 md. 13–14: iş kazası ve meslek hastalığı
- 5510 md. 18: geçici iş göremezlik ödeneği
- 4447 sayılı İşsizlik Sigortası Kanunu
- Kısa vadeli sigorta kolları nedir?
- Genel sağlık sigortası nedir?
SGK bildirimlerinizi, prim süreçlerinizi ve iş kazası prosedürlerinizi 5510 sayılı Kanun'a göre bir bütün olarak gözden geçirmek isterseniz iş hukuku ve mevzuat uyumu hizmetimiz kapsamında destek verebiliriz; bizimle iletişime geçin. Bu yazı genel bilgilendirme amaçlıdır, hukuki danışmanlık niteliği taşımaz; somut durumunuz için uzman desteği alın. Kanunda sık değişiklik yapıldığından uygulama öncesinde güncel metni resmî kaynaklardan kontrol edin.
