İSG Kanunu 26. madde, 6331 sayılı İş Sağlığı ve Güvenliği Kanunu'ndaki yükümlülüklerini yerine getirmeyen işverenlere uygulanacak idari para cezalarını, bu cezaları kimin vereceğini ve tutarın işyerinin büyüklüğüne ve tehlike sınıfına göre nasıl artırılacağını düzenler. Madde, tek bir ceza listesinden çok bir hesaplama sistemidir: Bazı cezalar bir kez, bazıları her ay, bazıları her çalışan için ayrı ayrı uygulanır. Bu sistemi anlamak, denetimde ortaya çıkabilecek riskin büyüklüğünü önceden görmenin tek yoludur.
Bu yazıda bilerek güncel TL tutarı vermiyoruz. Kanun metnindeki tutarlar 2012'de belirlenmiş ilk tutarlardır ve her yıl yeniden değerlenir. Burada amaç, cezanın mantığını açıklamaktır. Güncel tutarlar için İSG denetimi ve cezaları kontrol listesi ile idari para cezalarında yeniden değerleme yazılarımıza bakabilirsiniz.
Kanun Metni
Aşağıdaki alıntı, 6331 sayılı Kanun'un mevzuat.gov.tr'deki güncel metninden alınmıştır. Birinci fıkradaki bentler çok uzun olduğu ve ilk tutarları içerdiği için yalnızca yapısını gösteren kısım alıntılanmış, atlanan yerler "(…)" ile gösterilmiştir.
İdari para cezaları ve uygulanması
MADDE 26 – (1) Bu Kanunun;
a) 4 üncü maddesinin birinci fıkrasının (a) ve (b) bentlerinde belirtilen yükümlülükleri yerine getirmeyen işverene her bir yükümlülük için ayrı ayrı (…)
(…) idari para cezası verilir.
(2) Bu Kanunda belirtilen idari para cezaları, 14 üncü maddede belirtilen bildirim yükümlülüğünü yerine getirmeyenlere uygulanacak idari para cezaları hariç gerekçesi belirtilmek suretiyle Çalışma ve İş Kurumu il müdürünce verilir. (…) 14 üncü maddede belirtilen bildirim yükümlülüğünü yerine getirmeyenlere uygulanacak idari para cezaları ise doğrudan Sosyal Güvenlik Kurumunca verilir. Sosyal Güvenlik Kurumunca verilen idari para cezalarının tebliğ, itiraz ve tahsilinde 5510 sayılı Kanunun 102 nci maddesi hükümleri uygulanır. Verilen diğer idari para cezaları tebliğinden itibaren otuz gün içinde ödenir. (…)
(3) Bu maddede belirtilen idari para cezaları;
a) Ondan az çalışanı bulunan işyerlerinden; 1) Az tehlikeli sınıfta yer alanlar için aynı miktarda, 2) Tehlikeli sınıfta yer alanlar için yüzde yirmi beş oranında artırılarak, 3) Çok tehlikeli sınıfta yer alanlar için yüzde elli oranında artırılarak,
b) On ila kırk dokuz çalışanı bulunan işyerlerinden; 1) Az tehlikeli sınıfta yer alanlar için aynı miktarda, 2) Tehlikeli sınıfta yer alanlar için yüzde elli oranında artırılarak, 3) Çok tehlikeli sınıfta yer alanlar için yüzde yüz oranında artırılarak,
c) Elli ve daha fazla çalışanı bulunan işyerlerinden; 1) Az tehlikeli sınıfta yer alanlar için yüzde elli oranında artırılarak, 2) Tehlikeli sınıfta yer alanlar için yüzde yüz oranında artırılarak, 3) Çok tehlikeli sınıfta yer alanlar için yüzde iki yüz oranında artırılarak,
uygulanır.
(4) İşin durdurulması hâlinde, durdurmaya sebep olan fiilden dolayı ilgili idari para cezası uygulanmaz.
(5) Çalışan sayısıyla çarpılarak verilen idari para cezalarında üçüncü fıkra hükümleri uygulanmaz.
Altıncı fıkra, 14. madde kapsamındaki SGK cezaları dışında tahsil edilen cezaların İSG eğitim ve araştırma-geliştirme projelerinde kullanılmasını düzenler.
Madde Ne Düzenliyor?
Birinci fıkra: Hangi ihlale hangi ceza türü?
Birinci fıkra, Kanun'daki hemen her yükümlülüğü bir bende bağlar. Tutarı bir yana bırakırsak, asıl önemli olan cezanın nasıl çoğaldığıdır. Aşağıdaki tablo bentleri hesaplama mantığına göre özetler:
| Bent | İhlal edilen hüküm | Cezanın çoğalma biçimi |
|---|---|---|
| a | md. 4/1-a ve b: genel tedbir alma, izleme ve denetleme | Her bir yükümlülük için ayrı ayrı |
| b | md. 6/1-a: iş güvenliği uzmanı, işyeri hekimi, diğer sağlık personeli görevlendirmemek | Görevlendirilmeyen her kişi için ve aykırılığın sürdüğü her ay |
| b | md. 6/1-b, c, d: destek, koordinasyon, bilgilendirme | Her bir ihlal için |
| b | md. 6/1-ç: yazılı bildirilen tedbirleri yerine getirmemek | Yerine getirilmeyen her tedbir için |
| c | md. 8/1 ve 8/6: uzman ve hekimin haklarının kısıtlanması, birim kurmamak | Her bir ihlal için |
| ç | md. 10/1: risk değerlendirmesi yapmamak | Bir kez ve aykırılığın sürdüğü her ay (aylık tutar ilk tutardan yüksektir) |
| ç | md. 10/4: ölçüm, kontrol ve araştırma yaptırmamak | Bir kez |
| d | md. 11-12: acil durum planı, tahliye, ilk yardım | Her yükümlülük için ve her ay |
| e | md. 14: kaza ve meslek hastalığı kaydı, SGK bildirimi | Kayıt ve inceleme ödevinde her yükümlülük için; SGK bildiriminde bir kez |
| f | md. 15: sağlık gözetimi | Gözetime tabi tutulmayan her çalışan için |
| g | md. 16: bilgilendirme | Bilgilendirilmeyen her çalışan için |
| ğ | md. 17: eğitim | Her aykırılık için çalışan başına |
| h, ı, i | md. 18, 20, 22: görüş alma, çalışan temsilcisi, İSG kurulu | Her aykırılık için ayrı ayrı |
| k | md. 24/A: ölçüm ve denetime engel olmak | Bir kez |
| l | md. 25/6: iş durdurulan çalışana ücret ödememek | İhlale uğrayan her çalışan için ve her ay |
| m | md. 29: büyük kaza önleme belgesi, güvenlik raporu | Bir kez (Kanun'daki en yüksek tutarlar) |
| n | md. 30 uyarınca çıkarılan yönetmelikler | Uyulmayan her hüküm için, tespitten itibaren aylık |
| o | Standartlara uygun ve CE işaretli KKD temin etmemek | Çalışan başına |
Bu tablodan çıkan sonuç açıktır: İSG cezalarında riskin büyüklüğü tek tek bentlerin tutarından değil, çarpanlardan doğar. Örneğin hekim görevlendirmeyen bir işverene ceza her ay yeniden işler; altı ay fark edilmeyen bir eksiklik altı katına çıkar. Yönetmelik ihlallerine bağlanan (n) bendi ise neredeyse sınırsız bir alan açar, çünkü yönetmeliklerdeki her hüküm ayrı bir ihlal sayılabilir.
İkinci fıkra: Cezayı kim verir, nasıl ödenir?
Cezaların büyük bölümü, gerekçesi gösterilerek Çalışma ve İş Kurumu il müdürü tarafından verilir ve tebliğden itibaren otuz gün içinde ödenir. İstisna, iş kazası ve meslek hastalığının SGK'ya bildirilmemesidir (md. 14). Bu ceza doğrudan Sosyal Güvenlik Kurumu tarafından verilir ve tebliğ, itiraz ve tahsilinde 5510 sayılı Kanun md. 102 uygulanır.
Üçüncü fıkra: Büyüklük ve tehlike sınıfı artırımı
Birinci fıkradaki tutarlar "taban"dır. İşyerinin çalışan sayısı ve tehlike sınıfı bu tabanı artırır:
| Çalışan sayısı | Az tehlikeli | Tehlikeli | Çok tehlikeli |
|---|---|---|---|
| 10'dan az | Aynı miktar | %25 artırımlı | %50 artırımlı |
| 10-49 | Aynı miktar | %50 artırımlı | %100 artırımlı |
| 50 ve üzeri | %50 artırımlı | %100 artırımlı | %200 artırımlı |
Elli ve üzeri çalışanı olan çok tehlikeli bir işyerinde aynı ihlalin cezası, küçük ve az tehlikeli bir işyerine göre üç katına çıkar.
Dördüncü ve beşinci fıkralar: İki önemli istisna
- İşin durdurulması: 6331 sayılı Kanun md. 25 uyarınca iş durdurulmuşsa, durdurmaya sebep olan fiil için ayrıca idari para cezası uygulanmaz. Yaptırım, durdurmanın kendisidir.
- Çalışan sayısıyla çarpılan cezalar: Sağlık gözetimi, bilgilendirme, eğitim ve KKD gibi zaten çalışan başına hesaplanan cezalarda üçüncü fıkradaki artırım uygulanmaz. Aksi hâlde aynı büyüklük iki kez cezalandırılmış olurdu.
İşveren İçin Uygulamada Ne Anlama Geliyor?
Tutarlar her yıl değişir
Kanun metnindeki rakamlar ilk tutarlardır. 5326 sayılı Kabahatler Kanunu'ndaki yeniden değerleme hükmü uyarınca bu tutarlar her takvim yılı başında yeniden değerleme oranında artırılarak uygulanır. Bu nedenle kanun metnindeki tutarı doğrudan bütçeye yazmak hatalı sonuç verir. Güncel tutarı ilgili yılın ilan edilen oranıyla birlikte resmî kaynaktan doğrulayın.
Risk hesaplaması nasıl yapılır?
- İhlal edilen hükmü ve bendi belirleyin.
- Cezanın türünü bulun: bir kez mi, her ay mı, her çalışan için mi?
- Çalışan başına ceza değilse, çalışan sayısı ve tehlike sınıfına göre üçüncü fıkradaki artırımı uygulayın.
- Aylık işleyen cezalarda aykırılığın kaç aydır sürdüğünü tespit edin.
- İlgili yılın yeniden değerlenmiş tutarını esas alın.
Temsilî bir örnek: 60 çalışanlı, tehlikeli sınıftaki bir üretim tesisinde risk değerlendirmesinin hiç yapılmadığı ve on çalışanın periyodik muayenesinin aksadığı tespit ediliyor. Risk değerlendirmesi cezası bir kez işler, sonra her ay aylık tutarla devam eder ve %100 artırıma tabidir. Sağlık gözetimi cezası ise on çalışan için ayrı ayrı hesaplanır ve çalışan başına olduğu için artırım uygulanmaz. Aynı denetimde hangi kalemin büyüyeceğini bu mantık belirler.
İtiraz ve ödeme
İl müdürlüğünce verilen cezalara karşı itiraz yolu Kabahatler Kanunu'nun genel hükümlerine tabidir; süre kısa olduğundan tebliğ tarihini hemen kayda alın. SGK'nın verdiği bildirim cezalarında ise 5510 md. 102 uygulanır: Tebliğden itibaren on beş gün içinde ödeme veya Kuruma itiraz, itirazın reddinde otuz gün içinde idare mahkemesine başvuru mümkündür ve on beş gün içinde peşin ödemede cezanın dörtte üçü tahsil edilir. Ayrıntılı yol haritası için idari para cezasına itiraz rehberimize bakın.
Yargı Uygulamasında Öne Çıkan İlkeler
- Gerekçe şarttır. Kanun, il müdürünün cezayı "gerekçesi belirtilmek suretiyle" vermesini ister. Hangi hükmün, hangi fiille ihlal edildiğini göstermeyen kararlar itirazda zayıf kalır.
- Aynı fiile çift ceza verilmez. Kabahatler hukukunun genel ilkesi gereği aynı fiil için birden fazla idari para cezası öngörülmüşse, kural olarak en ağırı uygulanır. Ayrı yükümlülüklerin ayrı ihlali ise ayrı cezayı gerektirir.
- Tespit tarihi önemlidir. Aylık işleyen cezalarda başlangıç tarihi, müfettiş tespiti ve tutanakla belirlenir; işverenin eksikliği giderdiğini belgelemesi devam eden ay cezalarını sınırlar.
- İşin durdurulması istisnası dar yorumlanır. Yalnızca durdurmaya sebep olan fiil cezadan muaf tutulur; aynı denetimde tespit edilen diğer ihlaller ayrıca cezalandırılabilir.
Sık Yapılan Hatalar
- Kanun metnindeki 2012 tutarlarını güncel ceza sanmak.
- Aylık işleyen cezaları gözden kaçırıp yalnızca ilk tutarı hesaplamak.
- Çalışan başına cezalara da büyüklük ve tehlike sınıfı artırımı eklemek (beşinci fıkra buna izin vermez).
- Tehlike sınıfını yanlış belirlemek; NACE kodundaki bir hata cezayı katlayabilir.
- İSG-KATİP sözleşmesi sona eren uzman veya hekim yerine zamanında görevlendirme yapmamak; ceza her ay yeniden işler.
- Tebliğ tarihini kaydetmeyip itiraz süresini kaçırmak.
İlgili Maddeler ve Yazılar
- 6331 md. 6-8: İSG hizmetleri — en sık aylık ceza doğuran yükümlülük.
- 6331 md. 10: Risk değerlendirmesi
- 6331 md. 14: İş kazası kaydı ve bildirimi
- 6331 md. 19: Çalışanların yükümlülükleri — çalışana ceza değil disiplin yolu.
- İşverenin İSG hukuki ve cezai sorumluluğu
Denetim öncesi kendi ceza riskinizi bent bent görmek ve eksikleri ceza doğmadan kapatmak için iş hukuku ve mevzuat uyumu hizmetimizden yararlanabilir veya bizimle iletişime geçin. Bu yazı genel bilgilendirme amaçlıdır, hukuki danışmanlık niteliği taşımaz; somut durumunuz için uzman desteği alın. Ceza tutarları ve oranlar değişebileceği için güncel değerleri resmî kaynaklardan kontrol edin.
