İSG kanunu 11. madde, 6331 sayılı İş Sağlığı ve Güvenliği Kanunu'nda işverenin olası acil durumları önceden belirleme, acil durum planı hazırlama, yangınla mücadele ve ilk yardım için ekip kurma ve tatbikat yaptırma yükümlülüğünü düzenler. 12. madde ise ciddi, yakın ve önlenemeyen bir tehlike gerçekleştiğinde çalışanların işyerini güvenle terk edebilmesi için yapılacak tahliye düzenlemelerini ve çalışanların acil müdahalesini ele alır.
İki madde birbirini tamamlar: 11. madde "hazırlık", 12. madde "olay anı" maddesidir. Bu yazıda her ikisini işveren gözüyle, yükümlülük ve belge odaklı olarak açıklıyoruz.
Kanun Metni
Aşağıdaki metin mevzuat.gov.tr'deki güncel 6331 sayılı Kanun metninden alınmıştır.
Acil durum planları, yangınla mücadele ve ilk yardım
MADDE 11 – (1) İşveren;
a) Çalışma ortamı, kullanılan maddeler, iş ekipmanı ile çevre şartlarını dikkate alarak meydana gelebilecek acil durumları önceden değerlendirerek, çalışanları ve çalışma çevresini etkilemesi mümkün ve muhtemel acil durumları belirler ve bunların olumsuz etkilerini önleyici ve sınırlandırıcı tedbirleri alır.
b) Acil durumların olumsuz etkilerinden korunmak üzere gerekli ölçüm ve değerlendirmeleri yapar, acil durum planlarını hazırlar.
c) Acil durumlarla mücadele için işyerinin büyüklüğü ve taşıdığı özel tehlikeler, yapılan işin niteliği, çalışan sayısı ile işyerinde bulunan diğer kişileri dikkate alarak; önleme, koruma, tahliye, yangınla mücadele, ilk yardım ve benzeri konularda uygun donanıma sahip ve bu konularda eğitimli yeterli sayıda kişiyi görevlendirir, araç ve gereçleri sağlayarak eğitim ve tatbikatları yaptırır ve ekiplerin her zaman hazır bulunmalarını sağlar.
ç) Özellikle ilk yardım, acil tıbbi müdahale, kurtarma ve yangınla mücadele konularında, işyeri dışındaki kuruluşlarla irtibatı sağlayacak gerekli düzenlemeleri yapar.
Tahliye
MADDE 12 – (1) Ciddi, yakın ve önlenemeyen tehlikenin meydana gelmesi durumunda işveren;
a) Çalışanların işi bırakarak derhal çalışma yerlerinden ayrılıp güvenli bir yere gidebilmeleri için, önceden gerekli düzenlemeleri yapar ve çalışanlara gerekli talimatları verir.
b) Durumun devam etmesi hâlinde, zorunluluk olmadıkça, gerekli donanıma sahip ve özel olarak görevlendirilenler dışındaki çalışanlardan işlerine devam etmelerini isteyemez.
(2) İşveren, çalışanların kendileri veya diğer kişilerin güvenliği için ciddi ve yakın bir tehlike ile karşılaştıkları ve amirine hemen haber veremedikleri durumlarda; istenmeyen sonuçların önlenmesi için, bilgileri ve mevcut teknik donanımları çerçevesinde müdahale edebilmelerine imkân sağlar. Böyle bir durumda çalışanlar, ihmal veya dikkatsiz davranışları olmadıkça yaptıkları müdahaleden dolayı sorumlu tutulamaz.
Madde Ne Düzenliyor?
Md. 11/1-a: Acil durumları önceden belirlemek
Acil durum yalnızca yangın değildir. Çalışma ortamı, kullanılan maddeler, ekipman ve çevre şartlarına göre deprem, sel, patlama, kimyasal yayılım, gaz kaçağı, elektrik çarpması, sabotaj veya iş kazası sonrası toplu yaralanma gibi senaryolar söz konusu olabilir. İşveren, işyerine özgü bu senaryoları belirler ve olumsuz etkilerini önleyici ve sınırlandırıcı tedbirleri alır. Bu çalışma, md. 10 risk değerlendirmesi ile doğrudan bağlantılıdır.
Md. 11/1-b: Acil durum planı
Belirlenen senaryolar için gerekli ölçüm ve değerlendirmeler yapılır ve acil durum planı hazırlanır. Planın içeriği, md. 30/1-d'ye dayanan İşyerlerinde Acil Durumlar Hakkında Yönetmelik'te düzenlenmiştir. Yürürlükteki yönetmeliğe göre plan; acil durum müdahale ve tahliye yöntemlerini, görevlendirilen kişilerin listesini, iletişim bilgilerini ve kroki gibi unsurları içerir ve tehlike sınıfına göre çok tehlikeli işyerlerinde 2, tehlikelide 4, az tehlikelide 6 yılda bir yenilenir.
Md. 11/1-c: Ekipler, eğitim ve tatbikat
İşveren önleme, koruma, tahliye, yangınla mücadele ve ilk yardım konularında yeterli sayıda eğitimli ve donanımlı kişiyi görevlendirir. Kanun "yeterli sayı"yı tanımlamaz; ölçütleri sayar: işyerinin büyüklüğü, özel tehlikeler, işin niteliği, çalışan sayısı ve işyerinde bulunan diğer kişiler (ziyaretçi, müşteri, öğrenci, hasta gibi). Kanun 3. maddede bu kişileri "destek elemanı" olarak tanımlar.
Yürürlükteki yönetmeliğe göre destek elemanı sayısı, az tehlikeli işyerlerinde 50, tehlikelide 30, çok tehlikelide 20 çalışana kadar en az birer kişi olacak şekilde, bu sayıları aşan her grup için ilave edilerek belirlenir. İlk yardımcı sayısı ise İlk Yardım Yönetmeliği'nde ayrıca düzenlenir. Tatbikatların ise en az yılda bir kez yapılması ve kayıt altına alınması gerekir.
Ekiplerin "her zaman hazır" bulunması, vardiya, izin ve rapor durumlarında da yeterli kişi bulunacak şekilde planlama yapılmasını gerektirir. Gece vardiyasında hiç yangın söndürme ekibi üyesi bulunmaması, bu bendin sık görülen ihlalidir.
Md. 11/1-ç: Dış kuruluşlarla irtibat
İtfaiye, ambulans servisi, AFAD ve en yakın sağlık kuruluşuyla iletişimi sağlayacak düzenlemeler yapılır. İletişim listesinin güncel tutulması, acil telefonların görünür yerlere asılması ve kimin arayacağının belirlenmesi bu bendin pratik karşılığıdır.
Md. 12/1: Tahliye düzenlemeleri
Ciddi, yakın ve önlenemeyen tehlike halinde çalışanların işi bırakıp derhal güvenli bir yere gidebilmesi için önceden düzenleme yapılır: kaçış yolları, acil çıkışlar, toplanma noktası, aydınlatma, yönlendirme levhaları ve talimatlar. Tehlike devam ederken, zorunluluk olmadıkça, özel donanımlı ve görevli kişiler dışındaki çalışanlardan işe devam etmeleri istenemez.
Md. 12/2: Çalışanın acil müdahalesi ve sorumluluğu
Çalışan ciddi ve yakın bir tehlikeyle karşılaşır ve amirine hemen haber veremezse, bilgisi ve mevcut teknik donanım çerçevesinde müdahale edebilir. İşveren bu müdahaleye imkân sağlar. Çalışan ihmal veya dikkatsizliği olmadıkça bu müdahaleden sorumlu tutulamaz. Örneğin makineyi acil durdurma butonuyla durduran ve bu nedenle üretim kaybına yol açan çalışan, bu davranışı nedeniyle disiplin cezasına muhatap edilmemelidir.
İşveren İçin Uygulamada Ne Anlama Geliyor?
| Konu | Kural | İşveren ne yapmalı? |
|---|---|---|
| Senaryo analizi | Md. 11/1-a | Risk değerlendirmesiyle birlikte acil durum senaryolarını yazılı belirlemek |
| Acil durum planı | Md. 11/1-b | Planı hazırlamak, tehlike sınıfına göre süresinde ve değişikliklerde yenilemek |
| Destek elemanları | Md. 11/1-c | Yeterli sayıda kişiyi yazılı görevlendirmek, eğitimlerini belgelemek |
| Vardiya kapsaması | Md. 11/1-c | Her vardiyada ekip üyesi bulunacak şekilde liste yapmak |
| Ekipman | Md. 11/1-c | Yangın söndürücü, ilk yardım dolabı, sedye gibi araçları sağlamak ve kontrol etmek |
| Tatbikat | Md. 11/1-c | Yılda en az bir tatbikat yaptırmak, rapor ve katılım kaydını saklamak |
| Dış irtibat | Md. 11/1-ç | Acil numara listesini güncel tutmak, sorumluyu belirlemek |
| Tahliye altyapısı | Md. 12/1 | Kaçış yollarını açık tutmak, toplanma noktası ve levhaları belirlemek |
| Bilgilendirme | Md. 16/1-c | Görevlendirilen kişileri tüm çalışanlara duyurmak |
| Görüş alma | Md. 18/2-a | Ekip görevlendirmesinde çalışan temsilcisinin görüşünü almak |
Md. 26/1-d, 11 ve 12. maddelere aykırılıkta uyulmayan her yükümlülük için ve aykırılığın devam ettiği her ay için idari para cezası öngörür. Tutarlar için md. 26 şerhimize bakın.
Yargı Uygulamasında Öne Çıkan İlkeler
- Plan uygulanabilir olmalıdır. Yargıtay'ın yerleşik uygulamasına göre işveren, mevzuatın öngördüğü tedbirleri fiilen almakla yükümlüdür; kilitli acil çıkış, önü kapatılmış kaçış yolu veya süresi geçmiş söndürücü, yazılı plan bulunsa bile işverenin kusurunu doğurabilir.
- Ekip "kâğıt üzerinde" olmamalıdır. Görevlendirilen kişilerin eğitim almadığı veya olay anında işyerinde bulunmadığı durumlar, kusur değerlendirmesinde işveren aleyhine dikkate alınır.
- İyi niyetli müdahale korunur. Md. 12/2'nin açık hükmü gereği, ihmal veya dikkatsizlik olmadıkça acil müdahalede bulunan çalışan sorumlu tutulamaz.
Sık Yapılan Hatalar
- Tek bir "genel" acil durum planını farklı adres ve faaliyetteki işyerlerinde kullanmak.
- Destek elemanlarını yalnızca gündüz vardiyasından seçmek.
- Ekipten ayrılan, işten çıkan veya bölüm değiştiren kişilerin yerine görevlendirme yapmamak.
- Tatbikatı yalnızca tahliye yürüyüşü olarak yapmak, yangın söndürme ve ilk yardım senaryolarını atlamak.
- Ziyaretçi, müşteri ve alt işveren çalışanlarını planın dışında bırakmak.
- Kaçış yollarını depolama alanı olarak kullanmak veya acil çıkışları güvenlik gerekçesiyle kilitlemek.
- Acil durdurma yapan çalışanı üretim kaybı nedeniyle uyarmak.
İlgili Maddeler ve Yazılar
- Çalışanın kendi inisiyatifiyle tehlikeden uzaklaşma hakkı: md. 13 çalışmaktan kaçınma hakkı
- Destek elemanı eğitimleri: md. 16-17 bilgilendirme ve eğitim
- Uygulama rehberleri: Acil durum planı nasıl hazırlanır?, acil durum planı şablonu ve tahliye tatbikatı nasıl yapılır?
- Ortak alanlarda koordinasyon: Alt işveren çalışanlarında İSG koordinasyonu
Hazırlığı Belgeleyin, Ekibi Canlı Tutun
Acil durum hazırlığı, bir dosyanın varlığıyla değil, olay anında herkesin ne yapacağını bilmesiyle ölçülür. İK açısından bu; görevlendirme listelerinin işe giriş-çıkışlarla güncel tutulması, eğitim kayıtlarının takibi ve vardiya planlamasıyla doğrudan bağlantılıdır. İK Partner, iş hukuku ve mevzuat uyumu hizmeti kapsamında acil durum organizasyonunuzu İK süreçlerinizle entegre etmenize destek olur. Bizimle iletişime geçin.
Bu yazı genel bilgilendirme amaçlıdır, hukuki danışmanlık niteliği taşımaz; somut durumunuz için uzman desteği alın.
