İş Kanunu 63. madde, genel olarak haftalık çalışma süresinin en çok 45 saat olduğunu, bu sürenin kural olarak haftanın çalışılan günlerine eşit bölüneceğini ve tarafların anlaşmasıyla günde 11 saati aşmamak koşuluyla farklı dağıtılabileceğini düzenler. Farklı dağıtımda işçinin haftalık ortalaması iki aylık dönemde 45 saati aşamaz; buna "denkleştirme" denir. Bu madde, fazla çalışmanın nerede başladığını belirleyen temel ölçü olduğu için bordro, vardiya planı ve puantajın ortak referans noktasıdır.
Bu yazıda maddeyi fıkra fıkra açıklıyor, denkleştirmenin nasıl kurulacağını örnek bir çizelgeyle gösteriyor ve en sık yapılan uygulama hatalarını listeliyoruz. 45 saati aşan çalışmaların ücreti için İş Kanunu 41. madde yazısına bakabilirsiniz.
Kanun Metni
Metin, 4857 sayılı İş Kanunu'nun mevzuat.gov.tr'deki güncel hâlinden alınmıştır.
Çalışma süresi
Madde 63 – Genel bakımdan çalışma süresi haftada en çok kırkbeş saattir. Aksi kararlaştırılmamışsa bu süre, işyerlerinde haftanın çalışılan günlerine eşit ölçüde bölünerek uygulanır. Yer altı maden işlerinde çalışan işçilerin çalışma süresi; günde en çok yedi buçuk, haftada en çok otuz yedi buçuk saattir.
Tarafların anlaşması ile haftalık normal çalışma süresi, işyerlerinde haftanın çalışılan günlerine, günde onbir saati aşmamak koşulu ile farklı şekilde dağıtılabilir. Bu halde, iki aylık süre içinde işçinin haftalık ortalama çalışma süresi, normal haftalık çalışma süresini aşamaz. Denkleştirme süresi toplu iş sözleşmeleri ile dört aya kadar artırılabilir. Turizm sektöründe dört aylık süre içinde işçinin haftalık ortalama çalışma süresi, normal haftalık çalışma süresini aşamaz; denkleştirme süresi toplu iş sözleşmeleri ile altı aya kadar artırılabilir.
Çalışma sürelerinin yukarıdaki esaslar çerçevesinde uygulama şekilleri, Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı tarafından hazırlanacak bir yönetmelikle düzenlenir.
(Mülga dördüncü fıkra: 20/6/2012-6331/37 md.)
Madde Ne Düzenliyor?
Birinci fıkra: 45 saat ve eşit dağılım
Üst sınır. Haftalık çalışma süresi en çok 45 saattir. Bu bir "normal çalışma süresi" tavanıdır; sözleşmeyle daha az (ör. 40 saat) belirlenebilir. Sözleşmeyle 45 saatin altında bir süre belirlendiğinde, bu süreyi aşıp 45 saate kadar yapılan çalışmalar 41. madde anlamında "fazla sürelerle çalışma" olur.
Eşit dağılım kuralı. Aksi kararlaştırılmamışsa 45 saat, haftanın çalışılan günlerine eşit bölünür:
| Haftalık çalışma günü | Günlük normal süre |
|---|---|
| 6 gün | 7,5 saat |
| 5 gün | 9 saat |
| 5,5 gün (cumartesi yarım) | Gün dağılımı sözleşmeyle belirlenir; eşit bölmede yaklaşık 8,2 saat |
Bu süreler ara dinlenmesi hariç net çalışma süreleridir. Ara dinlenmesi 68. maddeye göre çalışma süresinden sayılmaz; bu nedenle 5 gün × 9 saat düzeninde işyerinde kalma süresi bir saatlik ara dinlenmesiyle birlikte 10 saati bulur. Ayrıntı için İş Kanunu 68. madde: ara dinlenmesi yazımıza bakın.
Yer altı maden işleri. Bu işlerde süre günde en çok 7,5, haftada en çok 37,5 saattir. Fazla çalışma ise yalnızca 42 ve 43. maddelerdeki hallerde mümkündür.
İkinci fıkra: farklı dağıtım ve denkleştirme
Denkleştirme, haftalık 45 saatin her hafta aynı biçimde değil, dönem ortalaması olarak uygulanmasıdır. Dört koşulu vardır:
- Tarafların anlaşması: İşveren tek taraflı denkleştirme uygulayamaz. Anlaşma iş sözleşmesine konulabilir veya ayrıca yazılı olarak alınabilir.
- Günlük 11 saat sınırı: Hiçbir gün çalışma süresi 11 saati aşamaz.
- Dönem sınırı: Ortalama, kural olarak iki aylık süre içinde 45 saati aşmamalıdır.
- Süre uzatma: Toplu iş sözleşmesiyle dönem dört aya kadar uzatılabilir. Turizm sektöründe temel dönem dört ay, TİS ile altı aya kadardır.
Denkleştirme koşullarına uyulduğunda, bazı haftalarda 45 saat aşılsa bile bu saatler 41. maddenin açık ifadesiyle fazla çalışma sayılmaz. Koşullardan biri eksikse (anlaşma yoksa, günlük 11 saat aşılmışsa, dönem ortalaması 45'i geçmişse) aşan saatler fazla çalışma olarak ücretlendirilmelidir.
Üçüncü fıkra: yönetmelik
Uygulama esasları İş Kanunu'na İlişkin Çalışma Süreleri Yönetmeliği ile düzenlenmiştir. Yönetmelik, günlük çalışma süresinin hiçbir şekilde 11 saati aşamayacağını, denkleştirme dönemlerinin nasıl uygulanacağını ve kısmi süreli çalışma gibi özel durumları ayrıntılı olarak ele alır.
Mülga dördüncü fıkra
Sağlık kuralları bakımından günde yedi buçuk saat veya daha az çalışılması gereken işlere ilişkin fıkra 6331 sayılı İş Sağlığı ve Güvenliği Kanunu ile yürürlükten kaldırılmıştır. Konu, 6331 sayılı Kanun'un 30. maddesine dayanan yönetmeliklerle "sağlık kuralları bakımından daha az çalışılması gereken işler" başlığı altında düzenlenmektedir. Bu işlerde fazla çalışma yaptırılamayacağı 41. maddede ayrıca belirtilmiştir.
İşveren İçin Uygulamada Ne Anlama Geliyor?
| Konu | Kural | İşveren ne yapmalı |
|---|---|---|
| Haftalık sınır | En çok 45 saat | Sözleşmede haftalık süreyi ve gün dağılımını açıkça yazın |
| Günlük süre | Eşit bölme; farklı dağıtımda en çok 11 saat | Vardiya planında hiçbir günü 11 saatin üzerine çıkarmayın |
| Denkleştirme | Anlaşma + iki ay (TİS ile dört ay; turizmde dört/altı ay) | Yazılı denkleştirme mutabakatı alın; dönem başlangıç ve bitişini belirleyin |
| Dönem sonu kontrolü | Ortalama 45'i aşarsa fark fazla çalışmadır | Her dönem sonunda ortalama hesaplayıp aşan saatleri bordroya yansıtın |
| Duyuru | 67. madde: başlama ve bitiş saatleri duyurulur | Çalışma saatlerini ve ara dinlenmelerini işyerinde ilan edin |
| Kayıt | Çalışma sürelerinin ispatı | PDKS veya imzalı puantajla günlük giriş-çıkış kaydı tutun |
Örnek denkleştirme çizelgesi
Temsilî bir örnek: Mevsimsel sipariş dalgalanması yaşayan bir ambalaj üreticisi, çalışanlarıyla yazılı denkleştirme mutabakatı yapıyor ve sekiz haftalık (yaklaşık iki aylık) bir dönem planlıyor.
| Hafta | Çalışma günü × günlük süre | Haftalık toplam |
|---|---|---|
| 1-4 | 6 gün × 9 saat | 54 saat |
| 5-8 | 4 gün × 9 saat | 36 saat |
| Dönem ortalaması | (4 × 54 + 4 × 36) ÷ 8 | 45 saat |
İlk dört haftada haftalık 54 saat çalışılsa da günlük süre 11 saati aşmadığı ve dönem ortalaması 45 saat olduğu için fazla çalışma ücreti doğmaz. Ancak yoğun haftalarda bir gün 12 saat çalışılırsa ya da hafif haftalarda planlanan izin günleri sipariş nedeniyle iptal edilirse, ortalama bozulur ve aşan saatler fazla çalışma olarak ödenmelidir. Bu nedenle denkleştirme planını yalnızca kâğıt üzerinde değil, gerçekleşen puantajla da karşılaştırın. Farklı sektörlere uygun çizelge örnekleri için denkleştirme uygulaması ve örnek çizelgeler yazımıza bakabilirsiniz.
Hafta tatilinin denkleştirme döneminde de her yedi günde bir verilmesi gerektiğini unutmayın. Örnekteki 6 günlük haftalarda yedinci gün hafta tatilidir. Bu kuralın ayrıntıları için İş Kanunu 46. madde yazımıza göz atın.
Yargı Uygulamasında Öne Çıkan İlkeler
- Denkleştirme ispatlanmalıdır. Yargıtay'ın yerleşik uygulamasına göre denkleştirmeye dayanan işveren, tarafların anlaşmasını ve dönem içindeki fiilî çalışma sürelerini belgelerle ortaya koymalıdır. Yazılı mutabakat ve düzenli puantaj bulunmadığında haftalık 45 saati aşan çalışmalar fazla çalışma olarak değerlendirilebilir.
- Günlük 11 saati aşan çalışma fazla çalışmadır. Haftalık ortalama 45 saatin altında kalsa bile, günlük 11 saati aşan süreler yargı kararlarında fazla çalışma olarak kabul edilir.
- Ara dinlenmeler düşülür. Çalışma süresi hesaplanırken işyerinde geçen toplam süreden 68. madde kapsamındaki ara dinlenmeleri çıkarılır. Düşülecek sürenin belirlenmesinde günlük çalışma süresi, işin niteliği ve işyeri uygulaması birlikte dikkate alınır.
- Kayıtlar ve tanık beyanları birlikte değerlendirilir. Fazla çalışma uyuşmazlıklarında imzalı puantaj, giriş-çıkış kayıtları ve tanık anlatımları birlikte değerlendirilir. Ayrıntı için fazla mesainin ispatı yazımıza bakın.
Sık Yapılan Hatalar
- Denkleştirmeyi çalışanların yazılı onayı olmadan, yalnızca yönetici kararıyla uygulamak.
- Yoğun dönemlerde günlük 11 saat sınırını aşmak ve bunu dönem ortalamasıyla "telafi" ettiğini düşünmek.
- Denkleştirme dönemini belirsiz bırakmak; başlangıç ve bitiş tarihi olmayan "esnek" planlar yapmak.
- Dönem sonunda ortalama hesabını hiç yapmamak ve aşan saatleri ödememek.
- 9 saatlik günlük süreye ara dinlenmesini de dahil ederek işçinin fiilî çalışmasını 45 saatin üzerine çıkarmak.
- TİS olmadan denkleştirme dönemini dört aya uzatmak veya turizm dışı işyerinde turizm kuralını uygulamak.
- Çalışma saatlerini işyerinde ilan etmemek ve vardiya değişikliklerini kayda geçirmemek.
İlgili Maddeler ve Yazılar
- İş Kanunu 41. madde: fazla çalışma
- İş Kanunu 64. madde: telafi çalışması
- İş Kanunu 66. madde: çalışma süresinden sayılan haller
- İş Kanunu 69. madde: gece çalışması
- PDKS ile çalışma süresi takibi
Vardiya düzeninizi, denkleştirme mutabakatınızı ve puantaj kayıtlarınızı 63. maddeye göre kurmak veya gözden geçirmek isterseniz iş hukuku ve mevzuat uyumu hizmetimizden destek alabilir ya da bizimle iletişime geçin. Bu yazı genel bilgilendirme amaçlıdır, hukuki danışmanlık niteliği taşımaz; yürürlükteki düzenlemeyi resmî kaynaktan kontrol edin ve somut durumunuz için uzman desteği alın.
