İSG kanunu 17. madde, 6331 sayılı İş Sağlığı ve Güvenliği Kanunu'nda çalışanların iş sağlığı ve güvenliği eğitimini düzenler: eğitimin ne zaman verileceğini, kimlerin özel eğitim alması gerektiğini, mesleki eğitim belgesi şartını ve eğitimin maliyetinin ve süresinin nasıl değerlendirileceğini. Hemen önceki 16. madde ise eğitimden ayrı bir yükümlülük olan bilgilendirmeyi düzenler: çalışanlara ve temsilcilerine risklerin, hakların ve acil durum görevlilerinin duyurulmasını.
Uygulamada bu iki madde sıklıkla tek bir "yıllık İSG eğitimi" ile karşılanmaya çalışılır. Oysa bilgilendirme süreklidir ve olaya bağlıdır; eğitim ise planlı, belgeli ve belirli tetikleyicilere bağlıdır. Bu yazı ikisinin farkını ve işverenin her biri için kurması gereken düzeni açıklar.
Kanun Metni
Aşağıdaki metin mevzuat.gov.tr'deki güncel 6331 sayılı Kanun metninden alınmıştır.
Çalışanların bilgilendirilmesi
MADDE 16 – (1) İşyerinde iş sağlığı ve güvenliğinin sağlanması ve sürdürülebilmesi amacıyla işveren, çalışanları ve çalışan temsilcilerini işyerinin özelliklerini de dikkate alarak aşağıdaki konularda bilgilendirir:
a) İşyerinde karşılaşılabilecek sağlık ve güvenlik riskleri, koruyucu ve önleyici tedbirler.
b) Kendileri ile ilgili yasal hak ve sorumluluklar.
c) İlk yardım, olağan dışı durumlar, afetler ve yangınla mücadele ve tahliye işleri konusunda görevlendirilen kişiler.
(2) İşveren;
a) 12 nci maddede belirtilen ciddi ve yakın tehlikeye maruz kalan veya kalma riski olan bütün çalışanları, tehlikeler ile bunlardan doğan risklere karşı alınmış ve alınacak tedbirler hakkında derhal bilgilendirir.
b) Başka işyerlerinden çalışmak üzere kendi işyerine gelen çalışanların birinci fıkrada belirtilen bilgileri almalarını sağlamak üzere, söz konusu çalışanların işverenlerine gerekli bilgileri verir.
c) Risk değerlendirmesi, iş sağlığı ve güvenliği ile ilgili koruyucu ve önleyici tedbirler, ölçüm, analiz, teknik kontrol, kayıtlar, raporlar ve teftişten elde edilen bilgilere, destek elemanları ile çalışan temsilcilerinin ulaşmasını sağlar.
Çalışanların eğitimi
MADDE 17 – (1) İşveren, çalışanların iş sağlığı ve güvenliği eğitimlerini almasını sağlar. Bu eğitim özellikle; işe başlamadan önce, çalışma yeri veya iş değişikliğinde, iş ekipmanının değişmesi hâlinde veya yeni teknoloji uygulanması hâlinde verilir. Eğitimler, değişen ve ortaya çıkan yeni risklere uygun olarak yenilenir, gerektiğinde ve düzenli aralıklarla tekrarlanır.
(2) Çalışan temsilcileri özel olarak eğitilir.
(3) Mesleki eğitim alma zorunluluğu bulunan tehlikeli ve çok tehlikeli sınıfta yer alan işlerde, yapacağı işle ilgili mesleki eğitim aldığını belgeleyemeyenler çalıştırılamaz.
(4) İş kazası geçiren veya meslek hastalığına yakalanan çalışana işe başlamadan önce, söz konusu kazanın veya meslek hastalığının sebepleri, korunma yolları ve güvenli çalışma yöntemleri ile ilgili ilave eğitim verilir. Ayrıca, herhangi bir sebeple altı aydan fazla süreyle işten uzak kalanlara, tekrar işe başlatılmadan önce bilgi yenileme eğitimi verilir.
(5) Tehlikeli ve çok tehlikeli sınıfta yer alan işyerlerinde; yapılacak işlerde karşılaşılacak sağlık ve güvenlik riskleri ile ilgili yeterli bilgi ve talimatları içeren eğitimin alındığına dair belge olmaksızın, başka işyerlerinden çalışmak üzere gelen çalışanlar işe başlatılamaz.
(6) Geçici iş ilişkisi kurulan işveren, iş sağlığı ve güvenliği risklerine karşı çalışana gerekli eğitimin verilmesini sağlar.
(7) Bu madde kapsamında verilecek eğitimin maliyeti çalışanlara yansıtılamaz. Eğitimlerde geçen süre çalışma süresinden sayılır. Eğitim sürelerinin haftalık çalışma süresinin üzerinde olması hâlinde, bu süreler fazla sürelerle çalışma veya fazla çalışma olarak değerlendirilir.
Madde Ne Düzenliyor?
Bilgilendirme ile eğitim arasındaki fark
| Bilgilendirme (md. 16) | Eğitim (md. 17) | |
|---|---|---|
| Amaç | Bilgiye erişim ve farkındalık | Bilgi ve beceri kazandırma |
| Muhatap | Çalışanlar, temsilciler, destek elemanları, dış işverenler | Çalışanlar, temsilciler |
| Zamanlama | Sürekli; ciddi tehlikede "derhal" | Belirli tetikleyiciler ve düzenli aralıklar |
| Araçlar | Pano, duyuru, talimat, toplantı, risk raporunun paylaşımı | Planlı eğitim programı, sınav veya değerlendirme, belge |
| Kanıt | Duyuru kaydı, tebliğ imzası, erişim yetkisi | Katılım listesi, eğitim belgesi |
Md. 16/1: Herkesin bilmesi gerekenler
Çalışanlar ve temsilciler; işyerindeki riskleri ve tedbirleri, kendi hak ve sorumluluklarını ve ilk yardım, yangın ve tahliye için görevlendirilen kişileri bilmelidir. "Yangın söndürme ekibinde kim var?" sorusuna çalışanların cevap verememesi, bu fıkranın uygulanmadığının basit bir göstergesidir.
Md. 16/2: Özel bilgilendirme halleri
- (a) Ciddi ve yakın tehlikede etkilenen bütün çalışanlar derhal bilgilendirilir.
- (b) Taşeron, servis, bakım firması gibi başka işyerlerinden gelen çalışanların bilgilenmesi için onların işverenlerine gerekli bilgiler verilir. Bu bent alt işveren ilişkilerinde ve dış hizmet alımlarında kritik önemdedir.
- (c) Risk değerlendirmesi, ölçüm, kayıt, rapor ve teftiş bulgularına destek elemanları ve çalışan temsilcilerinin erişimi sağlanır. Risk değerlendirmesi raporunun yalnızca İSG dosyasında kilitli kalması bu bende aykırıdır.
Md. 17/1: Eğitimin tetikleyicileri
Eğitim "özellikle" şu hallerde verilir: işe başlamadan önce, çalışma yeri veya iş değişikliğinde, ekipman değiştiğinde ve yeni teknoloji uygulandığında. Ayrıca yeni risklere göre yenilenir ve düzenli aralıklarla tekrarlanır. Yürürlükteki Çalışanların İş Sağlığı ve Güvenliği Eğitimlerinin Usul ve Esasları Hakkında Yönetmelik'e göre tekrar eğitimleri az tehlikeli işyerlerinde üç yılda bir en az 8 saat, tehlikelide iki yılda bir en az 12 saat, çok tehlikelide yılda bir en az 16 saat olarak verilir; eğitim konuları genel, sağlık ve teknik konular olarak gruplandırılır.
Md. 17/2-3: Temsilci eğitimi ve mesleki eğitim belgesi
Çalışan temsilcileri, görevleri gereği özel olarak eğitilir. Üçüncü fıkra ise İSG eğitiminden farklı bir konudur: mesleki eğitim alma zorunluluğu bulunan tehlikeli ve çok tehlikeli işlerde, o işe ilişkin mesleki eğitimini belgeleyemeyen kişi çalıştırılamaz. Uygulamada bu belge mesleki eğitim kurumlarının sertifikaları veya Mesleki Yeterlilik Kurumu (MYK) belgeleri gibi belgelerle karşılanır; hangi işlerde zorunlu olduğu ilgili tebliğ ve listelerde belirlenir.
Md. 17/4-6: Özel durumlar
- Kaza ve meslek hastalığı sonrası: Çalışana işe başlamadan önce kazanın nedenleri ve güvenli çalışma yöntemleri üzerine ilave eğitim verilir.
- Altı aydan uzun ayrılık: Uzun hastalık izni, ücretsiz izin veya askerlik gibi herhangi bir sebeple altı aydan fazla işten uzak kalan çalışana dönüşte bilgi yenileme eğitimi verilir.
- Başka işyerinden gelenler: Tehlikeli ve çok tehlikeli işyerlerinde, gelecekleri işin risklerine ilişkin eğitimi aldıklarını belgeleyemeyen dış çalışanlar işe başlatılamaz.
- Geçici iş ilişkisi: Geçici iş ilişkisi kurulan işveren (çalışanı fiilen çalıştıran taraf), İSG eğitiminin verilmesini sağlar. Ayrıntı için geçici iş ilişkisi şerhimize bakabilirsiniz.
Md. 17/7: Maliyet, süre ve fazla çalışma
Eğitim maliyeti çalışana yansıtılamaz ve eğitim süresi çalışma süresinden sayılır. Haftalık çalışma süresini aşan eğitim saatleri fazla sürelerle çalışma veya fazla çalışma olarak değerlendirilir ve buna göre ücretlendirilir. Cumartesi günü, haftalık 45 saatini doldurmuş çalışanlara verilen bir İSG eğitimi bu nedenle bordroya fazla çalışma olarak yansımalıdır. Hesaplama için İş Kanunu md. 41 şerhimize bakın.
İşveren İçin Uygulamada Ne Anlama Geliyor?
| Konu | Kural | İşveren ne yapmalı? |
|---|---|---|
| Genel bilgilendirme | Md. 16/1 | Risk özetlerini, hakları ve ekip listelerini görünür kılmak, imzalı tebliğ almak |
| Dış çalışanlar | Md. 16/2-b, 17/5 | Taşeron girişinde bilgi paketi vermek, eğitim belgesini kontrol etmek |
| Temsilci erişimi | Md. 16/2-c | Risk raporu ve ölçüm sonuçlarına temsilcilerin erişimini sağlamak |
| İşe giriş eğitimi | Md. 17/1 | Eğitimi işe başlamadan önce vermek ve belgelemek |
| Tekrar eğitimi | Md. 17/1, yönetmelik | Tehlike sınıfına göre süre ve saatleri takvime bağlamak |
| Mesleki eğitim | Md. 17/3 | Zorunlu işlerde belge olmadan görevlendirme yapmamak |
| Dönüş eğitimi | Md. 17/4 | Kaza sonrası ve altı aydan uzun ayrılıklarda eğitimi işbaşından önce vermek |
| Maliyet ve süre | Md. 17/7 | Eğitimi mesai içinde planlamak; aşan süreleri fazla çalışma olarak ödemek |
Md. 26/1-g, bilgilendirilmeyen her çalışan için; md. 26/1-ğ ise 17. maddeye aykırılıkta her aykırılık için çalışan başına idari para cezası öngörür. Çalışan sayısıyla çarpılan bu cezalarda md. 26/3'teki tehlike sınıfı artışı uygulanmaz (md. 26/5). Tutarlar için md. 26 şerhimize bakın.
Yargı Uygulamasında Öne Çıkan İlkeler
- İmza yetmez, içerik önemlidir. Yargıtay'ın yerleşik uygulamasında eğitimin varlığı, yalnızca imzalı bir katılım listesine değil; eğitimin çalışanın fiilen yaptığı işin risklerine uygun olup olmadığına göre de değerlendirilir.
- Eğitimsiz çalıştırma kusuru ağırlaştırır. Çalışanın yeterli eğitim almadan riskli bir işte çalıştırılması, kazada işverenin kusur oranını artıran bir unsur olarak görülür.
- Toplu ve genel eğitim, işe özgü eğitimin yerini tutmaz. Özellikle makine veya kimyasal ile çalışılan işlerde, işe özgü talimat ve uygulamalı eğitim beklenir.
Sık Yapılan Hatalar
- Eğitimi işe başladıktan haftalar sonra vermek.
- Tüm çalışanlara aynı genel eğitimi verip işe özgü riskleri atlamak.
- Kaza sonrası veya altı aydan uzun ayrılık sonrası eğitimi unutmak.
- Eğitim saatlerini mesai dışına koyup fazla çalışma ücretini ödememek.
- Taşeron çalışanlarının eğitim belgesini kontrol etmeden sahaya almak.
- Mesleki eğitim belgesi gereken işlerde belgesiz çalışan görevlendirmek.
- Risk değerlendirmesi raporunu çalışan temsilcisiyle paylaşmamak.
İlgili Maddeler ve Yazılar
- Eğitimin içeriğini belirleyen riskler: md. 10 risk değerlendirmesi
- Temsilcinin rolü: md. 18-22 çalışan temsilcisi ve İSG kurulu
- Uygulama rehberi: İSG eğitimleri: zorunlu konular ve sıklık ve İSG eğitim katılım formu
- Belge şartı: MYK belgesiz çalıştırmanın riskleri
- Stajyerler: Stajyerlere İSG eğitimi
Eğitimi Bir Takvime, Bilgilendirmeyi Bir Akışa Dönüştürün
Eğitim yükümlülüğü genellikle "yılda bir eğitim" olarak algılanır; oysa kanun işe giriş, görev değişikliği, kaza ve uzun ayrılık gibi olaylara bağlı tetikleyiciler koyar ve bunların çoğu İK sistemlerinde başlar. İK Partner'in eğitim ve gelişim hizmeti, İSG eğitim takviminizi İK olaylarına bağlayan ve belgelendirmeyi düzenleyen bir yapı kurmanıza yardımcı olur. Bizimle iletişime geçin.
Bu yazı genel bilgilendirme amaçlıdır, hukuki danışmanlık niteliği taşımaz; somut durumunuz için uzman desteği alın.
