İSG kanunu 13. madde, 6331 sayılı İş Sağlığı ve Güvenliği Kanunu'nda ciddi ve yakın bir tehlikeyle karşılaşan çalışana, gerekli tedbirler alınıncaya kadar çalışmaktan kaçınma hakkı tanır. Madde, hakkın kullanılma usulünü, çalışmaktan kaçınılan dönemdeki ücretin akıbetini, tehlikenin önlenemez olduğu durumlarda işyerini terk etmeyi ve tedbir alınmazsa iş sözleşmesinin feshini düzenler.
İşveren açısından bu madde iki yönlüdür: hem kısa sürede karar vermeyi ve bunu belgelemeyi gerektiren bir süreç yükler, hem de yanlış yönetildiğinde ücret alacağı, haklı fesih ve kıdem tazminatı riskini doğurur.
Kanun Metni
Aşağıdaki metin mevzuat.gov.tr'deki güncel 6331 sayılı Kanun metninden alınmıştır.
Çalışmaktan kaçınma hakkı
MADDE 13 – (1) Ciddi ve yakın tehlike ile karşı karşıya kalan çalışanlar kurula, kurulun bulunmadığı işyerlerinde ise işverene başvurarak durumun tespit edilmesini ve gerekli tedbirlerin alınmasına karar verilmesini talep edebilir. Kurul acilen toplanarak, işveren ise derhâl kararını verir ve durumu tutanakla tespit eder. Karar, çalışana ve çalışan temsilcisine yazılı olarak bildirilir.
(2) Kurul veya işverenin çalışanın talebi yönünde karar vermesi hâlinde çalışan, gerekli tedbirler alınıncaya kadar çalışmaktan kaçınabilir. Çalışanların çalışmaktan kaçındığı dönemdeki ücreti ile kanunlardan ve iş sözleşmesinden doğan diğer hakları saklıdır.
(3) Çalışanlar ciddi ve yakın tehlikenin önlenemez olduğu durumlarda birinci fıkradaki usule uymak zorunda olmaksızın işyerini veya tehlikeli bölgeyi terk ederek belirlenen güvenli yere gider. Çalışanların bu hareketlerinden dolayı hakları kısıtlanamaz.
(4) İş sözleşmesiyle çalışanlar, talep etmelerine rağmen gerekli tedbirlerin alınmadığı durumlarda, tabi oldukları kanun hükümlerine göre iş sözleşmelerini feshedebilir. Toplu sözleşme veya toplu iş sözleşmesi ile çalışan kamu personeli, bu maddeye göre çalışmadığı dönemde fiilen çalışmış sayılır.
(5) Bu Kanunun 25 inci maddesine göre işyerinde işin durdurulması hâlinde, bu madde hükümleri uygulanmaz.
Madde Ne Düzenliyor?
Hakkın ön koşulu: "Ciddi ve yakın tehlike"
Madde her türlü şikâyet veya rahatsızlık için değil, ciddi ve yakın bir tehlike için işler. Ciddi; ölüm, ağır yaralanma veya meslek hastalığı gibi önemli bir zarar ihtimalini, yakın ise bu zararın kısa süre içinde gerçekleşebileceğini ifade eder. Temsilî örnekler: korkuluğu sökülmüş bir platformda çalışma talimatı, gaz kaçağı şüphesi olan kapalı alana giriş, koruyucu kapağı çıkarılmış pres, çatlamış iskele. Buna karşılık, klimanın soğuk olması veya iş yükünün fazlalığı tek başına bu maddenin kapsamına girmez.
Birinci fıkra: Başvuru ve hızlı karar
Çalışan, İSG kurulu olan işyerinde kurula, kurul yoksa işverene başvurur. Kanun süre olarak "acilen" ve "derhâl" ifadelerini kullanır; yani karar gün değil, çoğu durumda saat içinde verilmelidir. Karar tutanakla tespit edilir ve çalışana ve çalışan temsilcisine yazılı bildirilir. Bu üç unsur (hızlı karar, tutanak, yazılı bildirim) işverenin sonradan ispat edebileceği bir sürecin temelidir.
İkinci fıkra: Kaçınma ve ücretin korunması
Kurul veya işveren çalışanın talebini haklı bulursa, çalışan tedbirler alınıncaya kadar çalışmaktan kaçınabilir. Bu dönemde ücreti ve diğer hakları saklıdır; ücretten kesinti yapılamaz, yıllık izin hesabında veya ikramiyede aleyhe sonuç doğurulamaz. Pratikte işveren, tedbir alınıncaya kadar çalışanı tehlikesiz başka bir işte geçici olarak değerlendirme yolunu da düşünebilir; bunun ücret düşüklüğüne ve esaslı bir çalışma koşulu değişikliğine yol açmamasına dikkat edilmelidir.
Üçüncü fıkra: Önlenemez tehlikede usulsüz terk
Tehlike önlenemez nitelikteyse (yangın, patlama, göçük, yayılan kimyasal gibi) çalışan başvuru yapmadan işyerini veya tehlikeli bölgeyi terk edip güvenli yere gider. Bu davranış nedeniyle hakları kısıtlanamaz. Bu fıkra, işverenin md. 12 kapsamındaki tahliye düzenlemesi ile birlikte uygulanır.
Dördüncü fıkra: Tedbir alınmazsa fesih
Talebe rağmen gerekli tedbirler alınmazsa, iş sözleşmesiyle çalışan kişi tabi olduğu kanuna göre sözleşmesini feshedebilir. 4857 sayılı Kanun'a tabi işçi için bu, md. 24 kapsamında işçinin haklı nedenle feshi anlamına gelir. Haklı nedenle fesih koşulları oluşursa, kıdem şartını taşıyan işçi kıdem tazminatına hak kazanabilir.
Beşinci fıkra: İş durdurma halinde uygulanmaz
İş müfettişleri tarafından md. 25 uyarınca işin durdurulduğu durumlarda bu madde uygulanmaz; o halde işverenin çalışanlara ücret ödeme veya ücret düşüklüğü olmadan başka iş verme yükümlülüğü md. 25/6'dan doğar.
İşveren İçin Uygulamada Ne Anlama Geliyor?
| Aşama | Kural | İşveren ne yapmalı? |
|---|---|---|
| Başvurunun alınması | Md. 13/1 | Kime başvurulacağını (kurul veya işveren temsilcisi) önceden duyurmak; sözlü başvuruyu da kayda geçirmek |
| Tespit | Md. 13/1 | İş güvenliği uzmanıyla birlikte yerinde inceleme yapmak, fotoğraf ve ölçümle belgelemek |
| Karar | Md. 13/1 | "Derhâl" karar vermek; kurul varsa acil toplantı yapmak |
| Tutanak | Md. 13/1 | Tehlikeyi, kararı, alınacak tedbiri ve tahmini süreyi tutanağa yazmak |
| Bildirim | Md. 13/1 | Kararı çalışana ve çalışan temsilcisine yazılı vermek |
| Ücret | Md. 13/2 | Kaçınılan dönemi devamsızlık saymamak, ücreti eksiksiz ödemek |
| Tedbir | Md. 13/2, 13/4 | Tedbiri hızla almak, tamamlandığını yazılı bildirerek işe dönüşü sağlamak |
| Ret kararı | Md. 13/1 | Talep reddediliyorsa gerekçeyi teknik verilerle yazmak |
Ret kararı ve disiplin
İşveren veya kurul tehlikenin ciddi ve yakın olmadığına karar verirse çalışanın kaçınma hakkı bu fıkraya göre doğmaz. Ancak bu karar teknik olarak gerekçelendirilmeli, mümkünse uzman veya hekim görüşüne dayanmalıdır. Gerekçesiz bir ret ve ardından gelen disiplin işlemi, ileride hem haklı fesih iddiasını hem de "tehlikeyi bildiren çalışana yaptırım" algısını güçlendirir. Md. 18/3, yetkili makama başvuran çalışan ve temsilcilerin haklarının kısıtlanamayacağını ayrıca hükme bağlar.
Kanunun idari para cezalarını düzenleyen 26. maddesi 13. maddeye doğrudan bir ceza bağlamaz. Ancak bu, riskin düşük olduğu anlamına gelmez: ücret alacağı, haklı fesih ve kıdem tazminatı, olası bir kazada ağırlaşan kusur ve tehlikeye ilişkin diğer yükümlülüklerin (md. 4, 10, 12) ihlalinden doğan cezalar söz konusu olabilir.
Yargı Uygulamasında Öne Çıkan İlkeler
- Ciddi ve yakın tehlike somut olarak değerlendirilir. Yargıtay'ın yerleşik uygulamasında, tehlikenin varlığı ve niteliği genellikle bilirkişi incelemesi, tutanaklar ve tanık beyanlarıyla somut olay bazında belirlenir.
- İSG tedbirlerinin alınmaması haklı fesih sebebi olabilir. İşverenin mevzuattan doğan sağlık ve güvenlik yükümlülüklerini yerine getirmemesi, yerleşik içtihatta işçi açısından haklı fesih nedeni olarak kabul edilebilmektedir; bu durumda kıdem şartları taşınıyorsa kıdem tazminatı gündeme gelir.
- Belgesiz süreç işverenin aleyhine işler. Başvurunun alınıp karara bağlandığını gösteren tutanak ve yazılı bildirim yoksa, çalışanın beyanı daha güçlü kabul edilebilir.
Sık Yapılan Hatalar
- Çalışmaktan kaçınan çalışanı "işi reddetti" diyerek devamsız saymak veya ücretinden kesinti yapmak.
- Başvuruyu sözlü geçiştirmek, tutanak ve yazılı karar düzenlememek.
- Kararı yalnızca çalışana bildirip çalışan temsilcisini atlamak.
- Kurul bulunan işyerinde kurulu toplamadan karar vermek.
- Tehlikeyi gidermek yerine aynı işi başka bir çalışana yaptırmak.
- Tedbir alındıktan sonra çalışanı yazılı olarak bilgilendirmemek ve işe dönüş tarihini belirsiz bırakmak.
- Tehlikeyi bildiren çalışana sonradan performans veya disiplin baskısı uygulamak.
İlgili Maddeler ve Yazılar
- Tehlikeyi bildirme yükümlülüğü: md. 19 çalışanların yükümlülükleri
- Başvurunun yapılacağı organ: md. 18-22 çalışan temsilcisi ve İSG kurulu
- Olay anı organizasyonu: md. 11-12 acil durum ve tahliye
- Fesih tarafı: İş Kanunu md. 24 işçinin haklı nedenle feshi
- Kültür boyutu: İSG kültürü nasıl oluşturulur?
Süreci Önceden Yazılı Hale Getirin
Çalışmaktan kaçınma talebi çoğu zaman beklenmedik bir anda ve sahada gelir. Kimin karar vereceği, tutanağın nasıl düzenleneceği ve ücretin nasıl işleneceği önceden yazılı bir prosedürle belirlenirse, hem çalışanın hakkı korunur hem de işveren gereksiz uyuşmazlıktan kaçınır. İK Partner, iş hukuku ve mevzuat uyumu hizmeti kapsamında bu prosedürü, tutanak şablonlarını ve yönetici eğitimini işyerinize göre hazırlar. Bizimle iletişime geçin.
Bu yazı genel bilgilendirme amaçlıdır, hukuki danışmanlık niteliği taşımaz; somut durumunuz için uzman desteği alın.
