İSG kanunu 6. madde, 6331 sayılı İş Sağlığı ve Güvenliği Kanunu'nda işverenin iş sağlığı ve güvenliği hizmetlerini nasıl sağlayacağını düzenler: iş güvenliği uzmanı, işyeri hekimi ve gerekli hallerde diğer sağlık personeli görevlendirmek. 8. madde ise bu profesyonellerin bağımsızlığını, tespit ettikleri eksikleri işverene yazılı bildirme görevini ve işverenin bu bildirimlere karşı sorumluluğunu belirler. İki madde birlikte, "İSG hizmetini kim verir ve işveren bu hizmetle ne yapmak zorundadır?" sorusunu cevaplar.
Arada yer alan 7. madde, ondan az çalışanı bulunan bazı işyerlerine bu hizmetler için destek sağlanabileceğini düzenler; ona da kısaca değineceğiz.
Kanun Metni
Aşağıdaki fıkralar mevzuat.gov.tr'deki güncel 6331 sayılı Kanun metninden alınmıştır; metin uzun olduğundan işvereni doğrudan ilgilendiren kısımlar alıntılanmış, atlanan yerler "(…)" ile gösterilmiştir.
İş sağlığı ve güvenliği hizmetleri
MADDE 6 – (1) Mesleki risklerin önlenmesi ve bu risklerden korunulmasına yönelik çalışmaları da kapsayacak, iş sağlığı ve güvenliği hizmetlerinin sunulması için işveren;
a) Çalışanları arasından iş güvenliği uzmanı, işyeri hekimi ve on ve daha fazla çalışanı olan çok tehlikeli sınıfta yer alan işyerlerinde diğer sağlık personeli görevlendirir. Çalışanları arasında belirlenen niteliklere sahip personel bulunmaması hâlinde, bu hizmetin tamamını veya bir kısmını ortak sağlık ve güvenlik birimlerinden veya ÇASMER'lerden hizmet alarak yerine getirebilir. Ancak belirlenen niteliklere ve gerekli belgeye sahip olması hâlinde, tehlike sınıfı ve çalışan sayısı dikkate alınarak, bu hizmetin yerine getirilmesini kendisi üstlenebilir. Belirlenen niteliklere ve gerekli belgeye sahip olmayan ancak 50'den az çalışanı bulunan ve az tehlikeli sınıfta yer alan işyeri işverenleri veya işveren vekili tarafından Bakanlıkça ilan edilen eğitimleri tamamlamak şartıyla işe giriş ve periyodik muayeneler ve tetkikler hariç iş sağlığı ve güvenliği hizmetlerini yürütebilirler.
b) Görevlendirdikleri kişi veya hizmet aldığı kurum ve kuruluşların görevlerini yerine getirmeleri amacıyla araç, gereç, mekân ve zaman gibi gerekli bütün ihtiyaçlarını karşılar.
c) İşyerinde sağlık ve güvenlik hizmetlerini yürütenler arasında iş birliği ve koordinasyonu sağlar.
ç) Görevlendirdikleri kişi veya hizmet aldığı kurum ve kuruluşlar tarafından iş sağlığı ve güvenliği ile ilgili mevzuata uygun olan ve yazılı olarak bildirilen tedbirleri yerine getirir.
d) Çalışanların sağlık ve güvenliğini etkilediği bilinen veya etkilemesi muhtemel konular hakkında; görevlendirdikleri kişi veya hizmet aldığı kurum ve kuruluşları, başka işyerlerinden çalışmak üzere kendi işyerine gelen çalışanları ve bunların işverenlerini bilgilendirir.
(…) (3) Tam süreli işyeri hekimi görevlendirilen işyerlerinde, diğer sağlık personeli görevlendirilmesi zorunlu değildir.
(4) Birinci fıkranın (a) bendine göre yapılacak görevlendirme süresinin belirlenmesinde (…) öğrenci statüsünde olan çırak ve stajyerler, çalışan sayısının toplamına dâhil edilmez.
İşyeri hekimleri ve iş güvenliği uzmanları
MADDE 8 – (1) İşyeri hekimi ve iş güvenliği uzmanlarının hak ve yetkileri, görevlerini yerine getirmeleri nedeniyle kısıtlanamaz. Bu kişiler, görevlerini mesleğin gerektirdiği etik ilkeler ve mesleki bağımsızlık içerisinde yürütür.
(2) İşverene iş sağlığı ve güvenliği ile ilgili konularda rehberlik ve danışmanlık yapmak üzere görevlendirilen işyeri hekimi ve iş güvenliği uzmanı, görev aldığı işyerinde göreviyle ilgili mevzuat ve teknik gelişmeleri göz önünde bulundurarak iş sağlığı ve güvenliği ile ilgili eksiklik ve aksaklıkları, tedbir ve tavsiyeleri belirler ve işverene yazılı olarak bildirir. Eksiklik ve aksaklıkların düzeltilmesinden, tedbir ve tavsiyelerin yerine getirilmesinden işveren sorumludur. (…) Bu bildirimden dolayı işvereni tarafından işyeri hekimi veya iş güvenliği uzmanının iş sözleşmesine son verilemez ve bu kişiler hiçbir şekilde hak kaybına uğratılamaz. Aksi takdirde işveren hakkında bir yıllık sözleşme ücreti tutarından az olmamak üzere tazminata hükmedilir. (…)
(5) İş güvenliği uzmanlarının görev alabilmeleri için; çok tehlikeli sınıfta yer alan işyerlerinde (A) sınıfı, tehlikeli sınıfta yer alan işyerlerinde en az (B) sınıfı, az tehlikeli sınıfta yer alan işyerlerinde ise en az (C) sınıfı iş güvenliği uzmanlığı belgesine sahip olmaları şartı aranır. (…)
(6) Belirlenen çalışma süresi nedeniyle işyeri hekimi ve iş güvenliği uzmanının tam süreli görevlendirilmesi gereken durumlarda; işveren, işyeri sağlık ve güvenlik birimi kurar. (…)
Madde Ne Düzenliyor?
Md. 6/1-a: Üç hizmet modeli
Kanun işverene üç yol tanır:
- Kendi çalışanlarından görevlendirme. Uzman veya hekim belgesine sahip bir çalışanınız varsa ona bu görevi verebilirsiniz. Tam süreli görevlendirme gerekiyorsa md. 8/6 uyarınca işyeri sağlık ve güvenlik birimi (İSGB) kurulur.
- Dışarıdan hizmet alma. Nitelikli çalışan yoksa hizmetin tamamı veya bir kısmı ortak sağlık ve güvenlik biriminden (OSGB) ya da 2025 değişikliğiyle eklenen ÇASMER'lerden alınabilir. Örneğin uzmanlık hizmeti kendi çalışanınızdan, hekimlik hizmeti OSGB'den alınabilir.
- İşverenin kendisinin üstlenmesi. İşveren gerekli nitelik ve belgeye sahipse, tehlike sınıfı ve çalışan sayısı dikkate alınarak hizmeti kendisi yürütebilir. Ayrıca 50'den az çalışanı olan az tehlikeli işyerlerinde işveren veya işveren vekili, belgesi olmasa da Bakanlıkça ilan edilen eğitimi tamamlayarak işe giriş ve periyodik muayeneler hariç İSG hizmetlerini yürütebilir.
Diğer sağlık personeli (DSP) görevlendirmesi yalnızca on ve daha fazla çalışanı olan çok tehlikeli işyerleri için zorunludur; tam süreli işyeri hekimi bulunan işyerlerinde DSP gerekmez (md. 6/3).
Md. 6/1-b, c, ç, d: İşverenin destek ve uygulama görevleri
Uzmanı veya hekimi görevlendirmek işin yalnızca başlangıcıdır. İşveren onlara araç, mekân ve zaman sağlamak, birden fazla hizmet sağlayıcı arasında koordinasyon kurmak, yazılı bildirilen ve mevzuata uygun tedbirleri yerine getirmek ve onları işyerindeki değişiklikler hakkında bilgilendirmek zorundadır. Uygulamada en çok ihlal edilen bent (ç)'dir: uzmanın tespit ve öneri defterine yazdığı eksikler aylarca kapanmaz.
Md. 6/4: Stajyer ve çıraklar süre hesabına girmez
Mesleki eğitim ve yükseköğretim kapsamında öğrenci statüsündeki çırak ve stajyerler, uzman ve hekimin görev süresinin hesaplanmasında çalışan sayısına eklenmez. Bu, onların İSG kapsamı dışında olduğu anlamına gelmez; eğitim, risk değerlendirmesi ve diğer yükümlülükler onlar için de geçerlidir.
Md. 7: Küçük işyerlerine destek
Kamu kurumları hariç, ondan az çalışanı bulunan tehlikeli ve çok tehlikeli işyerleri, İSG hizmetleri için Bakanlık desteğinden yararlanabilir; Cumhurbaşkanı az tehlikeli işyerlerinin de yararlanmasına karar verebilir. Destek SGK tarafından finanse edilir. Sigortasız çalıştırdığı tespit edilen işverenden ödenen destekler yasal faiziyle geri alınır ve işveren üç yıl destekten yararlanamaz (md. 7/1-ç). Destek koşulları değişebildiğinden güncel uygulamayı Bakanlık ve SGK duyurularından takip edin.
Md. 8: Bağımsızlık, yazılı bildirim ve koruma
- Bağımsızlık (8/1): Uzman ve hekimin hak ve yetkileri, görevlerini yaptıkları için kısıtlanamaz.
- Yazılı bildirim (8/2): Eksiklik ve aksaklıklar işverene yazılı bildirilir; düzeltilmesinden işveren sorumludur.
- Yetkili makama bildirim: Acil durdurmayı gerektiren veya yangın, patlama, göçme, kimyasal sızıntı gibi hayati tehlike arz eden ya da meslek hastalığına yol açabilecek bir durumda işveren tedbir almazsa, uzman ve hekim bunu Bakanlığın yetkili birimine ve yetkili sendika temsilcisine, yoksa çalışan temsilcisine bildirir. Bildirmeyen profesyonelin belgesi askıya alınır.
- İş güvencesi: Bu bildirim nedeniyle uzmanın veya hekimin sözleşmesi sona erdirilemez, hak kaybına uğratılamaz; aksi halde işveren aleyhine en az bir yıllık sözleşme ücreti tutarında tazminata hükmedilir. Kötü niyetle gerçek dışı bildirim yaptığı mahkeme kararıyla tespit edilenin belgesi ise askıya alınır.
- Hizmet sağlayıcının sorumluluğu (8/3-4): OSGB'ler, uzmanlar ve hekimler ihmallerinden dolayı hizmet verdikleri işverene karşı sorumludur; ölüm veya maluliyetle sonuçlanan bir kazada ihmali tespit edilenin belgesi askıya alınır.
- Belge sınıfı (8/5): Çok tehlikeli işyerinde (A), tehlikelide en az (B), az tehlikelide en az (C) sınıfı uzman gerekir.
İşveren İçin Uygulamada Ne Anlama Geliyor?
| Konu | Kural | İşveren ne yapmalı? |
|---|---|---|
| Görevlendirme | Md. 6/1-a | Tehlike sınıfına uygun uzman ve hekimi görevlendirmek; sözleşmeyi İSG-KATİP üzerinden onaylamak |
| Belge sınıfı | Md. 8/5 | Uzmanın belge sınıfını tehlike sınıfınızla karşılaştırmak |
| DSP | Md. 6/1-a, 6/3 | On ve üzeri çalışanlı çok tehlikeli işyerinde DSP görevlendirmek (tam süreli hekim yoksa) |
| Çalışma süresi | Md. 30 ve yönetmelikler | Çalışan sayısı değiştikçe görevlendirme süresini güncellemek |
| İmkân sağlama | Md. 6/1-b | Saha erişimi, oda, ekipman ve zaman ayırmak |
| Tespit ve öneriler | Md. 6/1-ç, 8/2 | Defterdeki her öneriye sorumlu ve termin atamak, kapanışı belgelemek |
| Bilgilendirme | Md. 6/1-d | Yeni makine, yeni proje, taşeron girişi gibi değişiklikleri uzmana bildirmek |
| Koruma | Md. 8/2 | Uzman veya hekimin bildirimini gerekçe yaparak sözleşmeye dokunmamak |
Görevlendirme süreleri kanunda değil, md. 30'a dayanan yönetmeliklerde yer alır. Yürürlükteki yönetmeliklere göre iş güvenliği uzmanı için çalışan başına aylık süre az tehlikeli işyerlerinde 10, tehlikelide 20, çok tehlikelide 40 dakikadır; işyeri hekimi için bu süreler sırasıyla 5, 10 ve 15 dakikadır. Bu süreler zaman zaman değiştirildiğinden sözleşme yaparken güncel yönetmelik metnini ve İSG-KATİP'in hesapladığı süreyi esas alın.
Md. 26/1-b, nitelikli uzman veya hekim görevlendirmeyen işverene görevlendirmediği her kişi için ve aykırılığın devam ettiği her ay için idari para cezası öngörür; (b), (c), (d) bentlerindeki görevlerin ve (ç) bendindeki tedbirlerin her biri için ayrıca ceza vardır. Tutarlar için md. 26 şerhimize bakın.
Yürürlük Notu: Küçük ve Az Tehlikeli İşyerleri
Md. 38'e göre 6 ve 7. maddeler, 50'den az çalışanı olan tehlikeli ve çok tehlikeli işyerleri için 1 Ocak 2014'te, elli ve üzeri çalışanı olan işyerleri için ise kanunun yayımından altı ay sonra (30 Aralık 2012) yürürlüğe girmiştir. Kamu kurumları ile 50'den az çalışanı olan az tehlikeli işyerleri için ise yürürlük birkaç kez ertelenmiş ve son erteleme tarihini içeren ibare Anayasa Mahkemesi kararıyla iptal edilmiştir. Bu grupta yer alıyorsanız güncel durumu resmî kaynaktan kontrol edin; diğer İSG yükümlülüklerinizin bu ertelemeden etkilenmediğini de unutmayın.
Yargı Uygulamasında Öne Çıkan İlkeler
- Yargıtay'ın yerleşik uygulamasına göre uzman veya hekim görevlendirmiş olmak, işverenin kaza sorumluluğunu tek başına ortadan kaldırmaz; bildirilen eksikliklerin giderilip giderilmediği belirleyicidir.
- Uzmanın yazılı önerilerini uygulamayan işverenin kusuru, bu bildirimler nedeniyle genellikle ağırlaşır; dolayısıyla tespit ve öneri kayıtları işveren için hem yükümlülük hem de delildir.
- Hizmet sağlayıcının ihmali, işverenin çalışana karşı sorumluluğunu kaldırmaz; işveren ancak hizmet sözleşmesine dayanarak hizmet sağlayıcıya başvurabilir.
Sık Yapılan Hatalar
- Tehlike sınıfına uygun olmayan belge sınıfında uzmanla çalışmak.
- Çalışan sayısı arttığı halde görevlendirme süresini güncellememek.
- Tespit ve öneri defterini imzalayıp eksikleri kapatmamak.
- OSGB ile sözleşmeyi "İSG'yi tamamen devretmek" olarak görmek; oysa md. 4/2 sorumluluğun devredilemeyeceğini söyler.
- Uzmanın sahaya erişimini kısıtlamak veya ziyaretleri üretim yoğunluğu gerekçesiyle sürekli ertelemek.
- On ve üzeri çalışanlı çok tehlikeli işyerinde DSP yükümlülüğünü atlamak.
- Uygunsuzluk bildiren uzmanı bu nedenle değiştirmek; bu md. 8/2'deki tazminat riskini doğurur.
İlgili Maddeler ve Yazılar
- Hizmet modellerinin karşılaştırması: İSG hizmet modelleri: birim mi, OSGB mi, işveren mi?
- Görevlendirme ayrıntıları: İş güvenliği uzmanı görevlendirme ve işyeri hekimi görevlendirme
- DSP'nin rolü: Diğer sağlık personeli nedir?
- Sistem üzerinden onay: İSG-KATİP nasıl kullanılır?
- Belge sınıfını belirleyen kural: md. 9 tehlike sınıfları
Hizmeti Almak Değil, Yönetmek Önemli
İSG hizmeti satın almak bir sözleşme imzalamaktan ibaret değildir; asıl değer, uzman ve hekimin tespitlerinin işletmede sahiplenilmesinden doğar. İK Partner, iş hukuku ve mevzuat uyumu kapsamında hizmet sözleşmelerinizi, öneri takip sisteminizi ve İK ile İSG arasındaki bilgi akışını gözden geçirir. Destek için bizimle iletişime geçin.
Bu yazı genel bilgilendirme amaçlıdır, hukuki danışmanlık niteliği taşımaz; somut durumunuz için uzman desteği alın.
