5510 sayılı Kanun 13. madde, sosyal sigorta hukuku bakımından hangi olayların iş kazası sayılacağını beş bent hâlinde sayar ve işverenin kazayı kolluğa derhal, Sosyal Güvenlik Kurumu'na ise en geç üç iş günü içinde bildirmesini zorunlu kılar. 14. madde de meslek hastalığını tanımlar, bunun yalnızca Kurum Sağlık Kurulu kararıyla tespit edilebileceğini ve işverenin öğrendiği günden itibaren üç iş günü içinde bildirim yapması gerektiğini düzenler. Bu iki madde, iş kazası ve meslek hastalığı sigortasından sağlanacak tüm hakların ve işverenin rücu riskinin başlangıç noktasıdır.
Kanun Metni
Aşağıdaki metin 5510 sayılı Kanun'un mevzuat.gov.tr'deki güncel metninden alınmıştır; değişiklik ibareleri sadeleştirilmiş, 4/b sigortalılara ilişkin bentler kısaltılmıştır.
İş kazasının tanımı, bildirilmesi ve soruşturulması
Madde 13 – İş kazası;
a) Sigortalının işyerinde bulunduğu sırada,
b) İşveren tarafından yürütülmekte olan iş nedeniyle sigortalı kendi adına ve hesabına bağımsız çalışıyorsa yürütmekte olduğu iş nedeniyle,
c) Bir işverene bağlı olarak çalışan sigortalının, görevli olarak işyeri dışında başka bir yere gönderilmesi nedeniyle asıl işini yapmaksızın geçen zamanlarda,
d) Bu Kanunun 4 üncü maddesinin birinci fıkrasının (a) bendi kapsamındaki emziren kadın sigortalının, iş mevzuatı gereğince çocuğuna süt vermek için ayrılan zamanlarda,
e) Sigortalıların, işverence sağlanan bir taşıtla işin yapıldığı yere gidiş gelişi sırasında,
meydana gelen ve sigortalıyı hemen veya sonradan bedenen ya da ruhen engelli hâle getiren olaydır.
İş kazasının 4 üncü maddenin birinci fıkrasının;
a) (a) bendi ile 5 inci madde kapsamında bulunan sigortalılar bakımından bunları çalıştıran işveren tarafından, o yer yetkili kolluk kuvvetlerine derhal ve Kuruma da en geç kazadan sonraki üç işgünü içinde,
(…)
iş kazası ve meslek hastalığı bildirgesi ile doğrudan ya da taahhütlü posta ile Kuruma bildirilmesi zorunludur. Bu fıkranın (a) bendinde belirtilen süre, iş kazasının işverenin kontrolü dışındaki yerlerde meydana gelmesi halinde, iş kazasının öğrenildiği tarihten itibaren başlar.
Kuruma bildirilen olayın iş kazası sayılıp sayılmayacağı hakkında bir karara varılabilmesi için gerektiğinde, Kurumun denetim ve kontrol ile yetkilendirilen memurları tarafından veya Bakanlık iş müfettişleri vasıtasıyla soruşturma yapılabilir. Bu soruşturma sonunda yazılı olarak bildirilen hususların gerçeğe uymadığı ve olayın iş kazası olmadığı anlaşılırsa, Kurumca bu olay için yersiz olarak yapılmış bulunan ödemeler, ödemenin yapıldığı tarihten itibaren gerçeğe aykırı bildirimde bulunanlardan, 96 ncı madde hükmüne göre tahsil edilir.
(…)
Meslek hastalığının tanımı, bildirilmesi ve soruşturulması
Madde 14 – Meslek hastalığı, sigortalının çalıştığı veya yaptığı işin niteliğinden dolayı tekrarlanan bir sebeple veya işin yürütüm şartları yüzünden uğradığı geçici veya sürekli hastalık, bedensel veya ruhsal engellilik halleridir.
Sigortalının çalıştığı işten dolayı meslek hastalığına tutulduğunun;
a) Kurumca yetkilendirilen sağlık hizmet sunucuları tarafından usûlüne uygun olarak düzenlenen sağlık kurulu raporu ve dayanağı tıbbî belgelerin incelenmesi,
b) Kurumca gerekli görüldüğü hallerde, işyerindeki çalışma şartlarını ve buna bağlı tıbbî sonuçlarını ortaya koyan denetim raporları ve gerekli diğer belgelerin incelenmesi,
sonucu Kurum Sağlık Kurulu tarafından tespit edilmesi zorunludur.
(…)
Meslek hastalığının 4 üncü maddenin birinci fıkrasının;
a) (a) bendi ile 5 inci madde kapsamında bulunan sigortalılar bakımından, sigortalının meslek hastalığına tutulduğunu öğrenen veya bu durum kendisine bildirilen işveren tarafından,
(…)
bu durumun öğrenildiği günden başlayarak üç işgünü içinde, iş kazası ve meslek hastalığı bildirgesi ile Kuruma bildirilmesi zorunludur. Bu yükümlülüğü yerine getirmeyen veya yazılı olarak bildirilen hususları kasten eksik ya da yanlış bildiren işverene (…) Kurumca bu durum için yapılmış bulunan masraflar ile ödenmişse geçici iş göremezlik ödenekleri rücû edilir.
Madde Ne Düzenliyor?
İş kazası sayılan beş hâl
- madde iş kazasını, olayın yeri, zamanı veya işle bağlantısı üzerinden tanımlar. Beş bentten birine giren ve sigortalıyı hemen veya sonradan bedenen ya da ruhen engelli hâle getiren her olay iş kazasıdır:
| Bent | Hâl | Uygulamadan örnek |
|---|---|---|
| a | Sigortalının işyerinde bulunduğu sırada | Mola sırasında yemekhanede düşme, mesai başlamadan soyunma odasında yaralanma |
| b | İşverence yürütülen iş nedeniyle | Müşteri adresinde montaj yaparken yaralanma |
| c | Görevli olarak işyeri dışına gönderilme nedeniyle asıl işi yapmaksızın geçen zamanlar | İş seyahatinde otelde veya yolda geçirilen kaza |
| d | Emziren kadın sigortalının süt izni için ayrılan zamanlar | Süt izni için eve giderken yaşanan kaza |
| e | İşverence sağlanan taşıtla işe gidiş geliş | Servis aracının kaza yapması |
Önemli bir nokta: (a) bendi, işyerinde bulunulan her anı kapsar; olayın doğrudan işin yapılmasıyla bağlantılı olması aranmaz. (e) bendi ise yalnızca işverenin sağladığı taşıtla yapılan yolculukları kapsar; çalışanın kendi aracıyla veya toplu taşımayla işe gelirken yaşadığı kaza, diğer bentlerden birine girmedikçe bu kapsamda değildir.
İş Sağlığı ve Güvenliği Kanunu'nun (6331) 3. maddesindeki iş kazası tanımı ise işyerinde veya işin yürütümü nedeniyle meydana gelen olaylara odaklanır. İki tanım farklı amaçlara hizmet eder: 5510 sosyal sigorta haklarını, 6331 önleme ve kayıt yükümlülüğünü belirler.
Bildirim: kolluğa derhal, SGK'ya üç iş günü
4/a sigortalıları için işveren:
- Kolluk kuvvetlerine (polis veya jandarma) derhal,
- SGK'ya en geç kazadan sonraki üç iş günü içinde
bildirim yapmak zorundadır. Bildirim, iş kazası ve meslek hastalığı bildirgesiyle yapılır; uygulamada SGK'nın elektronik sistemi kullanılır. Kaza işverenin kontrolü dışında bir yerde (ör. müşteri sahasında veya yolda) meydana gelmişse üç iş günlük süre, işverenin kazayı öğrendiği tarihten başlar.
Soruşturma ve gerçeğe aykırı bildirim
SGK, bildirilen olayın iş kazası olup olmadığını denetmenleri veya iş müfettişleri aracılığıyla soruşturabilir. Soruşturmada bildirimin gerçeğe aykırı olduğu ve olayın iş kazası olmadığı anlaşılırsa, yapılan yersiz ödemeler gerçeğe aykırı bildirimde bulunanlardan tahsil edilir. Bu hüküm, "iş kazası gibi gösterelim, çalışan daha yüksek ödenek alsın" türü yaklaşımların ciddi riskini gösterir.
Meslek hastalığı: tanım ve tespit
- maddeye göre meslek hastalığı, işin niteliğinden kaynaklanan tekrarlanan bir sebeple veya işin yürütüm şartları yüzünden ortaya çıkan geçici veya sürekli hastalık ve engellilik halleridir. Tespit için iki aşama vardır: Kurumca yetkilendirilmiş sağlık hizmet sunucusunun sağlık kurulu raporu ve gerekirse işyeri çalışma koşullarını gösteren denetim raporları incelenir; nihai karar Kurum Sağlık Kurulu'na aittir. İşyeri hekiminin raporu veya bir hastanenin tanısı tek başına meslek hastalığı tespiti değildir.
Madde ayrıca işten ayrıldıktan sonra ortaya çıkan meslek hastalıkları için yönetmelikte belirlenen "yükümlülük süresi"ni esas alır; bu süre aşılmış olsa bile, klinik bulgular ve işyerindeki etkenin tespiti hâlinde Sosyal Sigorta Yüksek Sağlık Kurulu onayıyla meslek hastalığı kabul edilebilir.
Meslek hastalığında bildirim
İşveren, sigortalının meslek hastalığına tutulduğunu öğrendiği veya kendisine bildirildiği günden itibaren üç iş günü içinde SGK'ya bildirim yapar. Bildirim yapılmaz ya da kasten eksik veya yanlış yapılırsa, SGK'nın yaptığı masraflar ve ödediği geçici iş göremezlik ödenekleri işverene rücu edilir.
İşveren İçin Uygulamada Ne Anlama Geliyor?
| Konu | Kural | İşveren ne yapmalı? |
|---|---|---|
| Kolluğa bildirim | Derhal | Kaza anında ilk yardımla birlikte kolluğu arayacak sorumluyu belirleyin |
| SGK bildirimi | Kazadan sonraki 3 iş günü | Bildirim yetkisini en az iki kişiye verin; tatil dönemleri için yedek planlayın |
| İşyeri dışı kaza | Süre öğrenme tarihinden başlar | Saha ve seyahat kazaları için öğrenme tarihini yazılı kayda geçirin |
| Meslek hastalığı | Öğrenmeden itibaren 3 iş günü | İşyeri hekiminden gelen bildirimleri tarihli olarak kayıt altına alın |
| Kayıt | 6331 md. 14 ile ayrıca kayıt ve inceleme | Kaza tutanağı, tanık ifadeleri, fotoğraf ve kök neden analizini dosyalayın |
| Gerçeğe uygunluk | Yanlış bildirim yersiz ödeme sorumluluğu doğurur | Olay anlatımını tanık ve kayıtlarla teyit ederek yazın |
| Sağlık hizmeti | 5510 md. 76: derhal sağlık hizmeti sağlama | İlk müdahale ve sevk sürecini prosedüre bağlayın |
Bildirimin pratik adımları için iş kazası SGK bildirimi süreci, ilk saatlerde yapılacaklar için iş kazası sonrası ilk 24 saat rehberimize bakabilirsiniz. Uzaktan çalışanlarda hangi olayların iş kazası sayılabileceği için evden çalışırken iş kazası yazımız fikir verir.
Süre kaçarsa ne olur?
5510 md. 21/2'ye göre iş kazası 13. maddede belirtilen sürede bildirilmezse, bildirim tarihine kadar geçen süre için sigortalıya ödenecek geçici iş göremezlik ödeneği işverenden tahsil edilir. Ayrıca 6331 sayılı Kanun'un 14. maddesindeki bildirim yükümlülüğüne aykırılık, aynı Kanunun 26. maddesi kapsamında idari para cezasına konu olur. Ayrıntılar için 6331 md. 14: iş kazası kayıt ve bildirimi yazımıza bakın.
Yargı Uygulamasında Öne Çıkan İlkeler
- İlliyet bağı aranır, ancak geniş yorumlanır. Yargıtay'ın yerleşik uygulamasında olayın 13. maddedeki hallerden birinde gerçekleşmesi ve sigortalının zarara uğraması yeterli görülür; özellikle (a) bendinde işyerinde bulunma ile zarar arasında sıkı bir "işin yapılması" bağı aranmaz.
- İşyerinde ani rahatsızlık ve ölüm tartışmalı alandır. İşyerinde kalp krizi gibi ani olaylar, işin stresi, ağır fiziksel yük veya işyeri koşullarıyla bağlantısı varsa iş kazası sayılabilir; her olay kendi koşulları içinde, çoğunlukla bilirkişi incelemesiyle değerlendirilir.
- İş kazası tespiti ayrı bir davadır. SGK'nın bir olayı iş kazası saymaması hâlinde sigortalı veya hak sahipleri iş mahkemesinde tespit davası açabilir. 7036 sayılı Kanun'a göre SGK'ya karşı dava açmadan önce Kuruma başvuru zorunludur.
- Bildirilmemiş kaza, kazanın varlığını ortadan kaldırmaz. İşverenin bildirim yapmaması, olayın iş kazası olarak tespit edilmesini engellemez; aksine işveren aleyhine sonuç doğurur.
Sık Yapılan Hatalar
- Hafif yaralanmaları "iş kazası değil, küçük olay" diye bildirmemek; tanım iş göremezlik süresine bağlı değildir.
- Servis aracındaki kazayı "trafik kazası" diye bildirim dışında tutmak; (e) bendi bunu açıkça kapsar.
- Üç iş günlük süreyi takvim günü sanmak ya da tersine hafta sonu nedeniyle bildirimi ertelemek.
- Kaza anlatımını tanıklar ve kayıtlarla teyit etmeden yazmak.
- İşyeri hekiminin meslek hastalığı şüphesini kayıt altına almamak ve SGK'ya bildirim yapmamak.
- Meslek hastalığı tespitinin işyeri hekimince yapılabileceğini düşünmek; karar Kurum Sağlık Kurulu'na aittir.
İlgili Maddeler ve Yazılar
- 5510 md. 18: geçici iş göremezlik ödeneği
- 5510 md. 21: işverenin sorumluluğu ve rücu
- 5510 md. 8–9: işe giriş ve işten ayrılış bildirimi
- 6331 md. 14: iş kazası kayıt ve bildirimi
- Meslek hastalığı bildirimi ve tespiti
- İş kazası nedir, hangi haller sayılır?
İş kazası ve meslek hastalığı bildirim prosedürünüzü, sorumlu kişileri ve kayıt düzeninizi birlikte kurgulamak isterseniz iş hukuku ve mevzuat uyumu hizmetimiz kapsamında destek verebiliriz; bizimle iletişime geçin. Bu yazı genel bilgilendirme amaçlıdır, hukuki danışmanlık niteliği taşımaz; somut durumunuz için uzman desteği alın. Bildirim usulleri SGK düzenlemeleriyle değişebildiğinden uygulama öncesinde güncel düzenlemeyi kontrol edin.
