İSG kanunu 15. madde, 6331 sayılı İş Sağlığı ve Güvenliği Kanunu'nda çalışanların sağlık gözetimini düzenler: hangi durumlarda sağlık muayenesi yapılacağını, tehlikeli işlerde sağlık raporu olmadan işe başlatma yasağını, raporun kimden alınacağını, maliyetin kime ait olduğunu ve sağlık bilgilerinin gizliliğini. Kısacası işe alımdan iş ilişkisinin sonuna kadar çalışanın sağlığının işle bağlantılı olarak izlenmesinin hukuki çerçevesidir.
Bu madde, İK süreçleriyle en çok kesişen İSG hükümlerinden biridir: işe alım takvimi, iş değişikliği, uzun raporlardan dönüş ve özlük dosyası yönetimi doğrudan bu maddeden etkilenir.
Kanun Metni
Aşağıdaki metin mevzuat.gov.tr'deki güncel 6331 sayılı Kanun metninden alınmıştır.
Sağlık gözetimi
MADDE 15 – (1) İşveren;
a) Çalışanların işyerinde maruz kalacakları sağlık ve güvenlik risklerini dikkate alarak sağlık gözetimine tabi tutulmalarını sağlar.
b) Aşağıdaki hallerde çalışanların sağlık muayenelerinin yapılmasını sağlamak zorundadır:
1) İşe girişlerinde.
2) İş değişikliğinde.
3) İş kazası, meslek hastalığı veya sağlık nedeniyle tekrarlanan işten uzaklaşmalarından sonra işe dönüşlerinde talep etmeleri hâlinde.
4) İşin devamı süresince, çalışanın ve işin niteliği ile işyerinin tehlike sınıfına göre Bakanlıkça belirlenen düzenli aralıklarla.
(2) Tehlikeli ve çok tehlikeli sınıfta yer alan işlerde çalışacaklar, yapacakları işe uygun olduklarını belirten sağlık raporu olmadan işe başlatılamaz.
(3) Bu Kanun kapsamında alınması gereken sağlık raporları işyeri hekiminden alınır. 50'den az çalışanı bulunan ve az tehlikeli işyerleri için ise ÇASMER'lerden, aile hekimlerinden veya diğer kamu sağlık hizmeti sunucularından da alınabilir. Raporlara itirazlar Sağlık Bakanlığı tarafından belirlenen hakem hastanelere yapılır, verilen kararlar kesindir.
(4) Sağlık gözetiminden doğan maliyet ve bu gözetimden kaynaklı her türlü ek maliyet işverence karşılanır, çalışana yansıtılamaz.
(5) Sağlık muayenesi yaptırılan çalışanın özel hayatı ve itibarının korunması açısından sağlık bilgileri gizli tutulur.
Madde Ne Düzenliyor?
Birinci fıkra: Gözetim genel, muayene hallerinde zorunlu
(a) bendi genel bir yükümlülük koyar: çalışanlar, maruz kaldıkları risklere göre sağlık gözetimine tabi tutulur. Bu, yalnızca muayene değil; maruziyet ölçümlerinin hekimce değerlendirilmesi, gerektiğinde tetkik (işitme, solunum fonksiyon, kan tahlili gibi) ve sonuçların izlenmesi anlamına gelir.
(b) bendi dört muayene halini sayar:
- İşe giriş: Çalışan fiilen işe başlamadan önce.
- İş değişikliği: Farklı risklere maruz kalacağı bir göreve geçişte. Ofisten depoya, montajdan kaynak işine geçiş gibi.
- İşe dönüş: İş kazası, meslek hastalığı veya sağlık nedeniyle tekrarlanan işten uzaklaşmalardan sonra, çalışanın talep etmesi halinde. Kanun bu muayeneyi talebe bağlamıştır; ancak işverenin md. 4/1-ç'deki "işe uygunluğu gözetme" yükümlülüğü, özellikle ağır bir kazadan sonra hekim değerlendirmesi yapılmasını makul kılar.
- Periyodik: Tehlike sınıfına ve işin niteliğine göre Bakanlıkça belirlenen aralıklarla. Yürürlükteki yönetmeliğe göre periyodik muayeneler çok tehlikeli işyerlerinde en geç yılda bir, tehlikelide üç yılda bir, az tehlikelide beş yılda bir yapılır; işyeri hekimi işin niteliğine göre bu süreleri kısaltabilir.
İkinci fıkra: Raporsuz işe başlatma yasağı
Tehlikeli ve çok tehlikeli sınıftaki işlerde çalışacaklar, işe uygun olduklarını gösteren sağlık raporu olmadan işe başlatılamaz. 2014 değişikliğiyle ifade "işyerlerinde"den "işlerde"ye çevrilmiştir. Bu nedenle değerlendirme, işyerinin genel sınıfının yanında kişinin fiilen yapacağı işin niteliğine göre de yapılmalıdır. Az tehlikeli işyerlerinde de işe giriş muayenesi md. 15/1-b-1 gereği zorunludur; ikinci fıkra ise tehlikeli işlerde rapor alınmadan "işe başlatma"yı açıkça yasaklar.
Üçüncü fıkra: Rapor kimden alınır?
| İşyeri | Rapor nereden alınır? |
|---|---|
| Genel kural | İşyeri hekimi |
| 50'den az çalışanı olan ve az tehlikeli işyeri | İşyeri hekimine ek olarak ÇASMER, aile hekimi veya diğer kamu sağlık hizmeti sunucuları |
Rapora itiraz, Sağlık Bakanlığı'nın belirlediği hakem hastanelere yapılır ve verilen karar kesindir. Bu, "çalışana uygun değildir" raporu verilen bir aday veya çalışan için de, işverenin rapora şüpheyle yaklaştığı durumlar için de başvurulacak yoldur.
Dördüncü fıkra: Maliyet işverene aittir
Muayene, tetkik, aşı veya ek inceleme maliyetleri işverene aittir ve çalışana yansıtılamaz. Adaydan "işe giriş raporunu kendin al, masrafı sana ait" demek, bu fıkra ve md. 4/4 ile çelişir.
Beşinci fıkra: Gizlilik
Sağlık bilgileri gizlidir. İK'nın bilmesi gereken, çalışanın işe uygun olup olmadığı ve varsa kısıtlarıdır (ör. ağır kaldırmamalı, yüksekte çalışmamalı); tanı ve tetkik sonuçları işyeri hekiminin sorumluluğundaki sağlık dosyasında kalmalıdır. Sağlık verisi aynı zamanda 6698 sayılı KVKK kapsamında özel nitelikli kişisel veridir; erişim yetkileri ve saklama düzeni buna göre kurulmalıdır.
İşveren İçin Uygulamada Ne Anlama Geliyor?
| Konu | Kural | İşveren ne yapmalı? |
|---|---|---|
| İşe giriş | Md. 15/1-b-1, 15/2 | Muayeneyi işe başlama tarihinden önce planlamak; raporsuz SGK girişi ve işbaşı yaptırmamak |
| İş değişikliği | Md. 15/1-b-2 | Görev değişikliği yazısıyla birlikte hekim muayenesini tetiklemek |
| İşe dönüş | Md. 15/1-b-3 | Talep halinde muayene yaptırmak; ağır kazalardan sonra hekim görüşü almak |
| Periyodik | Md. 15/1-b-4 | Muayene takvimini tehlike sınıfına göre izlemek, gecikmeleri raporlamak |
| Kısıtlar | Md. 4/1-ç | Hekimin bildirdiği kısıtları amirlere "iş kısıtı" olarak iletmek, tanıyı paylaşmamak |
| Maliyet | Md. 15/4 | Muayene ve tetkik bedellerini işveren olarak ödemek |
| Gizlilik | Md. 15/5 | Sağlık dosyasını özlük dosyasından ayrı ve erişimi sınırlı tutmak |
Raporsuz çalıştırmanın mali sonucu
6331 md. 26/1-f, sağlık gözetimine tabi tutulmayan veya sağlık raporu alınmayan her çalışan için idari para cezası öngörür. Bundan daha önemli bir risk 5510 sayılı Kanun'dadır: md. 21'e göre çalışma mevzuatında sağlık raporu alınması gereken işlerde, rapora dayanılmadan veya rapora aykırı olarak bünyece elverişli olmadığı işte çalıştırılan sigortalının bu nedenle ortaya çıkan veya işe girmeden önce var olduğu tespit edilen hastalığı için SGK'nın ödediği geçici iş göremezlik ödeneği işverene ödettirilir. Ceza tutarları için md. 26 şerhimize bakabilirsiniz.
Yargı Uygulamasında Öne Çıkan İlkeler
- İşe uygunluk gözetimi işverene aittir. Yargıtay'ın yerleşik uygulamasına göre işveren, çalışanın sağlık durumuna uygun olmayan bir işte çalıştırılmasından doğan zararlardan sorumlu tutulabilir; rapordaki kısıtlara uyulmaması kusuru ağırlaştırır.
- Periyodik muayene, meslek hastalığı tespitinde belirleyicidir. Düzenli muayene ve tetkik kayıtları, hastalığın işe girişten önce mi sonra mı ortaya çıktığının belirlenmesinde önemli delildir; kayıt eksikliği işverenin aleyhine sonuç doğurabilir.
- Sağlık verisinin gereksiz paylaşımı ayrı bir risktir. Sağlık bilgilerinin yöneticilerle veya ekip içinde paylaşılması, kişilik hakları ve kişisel verilerin korunması açısından ayrıca sorumluluk doğurabilir.
Sık Yapılan Hatalar
- Çalışanı önce işe başlatıp raporu "ilk hafta içinde" tamamlamak.
- Raporu adaya kendi imkânıyla ve kendi masrafıyla aldırmak.
- İş değişikliklerinde muayene yapmamak; özellikle ofisten sahaya geçişleri atlamak.
- Periyodik muayene tarihlerini takip etmemek ve süresi geçmiş raporlarla çalışmaya devam etmek.
- Tanı ve tetkik sonuçlarını özlük dosyasında saklamak veya yöneticilerle paylaşmak.
- Hekimin "kısıtlı uygun" kararını sahaya iletmemek.
- 50 ve üzeri çalışanlı veya tehlikeli işyerinde raporu aile hekiminden almak; bu istisna yalnızca 50'den az çalışanlı az tehlikeli işyerleri içindir.
İlgili Maddeler ve Yazılar
- İşe uygunluk ilkesi: md. 4-5 işverenin genel yükümlülüğü
- Periyotları belirleyen sınıf: md. 9 tehlike sınıfları
- Raporu verecek hekim: md. 6-8 İSG hizmetleri
- Uygulama rehberi: İşe giriş ve periyodik sağlık muayeneleri
- Gizlilik boyutu: Çalışan sağlık verileri ve raporlar
Sağlık Gözetimini İK Takvimine Bağlayın
Sağlık gözetimi İSG ekibinin işi gibi görünse de tetikleyicilerin çoğu İK'dadır: işe alım, görev değişikliği, uzun rapor dönüşü. Bu olayların hekime otomatik bildirildiği bir akış kurmak, hem cezayı hem de SGK rücu riskini önler. İK Partner, iş hukuku ve mevzuat uyumu kapsamında işe alım ve özlük süreçlerinizi sağlık gözetimiyle entegre eder. Bizimle iletişime geçin.
Bu yazı genel bilgilendirme amaçlıdır, hukuki danışmanlık niteliği taşımaz; somut durumunuz için uzman desteği alın.
