Ciddi bir iş kazasının ardından işveren genellikle aynı anda birden fazla süreçle karşı karşıya kalır: İş müfettişinin denetimi, SGK'nın rücu talebi, çalışanın veya ailesinin tazminat davası ve savcılığın yürüttüğü soruşturma. İşverenin İSG sorumluluğu, tek bir yaptırımdan ibaret değildir; idari, hukuki ve cezai olmak üzere birbirinden bağımsız işleyen üç ayrı boyutu vardır.
Bu boyutların her biri farklı bir kanuna dayanır, farklı bir makam tarafından yürütülür ve farklı sonuçlar doğurur. Birinde verilen karar diğerini doğrudan bağlamasa da, aynı olgular ve aynı belgeler her üç süreçte de incelenir. Bu nedenle risk değerlendirmesinden eğitim kayıtlarına kadar İSG dokümantasyonu, işverenin bu süreçlerdeki en önemli savunma aracıdır.
Bu yazıda işverenin İSG'den kaynaklanan sorumluluğunun genel çerçevesini, her boyutun temel özelliklerini ve sorumluluğu yönetmek için alınabilecek önlemleri ele alıyoruz.
Temel İlke: Sorumluluk İşverendedir
6331 sayılı İş Sağlığı ve Güvenliği Kanunu'nun 4. maddesi, işverenin çalışanların işle ilgili sağlık ve güvenliğini sağlamakla yükümlü olduğunu belirtir. Aynı madde, işverenin İSG hizmetlerini dışarıdan almasının veya çalışanların İSG alanındaki yükümlülüklerinin, işverenin sorumluluğunu ortadan kaldırmadığını da düzenler. İşveren ayrıca İSG tedbirlerinin maliyetini çalışanlara yansıtamaz.
Bu genel yükümlülük, Türk Borçlar Kanunu'ndaki işverenin işçiyi koruma borcuyla (md. 417) birlikte, tüm sorumluluk türlerinin ortak dayanağını oluşturur. İşverenin genel İSG yükümlülüklerini İSG'de işverenin temel yükümlülükleri yazımızda özetledik.
İşverenin İSG Sorumluluğunun Üç Boyutu
| Boyut | Dayanak | Yürüten makam | Olası sonuç |
|---|---|---|---|
| İdari | 6331 sayılı Kanun md. 25-26 | Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı | İdari para cezası, işin durdurulması |
| Hukuki | Türk Borçlar Kanunu, 5510 sayılı Kanun md. 21 | İş mahkemeleri, SGK | Maddi ve manevi tazminat, SGK rücu alacağı |
| Cezai | Türk Ceza Kanunu | Cumhuriyet savcılığı, ceza mahkemeleri | Taksirle öldürme veya yaralama suçlarından yargılama |
İdari Sorumluluk
İdari para cezaları
6331 sayılı Kanunun 26. maddesi, kanundaki yükümlülüklere aykırılık halinde uygulanacak idari para cezalarını düzenler. Risk değerlendirmesi yapmamak, İSG profesyoneli görevlendirmemek, eğitim vermemek, iş kazası ve meslek hastalığını bildirmemek gibi aykırılıklar bu kapsamdadır. Bazı cezalar aykırılığın devam ettiği her ay için tekrarlanır.
Ceza tutarları her yıl yeniden değerleme oranında güncellenir. 2026 yılına ait güncel tutarlar için Resmî Gazete'yi ve Bakanlık duyurularını takip etmenizi öneririz.
İşin durdurulması
Kanunun 25. maddesine göre, işyerinde çalışanlar için hayati tehlike oluşturan bir husus tespit edildiğinde, bu tehlike giderilinceye kadar işyerinin bir bölümünde veya tamamında iş durdurulur. Durdurma kararı, iş müfettişlerinin tespiti üzerine yetkili makamlarca verilir.
İşin durdurulması işveren için önemli bir operasyonel ve mali sonuç doğurur: Durdurma nedeniyle işsiz kalan çalışanlara işveren tarafından ücretleri ödenir veya ücretlerinde düşüklük yapılmamak kaydıyla meslek ve durumlarına uygun başka bir iş verilir.
Hukuki Sorumluluk
SGK'nın rücu hakkı
5510 sayılı Kanunun 21. maddesine göre iş kazası veya meslek hastalığı, işverenin kastı veya İSG mevzuatına aykırı hareketi sonucu meydana gelmişse, SGK tarafından sigortalıya veya hak sahiplerine yapılan sağlık harcamaları ve ödenen ödenekler ile bağlanan gelirin peşin sermaye değeri işverene ödettirilir. Rücu alacağının hesaplanmasında işverenin kusur oranı dikkate alınır.
Maddi ve manevi tazminat
Kazazede çalışan veya vefatı halinde yakınları, işverene karşı maddi ve manevi tazminat davası açabilir:
- Maddi tazminat: Çalışma gücü kaybından doğan kazanç kaybı, tedavi giderleri, ölüm halinde destekten yoksun kalma tazminatı ve cenaze giderleri gibi kalemleri kapsar.
- Manevi tazminat: Kazazedenin veya yakınlarının yaşadığı acı ve ızdırabın karşılığı olarak takdir edilir.
Tazminat miktarının belirlenmesinde kusur oranları, bilirkişi raporları ve SGK tarafından yapılan ödemeler dikkate alınır. Bu davalar, iş uyuşmazlıklarındaki zorunlu arabuluculuk kuralının dışında tutulmuştur; doğrudan iş mahkemesinde görülür.
Cezai Sorumluluk
Ölümlü veya yaralanmalı iş kazalarında savcılık tarafından resen soruşturma başlatılır. Soruşturma genellikle Türk Ceza Kanunu'ndaki taksirle öldürme (md. 85) ve taksirle yaralama (md. 89) suçları çerçevesinde yürütülür.
Cezai sorumlulukta dikkat edilmesi gereken noktalar:
- Ceza sorumluluğu şahsidir; şirket tüzel kişiliği değil, kusuru bulunan gerçek kişiler yargılanır.
- İşveren gerçek kişiyse kendisi, tüzel kişiyse yetkili yöneticiler, işveren vekilleri, bölüm sorumluları ve kusuru varsa İSG profesyonelleri soruşturma kapsamına girebilir.
- Kişinin öngördüğü sonucu istememesine karşın gerçekleşmesi durumunda bilinçli taksir hükümleri uygulanabilir; bu durum cezayı artırıcı etki yapar.
- Ceza yargılamasındaki bilirkişi raporları, hukuk davalarında da önemli bir delil olarak kullanılabilir.
Soruşturma sürecinde bilirkişiler genellikle risk değerlendirmesinin kazaya yol açan tehlikeyi içerip içermediğini, çalışanın ilgili eğitimi alıp almadığını, gerekli koruyucu donanımın sağlanıp sağlanmadığını ve denetimin yapılıp yapılmadığını inceler. Bu sorulara belgeyle cevap verilebilmesi, kusur dağılımını doğrudan etkiler. Kazadan sonra hazırlanan belgeler ise güvenilirliği sorgulanacağı için savunmaya katkı sağlamaz; kayıtların olay öncesinde, düzenli olarak tutulmuş olması gerekir.
Sorumluluğu Yönetmek İçin Alınabilecek Önlemler
Sorumluluğu tamamen ortadan kaldırmak mümkün değildir; ancak özen yükümlülüğünün yerine getirildiğini gösteren güçlü bir kayıt düzeni, kusur değerlendirmesinde belirleyici olur:
- Güncel ve işyerine özgü bir risk değerlendirmesi bulundurun.
- İSG profesyonellerinin görevlendirmelerini İSG-KATİP'te güncel tutun.
- Tespit ve öneri defterindeki maddeleri zamanında kapatın ve kapatıldığını belgeleyin.
- Eğitim, KKD teslim ve sağlık gözetimi kayıtlarını eksiksiz saklayın.
- Talimatlara uyulmasını denetleyin; uyulmaması halinde disiplin süreçlerini işletin.
- İş kazası ve ramak kala olaylarını inceleyip risk değerlendirmesine yansıtın.
- İşveren mali sorumluluk sigortası gibi risk transfer araçlarını değerlendirin.
İK Partner ile İSG Risklerinizi Yönetin
İSG sorumluluğu; idari, hukuki ve cezai boyutlarıyla şirketler için ciddi bir risk alanıdır. İK Partner olarak İSG dokümantasyonunuzu, görevlendirmelerinizi ve kayıt düzeninizi denetleyerek eksikleri önceliklendiren bir uyum planı hazırlıyoruz. İş hukuku ve mevzuat uyumu hizmetimizi inceleyebilir, ücretsiz ilk görüşme için bize ulaşabilirsiniz.
Bu içerik genel bilgilendirme amaçlıdır; mevzuat ve yargı içtihatları değişebilir. Somut durumlar için mutlaka bir hukuk danışmanına başvurun.
