İSG kanunu 9. madde, 6331 sayılı İş Sağlığı ve Güvenliği Kanunu'nda işyerlerinin tehlike sınıfının nasıl belirleneceğini düzenler. Madde yalnızca iki fıkradan oluşur, ama kanundaki en "çarpan etkili" hükümlerden biridir: uzmanın belge sınıfından eğitim saatine, risk değerlendirmesinin yenilenme süresinden idari para cezasının artış oranına kadar pek çok yükümlülük işyerinin tehlike sınıfına göre değişir.
Bu yazıda maddenin metnini, "asıl iş" kuralını ve tehlike sınıfının işverenin günlük uyum takvimini nasıl şekillendirdiğini ele alıyoruz.
Kanun Metni
Aşağıdaki metin mevzuat.gov.tr'deki güncel 6331 sayılı Kanun metninden alınmıştır.
Tehlike sınıfının belirlenmesi
MADDE 9 – (1) İşyeri tehlike sınıfları; 31/5/2006 tarihli ve 5510 sayılı Sosyal Sigortalar ve Genel Sağlık Sigortası Kanununun 83 üncü maddesine göre belirlenen kısa vadeli sigorta kolları prim tarifesi de dikkate alınarak, İş Sağlığı ve Güvenliği Genel Müdürünün Başkanlığında ilgili taraflarca oluşturulan komisyonun görüşleri doğrultusunda, Bakanlıkça çıkarılacak tebliğ ile tespit edilir.
(2) İşyeri tehlike sınıflarının tespitinde, o işyerinde yapılan asıl iş dikkate alınır.
Kanunun 3. maddesi tehlike sınıfını şöyle tanımlar: iş sağlığı ve güvenliği açısından yapılan işin özelliği, işin her safhasında kullanılan veya ortaya çıkan maddeler, iş ekipmanı, üretim yöntem ve şekilleri, çalışma ortam ve şartları ile ilgili diğer hususlar dikkate alınarak işyeri için belirlenen tehlike grubu.
Madde Ne Düzenliyor?
Birinci fıkra: Sınıfı Bakanlık tebliğle belirler
Tehlike sınıfını işveren, uzman veya OSGB belirlemez; Bakanlık bir tebliğ ile belirler. Bu düzenleme bugün İş Sağlığı ve Güvenliğine İlişkin İşyeri Tehlike Sınıfları Tebliği ile uygulanmaktadır. Tebliğin ekindeki listede ekonomik faaliyetler NACE kodlarıyla sıralanır ve her faaliyetin karşısında "az tehlikeli", "tehlikeli" veya "çok tehlikeli" sınıflarından biri yazar.
Fıkrada atıf yapılan 5510 sayılı Kanun'un 83. maddesi 2013 yılında yürürlükten kaldırılmıştır. Bu nedenle kanun metnindeki atıf bugün tarihsel bir nitelik taşır; uygulamada belirleyici olan, Bakanlığın tebliği ve ekindeki NACE listesidir.
İkinci fıkra: Belirleyici olan "asıl iş"
Bir işyerinde birden fazla faaliyet yürütülebilir: bir mobilya imalathanesinde muhasebe bürosu, bir gıda fabrikasında yemekhane veya bir lojistik firmasında ofis bulunur. Kanun, sınıfın belirlenmesinde o işyerinde yapılan asıl işin dikkate alınacağını söyler. Asıl iş, işyerinin kuruluş amacını oluşturan ve mal veya hizmet üretiminin esasını oluşturan iştir; yardımcı işler sınıfı belirlemez.
Uygulamada işyerinin SGK'daki tescil kaydında yer alan NACE kodu, tehlike sınıfının belirlenmesinde başlangıç noktasıdır. Bu yüzden işyeri tescil edilirken veya faaliyet değiştiğinde doğru NACE kodunun seçilmesi, İSG yükümlülüklerinin doğru kurulması için kritiktir.
Temsilî bir örnek: Ana faaliyeti yazılım geliştirme olan bir şirket, depo ve kargo işlerini de kendi yürütmeye başlıyor. Depo faaliyeti ölçek olarak büyüse bile asıl iş yazılım olarak kaldığı sürece sınıf değişmeyebilir; ancak depo kendi başına ayrı bir işyeri olarak tescil edilirse, o işyeri için ayrı bir sınıf söz konusu olur. Bu tür durumlarda karar vermeden önce tescil kayıtlarını ve tebliğ listesini birlikte inceleyin.
İşveren İçin Uygulamada Ne Anlama Geliyor?
Tehlike sınıfı, İSG uyum takviminin "ayar düğmesi"dir. Aşağıdaki tablo, kanun ve yürürlükteki yönetmeliklere göre sınıfa bağlı başlıca değişkenleri özetler.
| Konu | Az tehlikeli | Tehlikeli | Çok tehlikeli | Dayanak |
|---|---|---|---|---|
| İş güvenliği uzmanı belge sınıfı | En az (C) | En az (B) | (A) | 6331 md. 8/5 |
| Diğer sağlık personeli | Gerekmez | Gerekmez | On ve üzeri çalışanda gerekir (tam süreli hekim yoksa) | 6331 md. 6/1-a, 6/3 |
| İşveren hizmeti kendisi yürütebilir mi? | 50'den az çalışanda eğitimle mümkün | Belge şartı | Belge şartı | 6331 md. 6/1-a |
| Sağlık raporu olmadan işe başlatma | Kanunda özel yasak yok | Yasak | Yasak | 6331 md. 15/2 |
| Mesleki eğitim belgesi şartı | Kanunda özel yasak yok | Belirlenen işlerde zorunlu | Belirlenen işlerde zorunlu | 6331 md. 17/3 |
| Başka işyerinden gelen çalışan | Genel kural | Eğitim belgesi olmadan işe başlatılamaz | Eğitim belgesi olmadan işe başlatılamaz | 6331 md. 17/5 |
| Risk değerlendirmesi yenileme | En geç 6 yılda bir | En geç 4 yılda bir | En geç 2 yılda bir | Risk Değerlendirmesi Yönetmeliği |
| Acil durum planı yenileme | 6 yıl | 4 yıl | 2 yıl | Acil Durumlar Hakkında Yönetmelik |
| Çalışan İSG eğitimi | 3 yılda bir, en az 8 saat | 2 yılda bir, en az 12 saat | Yılda bir, en az 16 saat | Eğitim Yönetmeliği |
| Periyodik muayene | En geç 5 yılda bir | En geç 3 yılda bir | En geç yılda bir | İşyeri Hekimi ve DSP Yönetmeliği |
| İSG kurulu toplantısı | 3 ayda bir | 2 ayda bir | Ayda bir | İSG Kurulları Yönetmeliği |
| Uzman ve hekim çalışma süresi | Çalışan başına en düşük | Orta | En yüksek | İlgili yönetmelikler |
Yönetmeliklerdeki süreler değişebileceğinden tablodaki yönetmelik kaynaklı satırları, uygulamadan önce güncel resmî metinle doğrulamanızı öneririz. Kanundan doğan satırlar ise yürürlükteki 6331 sayılı Kanun metnine dayanır.
İdari para cezalarında tehlike sınıfı çarpanı
Tehlike sınıfı ceza tutarını da doğrudan etkiler. 6331 md. 26/3'e göre idari para cezaları, işyerinin çalışan sayısı ve tehlike sınıfına göre şu oranlarda artırılarak uygulanır:
| Çalışan sayısı | Az tehlikeli | Tehlikeli | Çok tehlikeli |
|---|---|---|---|
| 10'dan az | Aynı miktar | %25 artırılarak | %50 artırılarak |
| 10-49 | Aynı miktar | %50 artırılarak | %100 artırılarak |
| 50 ve üzeri | %50 artırılarak | %100 artırılarak | %200 artırılarak |
Çalışan sayısıyla çarpılarak verilen cezalarda bu artış uygulanmaz (md. 26/5). Temel ceza tutarları ve güncel değerleri için md. 26 şerhimize bakabilirsiniz.
Pratik kontrol adımları
- SGK işyeri tescil kaydındaki NACE kodunu bulun.
- Bu kodu tebliğ ekindeki listede arayın ve karşılık gelen sınıfı not edin.
- Kodun işyerinizde fiilen yapılan asıl işi yansıtıp yansıtmadığını kontrol edin.
- İSG-KATİP'teki sözleşmelerde aynı sınıfın kullanıldığını doğrulayın.
- Uzmanın belge sınıfı, eğitim planı, muayene ve risk değerlendirmesi takviminin bu sınıfa göre kurulduğunu teyit edin.
- Faaliyet değişikliği, yeni üretim hattı veya yeni şube açılışında bu kontrolü tekrarlayın.
Yargı ve İdari Uygulamada Öne Çıkan İlkeler
- Asıl işe bakılır. İdari uygulamada ve yargıda yerleşik yaklaşım, işyerinin unvanına veya kayıttaki ifadeye değil, fiilen yürütülen asıl işe bakılması yönündedir.
- Sınıf, tedbir sınırı değildir. Yargıtay'ın yerleşik uygulamasına göre işveren, tehlike sınıfı ne olursa olsun işyerindeki somut riskleri karşılayacak tedbirleri almakla yükümlüdür. "Az tehlikeli" sınıf, yüksek riskli bir bölümdeki tedbir eksikliğini haklı kılmaz.
- Yanlış kayıt işverenin aleyhinedir. Hatalı NACE kodu nedeniyle eksik kurulan İSG organizasyonu, kaza sonrasında işverenin kusurunu ağırlaştırabilir.
Sık Yapılan Hatalar
- Tehlike sınıfını şirket faaliyet belgesindeki geniş faaliyet alanlarına göre tahmin etmek.
- Faaliyet değiştiği halde SGK'daki NACE kodunu güncellememek.
- "Az tehlikeli" işyerinde yüksek riskli bölümleri (depo, atölye, mutfak) risk değerlendirmesinde yüzeysel geçmek.
- Farklı adreslerdeki şubeler için tek bir sınıf varsaymak; her işyeri kendi asıl işine göre değerlendirilir.
- Sınıf yükseldiğinde uzman belge sınıfını, eğitim sürelerini ve muayene periyotlarını güncellemeyi unutmak.
İlgili Maddeler ve Yazılar
- Sınıfa göre uzman ve hekim: md. 6-8 İSG hizmetleri
- Sınıfa göre yenileme: md. 10 risk değerlendirmesi
- Sınıfa göre eğitim: md. 16-17 bilgilendirme ve eğitim
- Konu rehberi: İşyeri tehlike sınıfları nasıl belirlenir?
- Kanunun bütün yapısı: 6331 sayılı İSG Kanunu madde haritası
Sınıfınızı Doğru Belirleyin, Takviminizi Ona Göre Kurun
Tehlike sınıfındaki bir hata, uzman sözleşmesinden eğitim planına kadar zincirleme uyumsuzluk yaratır. İK Partner, iş hukuku ve mevzuat uyumu hizmeti kapsamında NACE kaydınızı, tehlike sınıfınızı ve buna bağlı İSG takviminizi birlikte kontrol eder. Destek için bizimle iletişime geçin.
Bu yazı genel bilgilendirme amaçlıdır, hukuki danışmanlık niteliği taşımaz; somut durumunuz için uzman desteği alın.
