İSG Kanunu 19. madde, 6331 sayılı İş Sağlığı ve Güvenliği Kanunu'nda çalışanların kendi güvenlikleri ile çevrelerindekilerin güvenliği için uymak zorunda oldukları kuralları düzenler. Madde, çalışana eğitim ve talimatlar doğrultusunda davranma, ekipmanı ve kişisel koruyucu donanımı doğru kullanma, tehlikeyi bildirme ve iş birliği yapma ödevleri yükler. İşveren açısından kritik nokta şudur: Bu yükümlülükler, işverenin kendi sorumluluğunu azaltmaz; ancak doğru kurgulanırsa disiplin ve fesih süreçlerinin hukuki dayanağını oluşturur.
Bu yazıda maddenin resmî metnini, her bendin pratikte ne anlama geldiğini ve işverenlerin en sık düştüğü hataları madde şerhi düzeninde ele alıyoruz. Konunun disiplin süreci odaklı anlatımı için çalışanların İSG yükümlülükleri ve disiplin süreci yazımıza da göz atabilirsiniz.
Kanun Metni
Aşağıdaki metin, 6331 sayılı Kanun'un mevzuat.gov.tr'de yayımlanan güncel metninden alınmıştır:
Çalışanların yükümlülükleri
MADDE 19 – (1) Çalışanlar, iş sağlığı ve güvenliği ile ilgili aldıkları eğitim ve işverenin bu konudaki talimatları doğrultusunda, kendilerinin ve hareketlerinden veya yaptıkları işten etkilenen diğer çalışanların sağlık ve güvenliklerini tehlikeye düşürmemekle yükümlüdür.
(2) Çalışanların, işveren tarafından verilen eğitim ve talimatlar doğrultusunda yükümlülükleri şunlardır:
a) İşyerindeki makine, cihaz, araç, gereç, tehlikeli madde, taşıma ekipmanı ve diğer üretim araçlarını kurallara uygun şekilde kullanmak, bunların güvenlik donanımlarını doğru olarak kullanmak, keyfi olarak çıkarmamak ve değiştirmemek.
b) Kendilerine sağlanan kişisel koruyucu donanımı doğru kullanmak ve korumak.
c) İşyerindeki makine, cihaz, araç, gereç, tesis ve binalarda sağlık ve güvenlik yönünden ciddi ve yakın bir tehlike ile karşılaştıklarında ve koruma tedbirlerinde bir eksiklik gördüklerinde, işverene veya çalışan temsilcisine derhal haber vermek.
ç) Teftişe yetkili makam tarafından işyerinde tespit edilen noksanlık ve mevzuata aykırılıkların giderilmesi konusunda, işveren ve çalışan temsilcisi ile iş birliği yapmak.
d) Kendi görev alanında, iş sağlığı ve güvenliğinin sağlanması için işveren ve çalışan temsilcisi ile iş birliği yapmak.
Madde Ne Düzenliyor?
Madde iki fıkradan oluşur. Birinci fıkra genel bir özen yükümlülüğü koyar, ikinci fıkra bu yükümlülüğü somut davranışlara çevirir. Her iki fıkrada da tekrar eden ifade dikkat çekicidir: "eğitim ve talimatlar doğrultusunda." Çalışanın yükümlülüğünün kapsamı, işverenin ona verdiği eğitim ve talimatın kapsamıyla sınırlıdır.
Birinci fıkra: Genel özen yükümlülüğü
Çalışan yalnızca kendi sağlığını değil, hareketlerinden veya yaptığı işten etkilenen diğer çalışanların sağlığını da tehlikeye atmamakla yükümlüdür. Forklift operatörünün hız kuralına uymaması, yalnızca kendisini değil sahada yürüyen herkesi riske sokar. Bu fıkra, ekip içi güvenlik bilincinin hukuki karşılığıdır.
(a) bendi: Ekipmanı kurallara uygun kullanmak
Makine korumalarını sökmek, emniyet sensörlerini köprülemek, acil stop butonunu devre dışı bırakmak gibi davranışlar bu bendin doğrudan ihlalidir. Kanun burada üç ayrı fiili sayar: güvenlik donanımını doğru kullanmak, keyfi olarak çıkarmamak ve değiştirmemek. "Üretim hızlansın diye" yapılan müdahaleler, iyi niyetle yapılmış olsa da bu bende aykırıdır.
(b) bendi: Kişisel koruyucu donanımı doğru kullanmak ve korumak
Bent iki ödev içerir: KKD'yi kullanmak ve onu korumak. Baretin takılması kadar, kulak koruyucunun doğru takılması, maskenin filtresinin zamanında değiştirilmesi için bildirimde bulunulması ve donanımın kasten zarar görmemesi de bu kapsamdadır. Bendin ön koşulu "kendilerine sağlanan" ifadesidir: KKD'yi seçmek, temin etmek ve maliyetini karşılamak işverenin işidir. 6331 sayılı Kanun md. 4/4 uyarınca işveren İSG tedbirlerinin maliyetini çalışana yansıtamaz.
(c) bendi: Tehlikeyi derhal bildirmek
Çalışan, ciddi ve yakın bir tehlike veya koruma tedbirlerinde eksiklik gördüğünde bunu işverene ya da çalışan temsilcisine derhal bildirmelidir. Bu bent, işverenin risk değerlendirmesini güncel tutabilmesi için sahadan bilgi akışını güvenceye alır. Bildirimin çalışan temsilcisine de yapılabilmesi, hiyerarşik baskı kaygısı taşıyan çalışanlar için önemli bir kanaldır.
(ç) ve (d) bentleri: İş birliği yükümlülüğü
İş müfettişinin tespit ettiği eksikliklerin giderilmesinde ve günlük İSG çalışmalarında çalışan, işveren ve çalışan temsilcisiyle iş birliği yapmak zorundadır. Pratikte bu; düzeltici faaliyetlere katılmayı, ramak kala olay formlarını doldurmayı, tatbikatlara katılmayı ve risk değerlendirmesi ekibine bilgi vermeyi kapsar.
İşveren İçin Uygulamada Ne Anlama Geliyor?
Maddenin işveren için en önemli sonucu, 6331 sayılı Kanun md. 4/3 hükmüyle birlikte okunduğunda ortaya çıkar: "Çalışanların iş sağlığı ve güvenliği alanındaki yükümlülükleri, işverenin sorumluluklarını etkilemez." Yani bir iş kazasında çalışanın KKD kullanmamış olması, işvereni otomatik olarak sorumluluktan kurtarmaz. İşveren md. 4/1-b gereğince tedbirlere uyulup uyulmadığını izlemek, denetlemek ve uygunsuzlukları gidermek zorundadır.
Bu nedenle 19. maddeye dayanabilmek için işverenin önce kendi ödevlerini belgelemiş olması gerekir:
| Konu | Kural | İşveren ne yapmalı? |
|---|---|---|
| Eğitim | Yükümlülük "aldıkları eğitim" doğrultusunda doğar | Eğitimi işe başlamadan verin, katılım formunu imzalatın, konu başlıklarını kayda geçirin |
| Talimat | Çalışan "işverenin talimatları" doğrultusunda davranır | Makine ve iş bazlı yazılı talimatları çalışma noktasında asılı tutun, tebliğ edin |
| KKD | Çalışan "kendisine sağlanan" donanımı kullanır | Risk değerlendirmesine uygun KKD'yi ücretsiz verin, zimmet ve kullanım eğitimi kaydı tutun |
| Bildirim kanalı | Tehlike işverene veya çalışan temsilcisine bildirilir | Basit bir bildirim formu ve geri bildirim süreci kurun; bildirimi cezalandırmayın |
| Denetim | İşveren uyumu izlemek zorundadır (md. 4/1-b) | Saha turu, kontrol listesi ve uygunsuzluk tutanağı ile izlemeyi belgeleyin |
| Yaptırım | İhlal disiplin konusu olabilir | Disiplin yönetmeliğinde İSG ihlallerini kademeli olarak tanımlayın |
Temsilî bir örnek: Bir metal işleme atölyesinde pres operatörünün çift el kumanda sistemini bantla köprülediği tespit ediliyor. Atölyede pres talimatı asılı, operatörün eğitim formu ve uygunsuzluk tutanağı mevcut. Bu durumda işveren hem işi derhal durdurup ekipmanı eski hâline getirir hem de 19/2-a ihlaline dayalı disiplin sürecini başlatabilir. Aynı olayda eğitim kaydı ve talimat bulunmasaydı, işverenin elindeki dayanak ciddi biçimde zayıflardı.
19. madde ihlali ve iş sözleşmesinin feshi
İhlalin iş sözleşmesine etkisi ağırlığına göre değişir. 4857 sayılı İş Kanunu md. 25/II-(ı) bendi, işçinin kendi isteği veya savsaması yüzünden işin güvenliğini tehlikeye düşürmesini haklı fesih sebepleri arasında sayar. Aynı fıkranın (h) bendi ise yapmakla ödevli olduğu görevleri hatırlatıldığı hâlde yapmamakta ısrar etmeyi haklı neden olarak düzenler. Tehlikenin ağırlığı sınırlıysa ve ilk ihlal söz konusuysa, geçerli sebeple fesih veya kademeli disiplin yaptırımları daha uygun bir yoldur. Haklı fesihte öğrenmeden itibaren işleyen altı iş günlük süreyi de unutmayın; ayrıntılar hak düşürücü süre yazımızda.
Yargı Uygulamasında Öne Çıkan İlkeler
Yargıtay'ın yerleşik uygulamasında bu maddeyle ilgili şu ilkeler öne çıkar:
- İşverenin gözetim borcu çalışanın yükümlülüğünden önce gelir. İşverenin yalnızca KKD vermesi yetmez; kullanılıp kullanılmadığını denetlemesi ve kullanmayanları çalıştırmaması beklenir.
- Çalışanın kusuru işverenin sorumluluğunu kaldırmaz, yalnızca paylaştırır. İş kazası tazminat davalarında çalışanın KKD kullanmaması gibi davranışlar, kusur oranının belirlenmesinde dikkate alınır; işveren tedbirlerini almadıysa tam sorumluluktan kurtulamaz.
- Fesihte ölçülülük aranır. Tek seferlik, sonuç doğurmayan bir ihlalde doğrudan haklı fesih yerine önce uyarı ve ihtar yoluna gidilip gidilmediği incelenir. Israr eden ve bilerek ciddi tehlike yaratan davranışlarda ise haklı fesih kabul görür.
- İspat işverendedir. Eğitimin verildiği, talimatın tebliğ edildiği ve ihlalin gerçekleştiği yazılı belgelerle ispatlanmalıdır. Tanık beyanı tek başına çoğu zaman yetersiz kalır.
Sık Yapılan Hatalar
- Eğitim vermeden veya eğitim kaydı tutmadan çalışanı 19. maddeye aykırılıkla suçlamak.
- KKD bedelini ücretten kesmek ya da kaybedilen donanım için otomatik kesinti uygulamak (md. 4/4 ile çelişir; ücret kesme için 4857 md. 38 şartları ayrıca aranır).
- Tehlike bildiren çalışanı "işi yavaşlattığı" gerekçesiyle uyarmak; bu, kanunun bizzat öngördüğü bildirim kanalını kurutur. Üstelik md. 18/3, yetkili makama başvuran çalışanın haklarının kısıtlanmasını açıkça yasaklar.
- İhlali gören ustabaşının olayı kayda geçirmemesi; sonradan disiplin işlemi yapılmak istendiğinde delil bulunamaz.
- Her ihlalde aynı ağır yaptırımı uygulamak ve kademelendirmemek.
- Alt işveren çalışanlarını eğitim ve talimat sürecinin dışında tutmak; asıl işveren sahasında da 19. madde yükümlülükleri ancak bilgilendirilmiş çalışan için anlam taşır.
İlgili Maddeler ve Yazılar
- 6331 md. 4-5: İşverenin genel yükümlülüğü — 19. maddenin karşı yüzü.
- 6331 md. 13: Çalışmaktan kaçınma hakkı — ciddi ve yakın tehlikede çalışanın hakkı.
- 6331 md. 16-17: Bilgilendirme ve eğitim — 19. maddenin ön koşulu.
- 6331 md. 26: İdari para cezaları — yükümlülüklerini yerine getirmeyen işverene uygulanan yaptırımlar.
- KKD seçimi ve zimmet süreci — donanımın teslimi ve belgelenmesi.
İSG talimatlarınızı, eğitim kayıtlarınızı ve disiplin yönetmeliğinizi 19. maddeyle uyumlu hâle getirmek için iş hukuku ve mevzuat uyumu hizmetimizden destek alabilir veya bizimle iletişime geçin. Bu yazı genel bilgilendirme amaçlıdır, hukuki danışmanlık niteliği taşımaz; somut durumunuz için uzman desteği alın.
