4857 sayılı iş kanunu yapısı, dokuz bölüm, ek maddeler ve geçici maddelerden oluşan; bireysel iş ilişkisinin kurulmasından sona ermesine kadar her aşamayı ayrı bir bölümde toplayan bir düzendir. Kanunu bölüm mantığıyla okumak, bir sorunla karşılaştığınızda doğru maddeye hızla ulaşmanızı sağlar: Sözleşme ve fesih ikinci bölümde, ücret ve izinler üçüncü bölümde, çalışma süreleri dördüncü bölümde, cezalar ise sekizinci bölümdedir.
Bu yazı, İş Kanunu'nu bir başvuru haritası olarak sunar. Önce Kanun'un kapsamını belirleyen ilk dört maddeyi, sonra her bölümün işveren açısından taşıdığı önemi ve madde şerhlerimize bağlantıları bulacaksınız. Kanun'un genel tanıtımı için 4857 sayılı İş Kanunu nedir yazımıza da bakabilirsiniz.
Kanunun Künyesi
| Bilgi | Değer |
|---|---|
| Kanun numarası | 4857 |
| Kabul tarihi | 22/5/2003 |
| Resmî Gazete | 10/6/2003, sayı 25134 |
| Yürürlük | Yayımı tarihinde (md. 121) |
| Kaldırdığı kanun | 1475 sayılı İş Kanunu (14. madde hariç, md. 120) |
Amaç ve Kapsam: İlk Dört Madde
Kanun'un 1. maddesi, mevzuat.gov.tr'deki güncel metne göre şöyledir:
Madde 1 – Bu Kanunun amacı işverenler ile bir iş sözleşmesine dayanarak çalıştırılan işçilerin çalışma şartları ve çalışma ortamına ilişkin hak ve sorumluluklarını düzenlemektir. Bu Kanun, 4 üncü Maddedeki istisnalar dışında kalan bütün işyerlerine, bu işyerlerinin işverenleri ile işveren vekillerine ve işçilerine faaliyet konularına bakılmaksızın uygulanır. İşyerleri, işverenler, işveren vekilleri ve işçiler, 3 üncü maddedeki bildirim gününe bakılmaksızın bu Kanun hükümleri ile bağlı olurlar.
Bu ilk dört madde, Kanun'un "kime ve nereye" uygulanacağını belirler:
- Md. 1 – Amaç ve kapsam: Kanun, faaliyet konusuna bakılmaksızın bütün işyerlerine uygulanır. İşyeri bildirimi yapılmamış olsa bile taraflar Kanun'la bağlıdır.
- Md. 2 – Tanımlar: İşçi, işveren, iş ilişkisi, işyeri, işyerine bağlı yerler, eklentiler, işveren vekili ve asıl işveren-alt işveren ilişkisi burada tanımlanır. Ayrıntı: İş Kanunu madde 2 ve alt işveren ilişkisi.
- Md. 3 – İşyerini bildirme: İşyerini kuran, devralan, çalışma konusunu değiştiren veya kapatan işveren bir ay içinde bölge müdürlüğüne bildirim yapar. Alt işveren de asıl işverenden aldığı sözleşmeyle bildirim yükümlüsüdür. Ayrıntı: işyeri bildirimi.
- Md. 4 – İstisnalar: Kanun'un uygulanmadığı işler ve iş ilişkileri sayılır.
Kanunun uygulanmadığı işler (md. 4)
Md. 4'e göre şu işlerde ve iş ilişkilerinde İş Kanunu uygulanmaz:
| İstisna | Not |
|---|---|
| Deniz ve hava taşıma işleri | Gemi adamları 854 sayılı Deniz İş Kanunu'na tabidir |
| 50 ve daha az işçi çalıştırılan tarım ve orman işleri | 51 ve üzeri işçide Kanun uygulanır |
| Aile ekonomisi sınırları içindeki tarımla ilgili yapı işleri | |
| Aile üyeleri ve 3. dereceye kadar hısımlar arasında, dışarıdan biri katılmadan evlerde yapılan el sanatı işleri | |
| Ev hizmetleri | Türk Borçlar Kanunu hükümleri uygulanır |
| Çıraklar, sporcular, rehabilite edilenler | |
| 507 sayılı Kanun tanımına uyan, üç kişinin çalıştığı esnaf ve sanatkâr işyerleri |
Aynı maddenin ikinci fıkrası bazı işleri istisnanın dışında bırakır: Kıyılarda ve limanlarda yükleme-boşaltma, havacılığın yer tesislerindeki işler, tarım aletleri üreten atölye ve fabrikalar, tarım işletmelerindeki yapı işleri, halka açık park ve bahçe işleri ve Deniz İş Kanunu kapsamına girmeyen su ürünleri işleri İş Kanunu'na tabidir. İstisnaların ayrıntısı için İş Kanunu kapsamı ve istisnaları yazımıza bakın.
Dokuz Bölüm: Kanunun Haritası
Aşağıdaki tablo, Kanun'un bölümlerini ve her bölümdeki önemli maddeleri mevzuat.gov.tr'deki güncel metne göre gösterir. Bağlantılar, ilgili maddenin şerhine götürür.
| Bölüm | Maddeler | Konu | İşveren için öne çıkan maddeler |
|---|---|---|---|
| 1. Genel Hükümler | 1–7 | Kapsam, tanımlar, eşit davranma, devir, geçici iş ilişkisi | Md. 5 eşit davranma, md. 6 işyeri devri, md. 7 geçici iş ilişkisi |
| 2. İş Sözleşmesi, Türleri ve Feshi | 8–31 | Sözleşmenin kurulması, türleri, fesih, iş güvencesi, tazminat dışı yükümlülükler | Md. 8 tanım ve şekil, md. 17 ihbar, md. 18 geçerli sebep, md. 25 haklı fesih, md. 28 çalışma belgesi, md. 29 toplu işçi çıkarma, md. 30 engelli istihdamı |
| 3. Ücret | 32–62 | Ücretin ödenmesi ve korunması, fazla çalışma, tatiller, yıllık izin | Md. 32 ücret, md. 41 fazla çalışma, md. 53 yıllık izin |
| 4. İşin Düzenlenmesi | 63–76 | Çalışma süreleri, telafi, ara dinlenmesi, gece çalışması, çocuk ve kadın işçi, özlük dosyası | Md. 63 çalışma süresi, md. 68 ara dinlenmesi, md. 74 analık izni, md. 75 özlük dosyası |
| 5. İş Sağlığı ve Güvenliği | 77–89 | Büyük kısmı 6331 sayılı Kanun'la kaldırılmıştır | Güncel hükümler için 6331 sayılı İSG Kanunu |
| 6. İş ve İşçi Bulma | 90 | İş ve işçi bulmaya aracılık | İŞKUR ve özel istihdam büroları |
| 7. Çalışma Hayatının Denetimi | 91–97 | Devletin denetim yetkisi, iş müfettişleri | Teftişte bilgi ve belge verme yükümlülüğü |
| 8. İdari Ceza Hükümleri | 98–108 | Her yükümlülüğün ihlaline bağlanan idari para cezaları | Güncel tutarlar için 2026 idari para cezaları tablosu |
| 9. Çeşitli, Geçici ve Son Hükümler | 109–122, ek ve geçici maddeler | Bildirim usulü, kamu kıdem hükümleri, kaldırılan hükümler | Md. 109 bildirim, md. 120 ve geçici md. 6 (kıdem), ek md. 3 zamanaşımı |
Yapıyı Okurken Bilinmesi Gerekenler
Mülga maddeler
Kanun'un bazı maddeleri sonradan yürürlükten kaldırılmıştır. Örneğin işverenin ödeme aczini düzenleyen md. 33 ve kısa çalışmayı düzenleyen md. 65, 2008'de kaldırılarak 4447 sayılı Kanun'a taşınmıştır. Beşinci bölümdeki iş sağlığı ve güvenliği maddelerinin çoğu ise 2012'de 6331 sayılı Kanun'la kaldırılmıştır. Eski bir kaynakta "İş Kanunu md. 65 kısa çalışma" ya da "md. 77 işverenin İSG yükümlülüğü" ifadesini görürseniz güncel karşılığını aramanız gerekir: Kısa çalışma için 4447 ek madde 2, İSG yükümlülükleri için 6331 sayılı Kanun.
Kıdem tazminatı neden bu Kanun'da yok?
İş Kanunu kıdem tazminatını kendisi düzenlemez. Md. 120, eski 1475 sayılı Kanun'un 14. maddesini yürürlükte bırakmış; geçici md. 6 da kıdem tazminatı fonu kurulana kadar bu hükmün uygulanacağını söylemiştir. Bu nedenle kıdem tazminatı için 1475 sayılı Kanun madde 14 şerhine başvurmak gerekir.
Yönetmeliklerle birlikte okunma
Pek çok madde ayrıntıyı yönetmeliğe bırakır. Fazla çalışma, yıllık ücretli izin, uzaktan çalışma, alt işverenlik ve çalışma süreleri gibi konularda Kanun ile ilgili yönetmelik birlikte okunmalıdır. Md. 76, nitelikleri gereği çalışma sürelerinin farklı belirlenmesi gereken işler için yönetmelik çıkarılmasını öngörür.
Bildirimlerde yeni usul: md. 109
2025'te 7555 sayılı Kanun'la değiştirilen md. 109'a göre Kanun'daki bildirimler ilgiliye yazılı olarak ve imza karşılığında yapılır; işçinin yazılı kabulü şartıyla kayıtlı elektronik posta (KEP) üzerinden de yapılabilir. İş sözleşmesinin feshi sonucunu doğuracak bildirimler her halde yazılı olmalıdır. İmzadan kaçınılırsa durum tutanakla tespit edilir ve KEP maliyetleri işverene aittir. Bu değişiklik, fesih, uyarı ve onay süreçlerinizin belge altyapısını doğrudan etkiler.
İşveren İçin Uygulamada Ne Anlama Geliyor?
| Konu | Kural | İşveren ne yapmalı? |
|---|---|---|
| Kapsam | Md. 4 istisnaları dışında tüm işyerleri | İşinizin istisnaya girip girmediğini çalışan sayısı ve faaliyetle birlikte değerlendirin |
| İşyeri bildirimi | Kuruluş, devir, değişiklik ve kapanışta bir ay | Şube açılışı ve kapanışlarını takvime bağlayın |
| Eşik değerler | Bazı hükümler çalışan sayısına bağlıdır | 30 işçi (iş güvencesi), 50 işçi (engelli istihdamı) gibi eşikleri izleyin |
| Bildirim usulü | Yazılı ve imzalı veya rıza ile KEP | Fesih ve uyarı şablonlarınızı md. 109'a göre güncelleyin |
| Yönetmelikler | Ayrıntılar ikincil mevzuatta | Kanun maddesiyle birlikte ilgili yönetmeliği de okuyun |
| Cezalar | Sekizinci bölüm | Her yıl yeniden değerlenen tutarları bütçe planına ekleyin |
Yargı Uygulamasında Öne Çıkan İlkeler
- Kapsam, işin niteliğine göre belirlenir. Bir işyerinin İş Kanunu'na tabi olup olmadığı, işverenin unvanından çok yürütülen işin niteliği ve md. 4'teki ölçütlerle değerlendirilir.
- Kanun Borçlar Kanunu'na göre özel kanundur. İş Kanunu'nda hüküm bulunmayan konularda Türk Borçlar Kanunu'nun hizmet sözleşmesine ilişkin hükümleri uygulanır.
- İşçi lehine yorum ilkesi: İş hukukunun koruyucu niteliği gereği, birden çok anlama gelebilen hükümlerde işçi lehine yorum yerleşik bir ilkedir.
Sık Yapılan Hatalar
- Mülga maddelere (ör. md. 65 veya md. 77) dayanarak politika veya sözleşme hazırlamak.
- Kıdem tazminatını 4857 sayılı Kanun'da aramak ve 1475 sayılı Kanun'un 14. maddesini gözden kaçırmak.
- Esnaf işyerlerinde "üç kişi" istisnasını yanlış yorumlayarak tüm küçük işyerlerini kapsam dışı saymak.
- Kanun'u yönetmelikten bağımsız okumak; örneğin fazla çalışma onayını yalnızca Kanun metnine göre kurgulamak.
- Fesih bildirimlerini md. 109'daki güncel usule uymadan yalnızca e-posta veya mesajla yapmak.
İlgili Maddeler ve Yazılar
- İş Kanunu madde madde özet
- İş Kanunu kapsamı dışındaki işler
- Esnaf ve sanatkâr işyerlerinde İş Kanunu
- İşverenin İş Kanunu'ndan doğan yükümlülükleri
- 7036 sayılı İş Mahkemeleri Kanunu
Kanun'un yapısını bilmek, iç yönetmeliklerinizi, sözleşme şablonlarınızı ve çıkış süreçlerinizi doğru maddeye dayandırmanın ön koşuludur. Mevcut belgelerinizin güncel mevzuatla uyumunu kontrol ettirmek isterseniz iş hukuku ve mevzuat uyumu hizmetimizden yararlanabilirsiniz. Bu yazı yürürlükteki düzenlemeye göre hazırlanmış genel bilgilendirme amaçlıdır, hukuki danışmanlık niteliği taşımaz; somut durumunuz için uzman desteği alın.
