İş sağlığı ve güvenliği denince akla çoğu zaman inşaat sahaları ya da fabrikalar gelir. Oysa 6331 sayılı İş Sağlığı ve Güvenliği Kanunu, kamu ve özel sektördeki tüm işlere ve işyerlerine uygulanır; bir yazılım ofisi de, bir perakende mağazası da kapsamdadır. İş sağlığı ve güvenliği yükümlülükleri, çalışan sayısı veya sektör fark etmeksizin her işverenin temel sorumlulukları arasındadır.
Kanun, işverene çalışanların sağlığını ve güvenliğini sağlama yükümlülüğü getirir ve bu yükümlülüğün, dışarıdan hizmet alınsa bile işverenin sorumluluğunu ortadan kaldırmadığını açıkça belirtir. Bu yazıda 6331 sayılı Kanun çerçevesinde işverenin temel yükümlülüklerini, her biri için yapmanız gerekenleri ve sık görülen eksikleri özetliyoruz.
Bu alan teknik ayrıntıları yoğun bir alandır ve işyerinizin tehlike sınıfına göre farklı kurallar uygulanır. Bu nedenle yazıyı bir yol haritası olarak kullanmanızı, uygulamayı ise iş güvenliği uzmanınız ve işyeri hekiminizle birlikte planlamanızı öneririz.
İş Sağlığı ve Güvenliğinde Genel Yükümlülük
6331 sayılı Kanun md. 4'e göre işveren, çalışanların işle ilgili sağlık ve güvenliğini sağlamakla yükümlüdür. Bu çerçevede:
- Mesleki risklerin önlenmesi, eğitim ve bilgi verilmesi dahil her türlü tedbirin alınması, organizasyonun yapılması ve gerekli araç-gerecin sağlanması,
- Alınan önlemlerin uygulanıp uygulanmadığının izlenmesi ve uygunsuzlukların giderilmesi,
- Risk değerlendirmesi yapılması veya yaptırılması,
- Çalışanlara iş verirken sağlık ve güvenlik yönünden işe uygunluklarının göz önüne alınması
işverenin temel görevleri arasındadır. Md. 5 ise risklerden kaçınma, kaçınılmaz riskleri analiz etme, riskle kaynağında mücadele etme gibi önleme ilkelerini sayar.
Risk Değerlendirmesi ve İSG Hizmetleri
Risk değerlendirmesi
Md. 10'a göre işveren, iş sağlığı ve güvenliği yönünden risk değerlendirmesi yapmak veya yaptırmakla yükümlüdür. Risk değerlendirmesi; işyerindeki tehlikelerin belirlenmesi, risklerin analiz edilmesi ve kontrol tedbirlerinin planlanması sürecidir.
Uygulamada dikkat edilecekler:
- Risk değerlendirmesi, işveren veya temsilcisinin katılımıyla oluşturulan bir ekip tarafından yapılır; iş güvenliği uzmanı, işyeri hekimi ve çalışan temsilcisi bu ekipte yer alır.
- İlgili yönetmeliğe göre risk değerlendirmesi, tehlike sınıfına göre belirlenen periyotlarda yenilenir: çok tehlikeli sınıfta en geç iki, tehlikeli sınıfta en geç dört, az tehlikeli sınıfta en geç altı yılda bir.
- İşyerinin taşınması, yeni teknoloji veya ekipman kullanılması, iş kazası ya da meslek hastalığı meydana gelmesi gibi durumlarda süre beklenmeden yenilenmesi gerekir.
İSG hizmetlerinin sağlanması
Md. 6'ya göre işveren, işyerinde iş sağlığı ve güvenliği hizmetlerini yürütmek üzere iş güvenliği uzmanı, işyeri hekimi ve gerekli durumlarda diğer sağlık personeli görevlendirir. Bu hizmet işyeri içinden sağlanabileceği gibi, ortak sağlık ve güvenlik birimlerinden (OSGB) hizmet alınarak da karşılanabilir. Kanunda belirtilen koşulları taşıyan bazı küçük işyerlerinde işverenin bu hizmeti belirli şartlarla kendisinin üstlenmesi de mümkündür; bu imkânın sizin işyerinize uygulanıp uygulanamayacağını güncel mevzuattan kontrol edin.
Görevlendirmenin sürelerinin ve çalışma dakikalarının çalışan sayısı ve tehlike sınıfına uygun olması gerekir.
Eğitim ve Sağlık Gözetimi
Çalışanların eğitimi ve bilgilendirilmesi
Md. 16 çalışanların bilgilendirilmesini, md. 17 ise eğitimlerini düzenler. İşveren, çalışanların iş sağlığı ve güvenliği eğitimlerini almasını sağlar. Bu eğitim özellikle:
- İşe başlamadan önce,
- Çalışma yeri veya iş değişikliğinde,
- İş ekipmanının değişmesi halinde,
- Yeni teknoloji uygulanması halinde verilir.
Eğitimler, değişen ve ortaya çıkan yeni risklere uygun olarak yenilenir ve gerektiğinde ve düzenli aralıklarla tekrarlanır. Md. 17 ayrıca eğitimlerin maliyetinin çalışanlara yansıtılamayacağını ve eğitimde geçen sürenin çalışma süresinden sayılacağını öngörür. Eğitim katılım belgelerini özlük dosyasında saklayın.
Sağlık gözetimi
Md. 15'e göre işveren, çalışanların işyerinde maruz kalacakları sağlık ve güvenlik risklerini dikkate alarak sağlık gözetimine tabi tutulmalarını sağlar. Çalışanlar:
- İşe girişlerinde,
- İş değişikliğinde,
- İş kazası, meslek hastalığı veya sağlık nedeniyle tekrarlanan işten uzaklaşmalarından sonra işe dönüşlerinde talep etmeleri halinde,
- İşin devamı süresince, çalışanın ve işin niteliği ile işyerinin tehlike sınıfına göre düzenli aralıklarla
sağlık muayenesinden geçirilir. Tehlikeli ve çok tehlikeli sınıfta yer alan işlerde çalıştırılacaklar, yapacakları işe uygun olduklarını belirten sağlık raporu olmadan işe başlatılamaz. Sağlık verileri KVKK kapsamında özel nitelikli kişisel veri olduğundan, bu kayıtların erişimi sınırlı ve güvenli biçimde tutulmalıdır.
Acil Durumlar, Kazalar ve Çalışan Katılımı
Acil durum planları
Md. 11'e göre işveren, olası acil durumları önceden değerlendirerek acil durum planlarını hazırlar; md. 11 ve md. 12 kapsamında önleme, koruma, tahliye, yangınla mücadele ve ilk yardım gibi konularda görevlendirme yapar ve tatbikatlar düzenler. Plan kâğıt üzerinde kalmamalı; çalışanlar toplanma alanlarını, çıkış yollarını ve görevli kişileri bilmelidir.
İş kazası ve meslek hastalığı bildirimi
Md. 14'e göre işveren, iş kazası ve meslek hastalıklarının kaydını tutar, gerekli incelemeleri yaparak raporlarını düzenler. İş kazaları, kazadan sonraki üç iş günü içinde Sosyal Güvenlik Kurumu'na bildirilir. Meslek hastalığı bildirimi için de kanunda süre öngörülmüştür. Ramak kala olayların da kayıt altına alınması, gelecekteki kazaların önlenmesinde değerli bir veri kaynağıdır.
Çalışan katılımı ve İSG kurulu
- Çalışan temsilcisi (md. 20): İşveren, işyerinin özelliklerine uygun sayıda çalışan temsilcisi görevlendirir.
- İSG kurulu (md. 22): Elli veya daha fazla çalışanın bulunduğu ve altı aydan fazla süren sürekli işlerin yapıldığı işyerlerinde işveren, iş sağlığı ve güvenliği kurulu oluşturur.
- Çalışmaktan kaçınma hakkı (md. 13): Ciddi ve yakın tehlikeyle karşı karşıya kalan çalışanlar, kanunda belirtilen usulle çalışmaktan kaçınma hakkına sahiptir.
İşveren İçin Kısa Kontrol Listesi
- İşyerinin tehlike sınıfı doğru belirlenmiş mi?
- İş güvenliği uzmanı ve işyeri hekimi görevlendirmesi güncel mi?
- Risk değerlendirmesi süresi içinde mi ve son değişiklikleri kapsıyor mu?
- Tüm çalışanların işe başlamadan önce eğitim aldığı belgelenmiş mi?
- Sağlık muayeneleri zamanında yapılıyor mu?
- Acil durum planı ve tatbikat kayıtları mevcut mu?
- Kişisel koruyucu donanım teslim tutanakları imzalı mı?
Bu belgeler iş müfettişi denetimlerinde de öncelikli olarak istenir; hazırlık için iş müfettişi denetimine hazırlık yazımıza göz atabilirsiniz. Afet ve acil durumlarda İK'nın üstlendiği rolü ise afet sonrası İK yazımızda ele aldık.
Sonuç: Kültür Olmadan Belge Yetmez
İSG yükümlülükleri belgelerle ispat edilir, ancak gerçek başarı güvenliği günlük işin parçası haline getiren bir kültürle mümkündür. Yöneticilerin örnek olması, ramak kala bildirimlerinin teşvik edilmesi ve çalışanların sürece katılması bu kültürün temelidir. Bu yazı genel bilgilendirme amaçlıdır; işyerinize özgü uygulamalar için iş güvenliği uzmanınıza, işyeri hekiminize ve gerektiğinde bir hukuk danışmanına başvurun.
İK Partner, iş hukuku ve mevzuat uyumu hizmeti kapsamında İSG süreçlerinizin İK tarafındaki belgelendirme ve eğitim takibini düzenlemenize destek olur. Ücretsiz ilk görüşmede ihtiyacınızı netleştirebiliriz.
