Yeni bir işyeri açarken, bir tarım işletmesi kurarken ya da evinizde yardımcı çalıştırırken ilk sorulması gereken soru şudur: Bu çalışma ilişkisine hangi kanun uygulanacak? İş kanunu kapsamı sorusunun cevabı; ihbar süresinden yıllık izne, iş güvencesinden idari para cezalarına kadar pek çok sonucu doğrudan belirler.
4857 sayılı İş Kanunu, kural olarak tüm işyerlerine, bu işyerlerinin işverenlerine ve işçilerine uygulanır. Ancak Kanunun 4. maddesi, bazı iş ve çalışma ilişkilerini kapsam dışında bırakır. Bu yazıda genel kuralı, istisnaları, istisnaların istisnalarını ve kapsam dışı kalan ilişkilerde hangi kurallara bakılacağını ele alıyoruz.
Bu yazı genel bilgilendirme amaçlıdır ve mevzuat değişebilir; kendi işyerinizin durumu için bir hukuk danışmanından görüş almanızı öneririz.
İş Kanunu Kapsamı: Genel Kural (md. 1)
Kanunun 1. maddesine göre İş Kanunu, md. 4'teki istisnalar dışında kalan bütün işyerlerine, bu işyerlerinin işverenleri ile işveren vekillerine ve işçilerine faaliyet konularına bakılmaksızın uygulanır. Burada üç önemli nokta vardır:
- İşçi sayısı önemli değildir. Tek işçi çalıştıran bir işyeri de kural olarak Kanuna tabidir. (İş güvencesi gibi bazı hükümler ise işçi sayısına bağlıdır; örneğin geçerli nedenle fesih hükümleri 30 veya daha fazla işçi çalıştıran işyerlerinde uygulanır.)
- Faaliyet konusu önemli değildir. Ticaret, sanayi, hizmet veya kamu sektörü fark etmez; istisna kapsamına girmedikçe Kanun uygulanır.
- İşverenin hukuki niteliği önemli değildir. Gerçek kişi, şirket, dernek, vakıf veya kamu kurumu da olsa işçi çalıştıran herkes işverendir.
Kamu kurumlarında iş sözleşmesiyle çalışanlar da İş Kanunu kapsamındadır; memurlar ise kendi statü kanunlarına tabidir.
Kapsam Dışı Kalan İşler ve İlişkiler (md. 4)
Md. 4, aşağıdaki iş ve iş ilişkilerinde İş Kanunu'nun uygulanmayacağını belirtir:
- Deniz ve hava taşıma işleri. Gemi adamları için ayrı bir kanun (Deniz İş Kanunu) uygulanır.
- 50'den az işçi çalıştırılan (50 dahil) tarım ve orman işlerinin yapıldığı işyerleri veya işletmeler.
- Aile ekonomisi sınırları içinde kalan tarımla ilgili her türlü yapı işleri.
- Bir ailenin üyeleri ve 3. dereceye kadar (3. derece dahil) hısımları arasında, dışarıdan başka biri katılmaksızın evlerde ve el sanatlarında yapılan işler.
- Ev hizmetleri. Evde temizlik, bakım, aşçılık gibi işlerde çalışanlar.
- Çıraklar (ilgili mevzuata göre çıraklık sözleşmesiyle çalışanlar).
- Sporcular.
- Rehabilite edilenler.
- Esnaf ve sanatkâr tanımına uyan ve üç kişinin çalıştığı işyerleri.
İstisnaların İstisnaları: Kanun Yine de Uygulanır
Md. 4 bazı işleri kapsam dışında saydıktan sonra, bunlarla bağlantılı bazı işlerin yine Kanuna tabi olduğunu belirtir. Uygulamada sık karşılaşılan örnekler şunlardır:
| Kapsam dışı görünen alan | Kanuna tabi olan iş |
|---|---|
| Deniz taşıma işleri | Kıyıda veya liman ve iskelelerde gemilerden karaya ve karadan gemilere yapılan yükleme ve boşaltma işleri |
| Hava taşıma işleri | Havacılık işletmelerinin yer hizmetleri |
| Tarım işleri | Tarım sanatları, tarım aletleri, makine ve parçalarının yapımı ve onarımı |
| Tarım işleri | Tarım işletmelerinde yapılan yapı işleri |
| Tarım işleri | Halkın yararlanmasına açık veya işyerinin eklentisi durumundaki park ve bahçe işleri |
Bu tabloyu bir başlangıç noktası olarak kullanın; sınırda kalan faaliyetlerde işin asıl niteliğine bakılır.
Kapsam Dışı Kalan İlişkilere Hangi Kanun Uygulanır?
İş Kanunu kapsamı dışında kalmak, çalışanın hukuki korumadan yoksun olduğu anlamına gelmez. Bu ilişkilerde genellikle şu düzenlemeler devreye girer:
- 6098 sayılı Türk Borçlar Kanunu: Hizmet sözleşmesine ilişkin hükümleri; ev hizmetleri, küçük tarım işletmeleri ve esnaf işyerleri gibi kapsam dışı ilişkilerde temel kaynaktır. Ücret, fazla çalışma, yıllık izin ve fesih bildirim süreleri gibi konularda kendi kuralları vardır.
- Özel iş kanunları: Deniz İş Kanunu gemi adamları için, Basın İş Kanunu gazeteciler için ayrı kurallar öngörür.
- 5510 sayılı Kanun: İş Kanunu kapsamı dışında kalmak, sosyal sigorta yükümlülüklerini ortadan kaldırmaz. Sigortalılık ve prim yükümlülüğü ayrı değerlendirilir.
Önemli bir uyarı: 1475 sayılı eski İş Kanunu'nun kıdem tazminatına ilişkin 14. maddesi yürürlüktedir ve kendi kapsam kuralları vardır. Kıdem tazminatı hakkının varlığını ayrıca incelemeniz gerekir.
Kapsam Tespitinde Sık Yapılan Hatalar
Uygulamada işverenlerin sık düştüğü hatalar şunlardır:
- "Az işçimiz var, Kanun bize uygulanmaz" düşüncesi. Esnaf istisnası yalnızca kanundaki tanıma uyan ve üç kişinin çalıştığı işyerleri içindir; bunun dışında işçi sayısı az olsa da Kanun uygulanır.
- Tarım istisnasını geniş yorumlamak. Tarım işletmesinde çalışan herkesin kapsam dışı olduğu sanılır; oysa bakım-onarım atölyesi, yapı işleri veya işçi sayısı sınırı aşıldığında durum değişir.
- Ev hizmetleri ile şirket hizmetlerini karıştırmak. Bir şirkete bağlı olarak evlerde temizlik hizmeti veren işçi, şirketin işçisidir ve Kanuna tabi olabilir; ev sahibinin doğrudan çalıştırdığı yardımcı ise ev hizmetleri istisnasına girer.
- Sosyal güvenlik yükümlülüğünü göz ardı etmek. Kanun dışında kalan bir ilişki de SGK bildirimi gerektirebilir.
Kendi İşyeriniz İçin Kapsam Kontrol Listesi
- İşyerinizdeki asıl faaliyet nedir; md. 4'te sayılan bir alana giriyor mu?
- Tarım veya orman işi ise işçi sayınız kaç?
- Esnaf ve sanatkâr tanımına uyuyor ve yalnızca üç kişi mi çalışıyor?
- Kapsam dışı görünen faaliyetinizde istisnaların istisnası olan bir iş (yükleme-boşaltma, yer hizmetleri, onarım atölyesi vb.) var mı?
- Kapsam dışı kalıyorsanız Türk Borçlar Kanunu ve sosyal güvenlik yükümlülüklerinizi değerlendirdiniz mi?
Kanunun genel yapısını görmek için 4857 sayılı İş Kanunu madde madde özet rehberimizden de yararlanabilirsiniz.
İK Partner ile Doğru Başlangıç
Kapsam meselesi, tüm İK uygulamalarınızın temelidir; yanlış tespit, yanlış sözleşme ve yanlış hesaplama anlamına gelir. İK Partner olarak işyerinizin faaliyetini, işçi yapınızı ve çalışma ilişkilerinizi inceleyerek hangi mevzuatın uygulanacağını netleştiriyor, sözleşme ve politikalarınızı buna göre kurguluyoruz. İş hukuku ve mevzuat uyumu hizmetimizi inceleyebilir, ücretsiz ilk görüşme için bize ulaşabilirsiniz.
