İSG kanunu 4. madde, yani 6331 sayılı İş Sağlığı ve Güvenliği Kanunu'nun 4. maddesi, işverenin çalışanların işle ilgili sağlık ve güvenliğini sağlamakla yükümlü olduğunu söyleyen ve kanunun geri kalanına yön veren genel kuraldır. Hemen ardından gelen 5. madde ise bu yükümlülük yerine getirilirken hangi önleme ilkelerinin hangi sırayla gözetileceğini belirler. Birlikte okunduklarında şu soruların cevabını verirler: İşveren neyi yapmak zorunda, hangi tedbiri öncelikle seçmeli ve hangi maliyeti üstlenmeli?
Bu iki madde, diğer maddelerde sayılmayan her durum için de devreye girer. Kanunda adı geçmeyen bir risk varsa bile, işveren 4. madde gereği onu yönetmekle yükümlüdür.
Kanun Metni
Aşağıdaki metin, mevzuat.gov.tr'de yayımlanan güncel 6331 sayılı Kanun metninden alınmıştır.
İşverenin genel yükümlülüğü
MADDE 4 – (1) İşveren, çalışanların işle ilgili sağlık ve güvenliğini sağlamakla yükümlü olup bu çerçevede;
a) Mesleki risklerin önlenmesi, eğitim ve bilgi verilmesi dâhil her türlü tedbirin alınması, organizasyonun yapılması, gerekli araç ve gereçlerin sağlanması, sağlık ve güvenlik tedbirlerinin değişen şartlara uygun hale getirilmesi ve mevcut durumun iyileştirilmesi için çalışmalar yapar.
b) İşyerinde alınan iş sağlığı ve güvenliği tedbirlerine uyulup uyulmadığını izler, denetler ve uygunsuzlukların giderilmesini sağlar.
c) Risk değerlendirmesi yapar veya yaptırır.
ç) Çalışana görev verirken, çalışanın sağlık ve güvenlik yönünden işe uygunluğunu göz önüne alır.
d) Yeterli bilgi ve talimat verilenler dışındaki çalışanların hayati ve özel tehlike bulunan yerlere girmemesi için gerekli tedbirleri alır.
(2) İşyeri dışındaki uzman kişi ve kuruluşlardan hizmet alınması, işverenin sorumluluklarını ortadan kaldırmaz.
(3) Çalışanların iş sağlığı ve güvenliği alanındaki yükümlülükleri, işverenin sorumluluklarını etkilemez.
(4) İşveren, iş sağlığı ve güvenliği tedbirlerinin maliyetini çalışanlara yansıtamaz.
Risklerden korunma ilkeleri
MADDE 5 – (1) İşverenin yükümlülüklerinin yerine getirilmesinde aşağıdaki ilkeler göz önünde bulundurulur:
a) Risklerden kaçınmak.
b) Kaçınılması mümkün olmayan riskleri analiz etmek.
c) Risklerle kaynağında mücadele etmek.
ç) İşin kişilere uygun hale getirilmesi için işyerlerinin tasarımı ile iş ekipmanı, çalışma şekli ve üretim metotlarının seçiminde özen göstermek, özellikle tekdüze çalışma ve üretim temposunun sağlık ve güvenliğe olumsuz etkilerini önlemek, önlenemiyor ise en aza indirmek.
d) Teknik gelişmelere uyum sağlamak.
e) Tehlikeli olanı, tehlikesiz veya daha az tehlikeli olanla değiştirmek.
f) Teknoloji, iş organizasyonu, çalışma şartları, sosyal ilişkiler ve çalışma ortamı ile ilgili faktörlerin etkilerini kapsayan tutarlı ve genel bir önleme politikası geliştirmek.
g) Toplu korunma tedbirlerine, kişisel korunma tedbirlerine göre öncelik vermek.
ğ) Çalışanlara uygun talimatlar vermek.
Madde Ne Düzenliyor?
Md. 4/1: Genel yükümlülük ve beş somut görev
Fıkranın giriş cümlesi, işverene "çalışanların işle ilgili sağlık ve güvenliğini sağlama" yükümlülüğü yükler. Ardından sayılan beş bent, bu genel yükümlülüğün asgari içeriğidir:
- Önleme ve iyileştirme (a): Tedbir almak, organizasyon kurmak, araç-gereç sağlamak ve tedbirleri değişen şartlara uyarlamak. "Değişen şartlar" ifadesi, bir kez kurulan sistemin yeterli olmadığını, yeni makine, yeni süreç veya yeni bina geldiğinde tedbirlerin de güncellenmesi gerektiğini gösterir.
- İzleme ve denetim (b): Tedbir almak yetmez; uyulup uyulmadığını izlemek ve uygunsuzlukları gidermek de işverenin işidir. Baret dağıtıp takılıp takılmadığına bakmamak bu bendin ihlalidir.
- Risk değerlendirmesi (c): Ayrıntısı md. 10'dadır. İşveren bunu kendisi yapabilir veya yaptırabilir.
- İşe uygunluk (ç): Görev verilirken çalışanın sağlık ve güvenlik yönünden o işe uygun olup olmadığı dikkate alınır. Yükseklik korkusu olan veya sağlık raporunda kısıt bulunan bir çalışanı yüksekte çalışmaya vermek bu bende aykırıdır.
- Hayati tehlike bölgeleri (d): Elektrik pano odası, kimyasal depo, kapalı alanlar gibi yerlere yalnızca yeterli bilgi ve talimat almış kişilerin girmesi sağlanır. Kilit, yetki kartı, giriş izni gibi fiziki ve idari tedbirler gerekir.
Md. 4/2 ve 4/3: Sorumluluk devredilemez
İş güvenliği uzmanını ortak sağlık ve güvenlik biriminden (OSGB) almak, risk değerlendirmesini dış firmaya yaptırmak veya eğitimi bir kuruma vermek mümkündür; fakat bu işlemler işverenin sorumluluğunu ortadan kaldırmaz. Aynı şekilde çalışanların da md. 19'daki yükümlülükleri vardır, ancak bunlar işverenin sorumluluğunu "etkilemez". Yani çalışanın kurala uymaması, işvereni kendiliğinden sorumluluktan kurtarmaz; işverenin izleme ve denetim görevini yerine getirip getirmediğine bakılır.
Md. 4/4: Maliyet çalışana yansıtılamaz
Kişisel koruyucu donanım, sağlık muayenesi, eğitim, ölçüm gibi İSG maliyetleri işverene aittir. KKD bedelinin ücretten kesilmesi, eğitim ücretinin çalışandan alınması veya "kaybedersen öde" şartının KKD zimmetine yazılması bu fıkraya aykırılık riski taşır. Benzer kural sağlık gözetimi (md. 15/4) ve eğitim (md. 17/7) için ayrıca tekrar edilmiştir.
Md. 5: Önleme ilkeleri ve öncelik sırası
- madde dokuz ilke sayar. Bunlar bir arada şu mantığı kurar: önce riski ortadan kaldır, kaldıramıyorsan analiz et ve kaynağında azalt, tehlikeliyi daha az tehlikeliyle değiştir, toplu korumayı bireysel korumanın önüne koy ve en sonda çalışana uygun talimat ver. Uygulamada "kontrol hiyerarşisi" olarak bilinen yaklaşım budur.
| İlke (md. 5) | Uygulamadaki karşılığı | Örnek |
|---|---|---|
| Risklerden kaçınmak (a) | İşi veya tehlikeyi tamamen ortadan kaldırmak | Yüksekte cam silme yerine teleskopik araç kullanmak |
| Kaynağında mücadele (c) | Tehlikeyi oluştuğu yerde kontrol etmek | Gürültülü makineyi kabine almak |
| İşin kişiye uyarlanması (ç) | Ergonomi, tempo ve tekdüzeliğin yönetimi | Bant hızını ve rotasyonu düzenlemek |
| Teknik gelişmelere uyum (d) | Güncel teknik bilgiyi takip etmek | Eski makinelere acil durdurma eklemek |
| İkame (e) | Tehlikeli olanı daha az tehlikeliyle değiştirmek | Solvent bazlı boya yerine su bazlı boya |
| Önleme politikası (f) | Tutarlı ve bütüncül bir sistem kurmak | Yazılı İSG politikası ve yıllık plan |
| Toplu korumaya öncelik (g) | Herkesi koruyan tedbiri seçmek | Korkuluk ve ağ, emniyet kemerinden önce gelir |
| Talimat (ğ) | Çalışana açık ve uygulanabilir talimat | Makine başı talimatı, iş izni formu |
En sık karşılaşılan hata, ilk ve tek tedbir olarak KKD dağıtmaktır. Md. 5/1-g açıkça toplu korunma tedbirlerine öncelik verilmesini ister; KKD, diğer tedbirlerle kontrol edilemeyen artık risk için son savunma hattıdır.
İşveren İçin Uygulamada Ne Anlama Geliyor?
| Konu | Kural | İşveren ne yapmalı? |
|---|---|---|
| Önleme organizasyonu | Md. 4/1-a | Yazılı İSG politikası, yıllık çalışma planı, sorumluluk matrisi |
| İzleme ve denetim | Md. 4/1-b | Saha turu kayıtları, KKD kullanım denetimi, uygunsuzluk takip listesi |
| İşe uygunluk | Md. 4/1-ç | İşyeri hekimi görüşü olmadan riskli işe görevlendirme yapmamak |
| Hayati tehlikeli alanlar | Md. 4/1-d | Kilitleme-etiketleme, giriş yetki listesi, iş izni sistemi |
| Dış hizmet | Md. 4/2 | OSGB raporlarını okumak, tespit defterindeki önerileri takip etmek |
| Maliyet | Md. 4/4 | KKD, muayene ve eğitim için ücret kesintisi yapmamak |
| Tedbir seçimi | Md. 5 | Risk değerlendirmesinde önce teknik ve toplu tedbirleri yazmak |
Pratik bir kontrol yöntemi şudur: risk değerlendirmesi raporunuzdaki tedbir sütununu açın ve kaç satırda tek tedbirin "KKD kullanılacak" veya "çalışan dikkat edecek" olduğunu sayın. Bu oran yüksekse, md. 5'teki öncelik sırasının uygulanmadığını gösterir.
Md. 26/1-a, 4. maddenin birinci fıkrasının (a) ve (b) bentlerindeki yükümlülükleri yerine getirmeyen işverene her bir yükümlülük için ayrı idari para cezası öngörür. Ancak asıl risk, bir kaza sonrasında ortaya çıkar: tazminat davalarında ve rücu süreçlerinde işverenin bu maddeleri yerine getirip getirmediği incelenir. Güncel ceza tutarları için md. 26 şerhimize bakabilirsiniz.
Yargı Uygulamasında Öne Çıkan İlkeler
- Geniş gözetme borcu. Yargıtay'ın yerleşik uygulamasına göre işveren, mevzuatta açıkça sayılmış tedbirlerle yetinmeyip bilimsel ve teknik gelişmelerin gerektirdiği tüm önlemleri almakla yükümlüdür. Bu ilke 6098 sayılı Türk Borçlar Kanunu'nun 417. maddesindeki gözetme borcu ile birlikte uygulanır.
- Tedbirin uygulandığını denetleme. Malzemeyi vermiş olmak yeterli görülmez; kullanılıp kullanılmadığının denetlenmesi ve kullanmayanlar hakkında gerekli işlemin yapılması beklenir.
- Kusur dağılımı. Çalışanın kendi kusuru, işverenin kusurunu kendiliğinden ortadan kaldırmaz; mahkemeler genellikle bilirkişi incelemesiyle tarafların kusur oranlarını ayrı ayrı belirler.
- Dış hizmet savunma değildir. OSGB'den hizmet alındığı gerekçesi, işverenin kendi yükümlülüklerini yerine getirdiğini göstermez.
Sık Yapılan Hatalar
- Riski ortadan kaldırmayı veya teknik tedbiri düşünmeden doğrudan KKD'ye yönelmek.
- KKD, iş elbisesi veya eğitim bedelini ücretten kesmek ya da zimmet formuna bedel ödeme şartı koymak.
- İSG'yi tamamen OSGB'ye "devretmek" ve tespit-öneri defterindeki maddeleri takip etmemek.
- Yeni makine, yeni ürün veya yerleşim değişikliğinde tedbirleri güncellememek.
- Sağlık raporunda kısıt bulunan çalışanı, İK ile işyeri hekimi arasında bilgi akışı olmadığı için uygun olmayan işe vermek.
- Tehlikeli alanlara girişi yalnızca uyarı levhasıyla sınırlamak, yetki kontrolü kurmamak.
İlgili Maddeler ve Yazılar
- Kanunun genel yapısı: 6331 sayılı İSG Kanunu madde haritası
- Md. 4/1-c'nin ayrıntısı: md. 10 risk değerlendirmesi
- İşverenin karşı tarafı: md. 19 çalışanların yükümlülükleri
- KKD uygulaması: KKD seçimi ve zimmet süreci
- Kaza sonrası sorumluluk: İşverenin İSG sorumluluğu: idari, hukuki ve cezai boyutlar
Genel Yükümlülüğü Somut Bir Plana Dönüştürün
- maddenin geniş ifadesi, işverenler için hem esneklik hem de belirsizlik yaratır. "Her türlü tedbir" ifadesini işyerinize özgü, belgelenebilir bir plana çevirmek, denetimde ve olası bir davada en güçlü savunmanızdır. İK Partner'in iş hukuku ve mevzuat uyumu hizmeti, İSG politikanızı, sorumluluk dağılımınızı ve takip kayıtlarınızı kanunun bu iki maddesine göre yapılandırmanıza yardımcı olur. Ayrıntı için bizimle iletişime geçin.
Bu yazı genel bilgilendirme amaçlıdır, hukuki danışmanlık niteliği taşımaz; somut durumunuz için uzman desteği alın.
