6356 sayılı kanun 41. madde, bir işçi sendikasının belirli bir işyeri veya işletme için toplu iş sözleşmesi yapmaya yetkili sayılmasının şartlarını düzenler. Sendikanın hem kurulu olduğu işkolunda asgari bir üye barajını aşması hem de sözleşmenin kapsayacağı işyerinde çalışanların yarıdan fazlasını, işletmede ise yüzde kırkını üye yapmış olması gerekir. Bu şartların varlığını Bakanlık 42. maddeye göre tespit eder; işveren ise tespite 43. maddeye göre altı iş günü içinde itiraz edebilir. İşveren açısından bu üç madde, toplu sözleşme sürecinin ilk ve çoğu zaman en belirleyici aşamasıdır.
Adım adım süreç için TİS yetki tespiti süreci, itiraz stratejisi için yetki tespitine itiraz gerekçeleri yazılarımıza bakabilirsiniz.
Kanun Metni
Metinler 6356 sayılı Kanun'un mevzuat.gov.tr'deki güncel metninden alınmıştır; uzun fıkralar kısaltılmış, atlanan yerler "(…)" ile gösterilmiştir.
Yetki
MADDE 41 – (1) Kurulu bulunduğu işkolunda çalışan işçilerin en az yüzde birinin üyesi bulunması şartıyla işçi sendikası, toplu iş sözleşmesinin kapsamına girecek işyerinde başvuru tarihinde çalışan işçilerin yarıdan fazlasının, işletmede ise yüzde kırkının kendi üyesi bulunması hâlinde bu işyeri veya işletme için toplu iş sözleşmesi yapmaya yetkilidir.
(2) İşletme toplu iş sözleşmeleri için işyerleri bir bütün olarak dikkate alınır ve yüzde kırk çoğunluk buna göre hesaplanır.
(3) İşletmede birden çok sendikanın yüzde kırk veya fazla üyesinin olması durumunda başvuru tarihinde en çok üyeye sahip sendika toplu iş sözleşmesi yapmaya yetkilidir.
(4) Bir işveren sendikası, üyesi işverenlere ait işyeri veya işyerleri, sendika üyesi olmayan bir işveren ise kendi işyeri veya işyerleri için toplu iş sözleşmesi yapmaya yetkilidir.
(5) Bir işkolunda çalışan işçilerin yüzde birinin tespitinde Bakanlıkça her yıl ocak ve temmuz aylarında yayımlanan istatistikler esas alınır. (…) Yetki belgesi almak üzere başvuran veya yetki belgesi alan işçi sendikasının yetkisini daha sonra yayımlanacak istatistikler etkilemez.
(…)
(7) Bakanlık, yetkili sendikanın belirlenmesinde ve istatistiklerin düzenlenmesinde kendisine gönderilen üyelik ve üyelikten çekilme bildirimleri ile Sosyal Güvenlik Kurumuna yapılan işçi bildirimlerini esas alır.
Yetki tespiti için başvuru
MADDE 42 – (1) Toplu iş sözleşmesi yapmak isteyen işçi sendikası Bakanlığa başvurarak yetkili olduğunun tespitini ister. İşveren sendikası veya sendika üyesi olmayan işveren de Bakanlığa başvurarak yetkili işçi sendikasının tespitini isteyebilir.
(2) Bakanlık, kayıtlarına göre başvuru tarihi itibarıyla bir işçi sendikasının yetkili olduğunu tespit ettiğinde, başvuruyu, işyeri veya işletmedeki işçi ve üye sayısını, o işkolunda kurulu işçi sendikaları ile taraf olacak işveren sendikası veya sendika üyesi olmayan işverene altı iş günü içinde bildirir.
(…)
(4) Sigortalılığın başlangıcı ile sona ermesine ilişkin bildirimlerden yasal süresi içinde Sosyal Güvenlik Kurumuna yapılmayanlar, yetkili işçi sendikasının tespitinde dikkate alınmaz.
Yetki itirazı
MADDE 43 – (1) Kendilerine 42 nci madde uyarınca gönderilen tespit yazısını alan işçi veya işveren sendikaları veya sendika üyesi olmayan işveren; taraflardan birinin veya her ikisinin yetki şartlarına sahip olmadığı veya kendisinin bu şartları taşıdığı yolundaki itirazını, nedenlerini de göstererek yazının kendilerine tebliğ edildiği tarihten itibaren altı iş günü içinde mahkemeye yapabilir.
(2) İtiraz dilekçesi görevli makama kayıt ettirildikten sonra mahkemeye verilir. (…)
(3) İtiraz dilekçesinde veya ekinde somut delillerin yer almaması hâlinde itiraz incelenmeksizin reddedilir. İşçi ve üye sayılarının tespitinde maddi hata ve süreye ilişkin itirazları mahkeme altı iş günü içinde duruşma yapmaksızın kesin olarak karara bağlar. (…)
(5) İtiraz, karar kesinleşinceye kadar yetki işlemlerini durdurur.
İşkolu barajı başlangıçta yüzde üç olarak düzenlenmiş, 6552 sayılı Kanun'la yüzde bire indirilmiştir.
Madde Ne Düzenliyor?
Çifte çoğunluk sistemi (md. 41)
Yetki iki ayrı eşiğin birlikte aşılmasına bağlıdır:
| Eşik | Ölçüt | Hesap tarihi | Kaynak |
|---|---|---|---|
| İşkolu barajı | İşkolundaki tüm işçilerin en az %1'i üye | Başvuruda geçerli istatistik | Ocak ve temmuzda yayımlanan Bakanlık istatistiği |
| İşyeri çoğunluğu | İşyerindeki işçilerin yarıdan fazlası üye | Başvuru tarihi | SGK bildirimleri ve e-Devlet üyelik kayıtları |
| İşletme çoğunluğu | İşletmedeki tüm işyerleri birlikte, %40 üye | Başvuru tarihi | Aynı |
İşletmede birden çok sendika yüzde kırkı aşıyorsa, başvuru tarihinde en çok üyeye sahip olan yetkilidir. İşyeri düzeyinde ise "yarıdan fazla" şartı tek bir sendikanın yetkili olmasını kendiliğinden sağlar.
İşkolu istatistiği yayımından itibaren on beş gün içinde itiraz edilmezse kesinleşir; itiraz Ankara İş Mahkemesine yapılır. Başvuru yapıldıktan sonra yayımlanan yeni istatistik, başvuran sendikanın yetkisini etkilemez.
Hesaplamanın veri kaynağı (md. 41/7 ve 42/4)
Bakanlık hesaplamayı iki veri setiyle yapar: e-Devlet üzerinden gelen üyelik ve çekilme bildirimleri ile SGK'ya yapılan işe giriş ve işten çıkış bildirimleri. Yasal süresinde yapılmayan SGK bildirimleri hesaba katılmaz. Bu kural, işverenin son anda yaptığı işe alımlarla veya geç bildirimlerle çoğunluk hesabını etkilemesinin önüne geçmek içindir.
Tespit başvurusu (md. 42)
Başvuruyu sendika yapabileceği gibi işveren veya işveren sendikası da "yetkili sendika var mı" tespitini isteyebilir. Bakanlık yetkili sendika tespit ederse bunu ilgili taraflara altı iş günü içinde bildirir; tespit edemezse yalnızca başvurana bildirir.
Yetki itirazı (md. 43)
- Süre: Tespit yazısının tebliğinden itibaren altı iş günü.
- Usul: Dilekçe önce görevli makama (Çalışma ve İş Kurumu il müdürlüğü veya Bakanlık) kayıt ettirilir, sonra mahkemeye verilir.
- Delil: Somut delil sunulmayan itiraz incelenmeksizin reddedilir.
- İki tür itiraz: İşçi ve üye sayısında maddi hata ile süreye ilişkin itirazlar altı iş günü içinde duruşmasız ve kesin olarak karara bağlanır. Diğer itirazlar duruşmalı görülür; istinafta bölge adliye mahkemesi bir ay içinde, temyizde Yargıtay bir ay içinde kesin karar verir.
- Durdurma etkisi: İtiraz, karar kesinleşinceye kadar yetki işlemlerini durdurur.
- Baraj altı sendika yetki itirazında bulunamaz.
İtiraz edilmezse veya itiraz reddedilirse Bakanlık 44. madde uyarınca altı iş günü içinde yetki belgesi verir ve süreç toplu görüşme aşamasına geçer.
İşveren İçin Uygulamada Ne Anlama Geliyor?
| Konu | Kural | İşveren ne yapmalı? |
|---|---|---|
| SGK bildirimleri | Geç bildirim hesaba katılmaz | Giriş-çıkış bildirimlerini her zaman süresinde yapın |
| Tespit yazısı | Tebliğden itibaren 6 iş günü | Tebligat adresini ve KEP kutusunu günlük takip edin |
| Sayım kontrolü | Başvuru tarihindeki işçi sayısı esas | Başvuru günü itibarıyla kendi personel listenizi çıkarın, Bakanlık sayısıyla karşılaştırın |
| İşletme düzeyi | Birden çok işyeri varsa işletme TİS zorunlu | Aynı işkolundaki tüm işyerlerinin hesaba katılıp katılmadığını kontrol edin |
| İşkolu | Yanlış işkolundaki sendika yetkili olamaz | İşkolu tespitinin güncel olup olmadığını kontrol edin |
| Delil | Somut delil yoksa red | Bordro, SGK hizmet listesi ve işyeri kayıtlarını dilekçeye ekleyin |
Temsilî bir örnek: Tek işyerli, 200 işçili bir plastik fabrikasında sendika 104 üye ile yetki tespiti alıyor. İşveren, başvuru tarihinde aslında 212 işçi çalıştığını, Bakanlık listesinde son hafta işe başlayan 12 işçinin görünmediğini fark ediyor. SGK bildirimleri süresinde yapılmışsa, gerçek işçi sayısı 212 olur ve yarıdan fazlası için 107 üye gerekir. Bu bir maddi hata itirazıdır ve hızlı, duruşmasız bir incelemeyle sonuçlanır. Bildirimler geç yapılmışsa ise o işçiler zaten hesaba katılmaz ve itiraz başarısız olur.
İtiraz etmek her zaman doğru mu?
Yetki itirazı, işverenin meşru bir hakkıdır; ancak somut ve güçlü bir gerekçe olmadan yapılan itiraz, süreci uzatırken çalışanlar nezdinde işverenin sendikaya karşı olduğu algısını güçlendirebilir. Bu algı, ileride sendikal güvence iddialarında da aleyhe bir arka plan oluşturabilir. İtiraz kararını hukuki ve ilişki yönetimi açısından birlikte değerlendirin.
Yargı Uygulamasında Öne Çıkan İlkeler
- Başvuru tarihi esastır. Yerleşik uygulamaya göre hem işçi hem üye sayısı yetki başvurusunun yapıldığı tarihteki duruma göre belirlenir; sonradan yapılan işe alım, çıkış veya üyelikler sonucu değiştirmez.
- Muvazaalı yapılar hesaba etki eder. Asıl işveren işçisi sayılması gereken muvazaalı alt işveren çalışanları, işçi sayısının belirlenmesinde tartışma konusu olabilir. Bu yöndeki itirazlar somut delille desteklenmelidir.
- İşletme niteliği sık itiraz gerekçesidir. İşverenin aynı işkolunda birden çok işyeri varsa yalnızca bir işyeri için alınan yetki, işletme düzeyinde yapılması gereken sözleşme bakımından hukuka aykırı sayılabilir.
- Delilsiz itiraz reddedilir. Kanunun açık hükmü gereği, genel ve soyut itirazlar esasa girilmeden reddedilir.
Sık Yapılan Hatalar
- Tespit yazısını geç fark edip altı iş günlük süreyi kaçırmak.
- İtirazı doğrudan mahkemeye verip görevli makama kayıt ettirmeyi unutmak.
- SGK bildirimlerini geç yapıp sonra bu işçileri sayıma dahil ettirmeye çalışmak.
- Diğer işyerlerini göz ardı edip yetkinin yalnızca bir işyeri için verilmesine sessiz kalmak.
- Yetki sürecinde çalışanlara üyelikten çekilme yönünde telkinde bulunmak.
İlgili Maddeler ve Yazılar
- 6356 md. 17-19: Sendika üyeliği ve çekilme
- 6356 md. 33-40: TİS'ten yararlanma
- İşkolu nedir, nasıl belirlenir?
- 5510 md. 8-9: Sigortalı bildirimi — süresinde bildirimin yetki hesabına etkisi.
Yetki tespit yazısı aldıysanız veya almayı bekliyorsanız, sayım kontrolü ve itiraz değerlendirmesi için iş hukuku ve mevzuat uyumu hizmetimizden destek alabilir veya bizimle iletişime geçin. Süreler çok kısa olduğundan tebliğ günü harekete geçmenizi öneririz. Bu yazı genel bilgilendirme amaçlıdır, hukuki danışmanlık niteliği taşımaz; somut durumunuz için uzman desteği alın.
