Türkiye'de çalışma ilişkilerinin büyük çoğunluğu 4857 sayılı İş Kanunu'na göre yürür; ancak her iş ilişkisi bu kanunun şemsiyesi altında değildir. İş Kanunu kapsamı dışı kalan işler, kanunun 4. maddesinde sayılmıştır ve bu işlerde çalışanların hakları başka kanunlara, çoğunlukla da Türk Borçlar Kanunu'na göre belirlenir. Bir işveren için bu ayrımı bilmek; sözleşme, fesih, izin ve tazminat konularında doğru kuralı uygulamanın ilk adımıdır.
Uygulamada en sık yapılan hata, bütün çalışanlara aynı kuralları uygulamak ya da tersine "nasılsa İş Kanunu'na tabi değil" diyerek hiçbir kurala uyulmaması gerektiğini düşünmektir. Oysa kapsam dışında kalmak, çalışanın korumasız olduğu anlamına gelmez; yalnızca uygulanacak kuralların kaynağı değişir. Üstelik sosyal güvenlik yükümlülükleri, büyük ölçüde iş ilişkisinin İş Kanunu kapsamında olup olmamasından bağımsız olarak devam eder.
Bu yazıda istisnaları genel hatlarıyla, bu işlerde hangi düzenlemelerin devreye girdiğini ve işverenlerin pratikte nelere dikkat etmesi gerektiğini ele alıyoruz. İçerik genel bilgilendirme amaçlıdır; mevzuat değişebilir ve somut durumlar için hukuk danışmanına ya da mali müşavirinize başvurmanız gerekir.
İş Kanunu kapsamı dışı işler hangileridir?
İş Kanunu'nun 4. maddesi, kanunun uygulanmayacağı işleri ve iş ilişkilerini tek tek sayar. Genel olarak şu gruplar kapsam dışındadır:
- Deniz ve hava taşıma işleri: Deniz taşımacılığında çalışan gemi adamları büyük ölçüde 854 sayılı Deniz İş Kanunu'na tabidir. Hava taşımacılığında ise yer hizmetleri İş Kanunu kapsamında kalır.
- Belirli büyüklüğün altındaki tarım ve orman işleri: Kanunda belirtilen işçi sayısı eşiğinin altında kalan tarım ve orman işyerleri kapsam dışıdır.
- Aile ekonomisi sınırları içindeki tarımsal yapı işleri.
- Aile içinde, dışarıdan kimse katılmadan evde yapılan el sanatları işleri.
- Ev hizmetleri: Ev temizliği, çocuk ve yaşlı bakımı gibi evde görülen işler.
- Sporcular ve rehabilite edilenler.
- Belirli sayıda kişinin çalıştığı küçük esnaf ve sanatkâr işyerleri.
Ayrıca gazetecilerin çalışma ilişkisi 5953 sayılı Basın İş Kanunu ile ayrıca düzenlenmiştir. İstisnaların istisnası da vardır: Örneğin tarım aletlerinin üretildiği atölyeler, işyerinin eklentisi niteliğindeki park ve bahçe işleri gibi bazı işler, tarımla ilgili olsa bile İş Kanunu'na tabidir. Eşik sayıları ve ayrıntılı sınırlar için kanunun güncel metnine bakmanız gerekir.
Kapsam dışındaki işlerde hangi kanun uygulanır?
Kapsam dışı işlerde boşluk oluşmaz; uygulanacak düzenleme işin niteliğine göre değişir. Aşağıdaki tablo genel bir yol haritası sunar:
| Çalışma alanı | Temel düzenleme | Not |
|---|---|---|
| Gemi adamları | 854 sayılı Deniz İş Kanunu | Kapsamına girmeyen deniz işlerinde başka kurallar gündeme gelebilir |
| Gazeteciler | 5953 sayılı Basın İş Kanunu | Fikir ve sanat işlerinde çalışanlar için |
| Ev hizmetleri | Türk Borçlar Kanunu | SGK bildirimi ayrıca gerekir |
| Kapsam dışı tarım işleri | Türk Borçlar Kanunu | İSG yükümlülükleri ayrıca değerlendirilmeli |
| Sporcular | Türk Borçlar Kanunu ve federasyon düzenlemeleri | Sözleşmeler genellikle belirli sürelidir |
| Küçük esnaf işyerleri | Türk Borçlar Kanunu | Kapsam yorumu somut olaya göre yapılır |
Türk Borçlar Kanunu'nun hizmet sözleşmesine ilişkin hükümleri (md. 393 ve devamı), İş Kanunu kapsamında olmayan hizmet ilişkilerinin temel çerçevesini oluşturur. Bu konuyu ayrıntılı olarak Türk Borçlar Kanunu'na tabi hizmet sözleşmesi yazımızda ele aldık.
Kapsam dışı olmak SGK yükümlülüğünü kaldırır mı?
Hayır. Bu, işverenlerin en çok karıştırdığı noktadır. 5510 sayılı Sosyal Sigortalar ve Genel Sağlık Sigortası Kanunu, hizmet akdiyle çalışanları kural olarak sigortalı sayar ve bu tespit İş Kanunu'nun kapsamına bağlı değildir. Dolayısıyla ev hizmetlerinde, tarımda veya küçük bir esnaf işyerinde çalışan kişi için de sigorta bildirimi, prim ödemesi ve diğer yükümlülükler gündeme gelir. Bazı alanlarda (örneğin ev hizmetleri ve süreksiz tarım işleri) özel bildirim ve prim usulleri bulunduğundan, uygulanacak yöntemi SGK'nın güncel düzenlemelerinden kontrol etmek gerekir.
2026 yılı için prime esas kazancın aylık alt sınırı 33.030,00 TL, üst sınırı ise 297.270,00 TL'dir. Genel kuralda işçi payı %14 ve işsizlik sigortası işçi payı %1, işveren payı %21,75 ve işsizlik sigortası işveren payı %2 olarak uygulanır. Özel statülerde bazı sigorta kollarının uygulanmaması mümkün olduğundan oranları statüye göre teyit etmelisiniz.
Pratikte en çok etkilenen haklar
Bir çalışanın İş Kanunu kapsamı dışında kalması, özellikle şu konularda sonuç doğurur:
- Kıdem tazminatı: 1475 sayılı Kanun'un yürürlükte kalan 14. maddesine dayanan kıdem tazminatı, kural olarak İş Kanunu kapsamındaki işçiler içindir. Deniz İş ve Basın İş kanunlarında ise kendi özel tazminat hükümleri bulunur.
- İş güvencesi: İşe iade imkânı sağlayan İş Kanunu'nun 18-21. maddeleri kapsam dışındaki çalışanlara doğrudan uygulanmaz.
- Fesih bildirim süreleri ve yıllık izin: Türk Borçlar Kanunu'nda kendine özgü süreler vardır; İş Kanunu'ndaki sürelerle aynı değildir.
- Çalışma süreleri ve fazla çalışma: Kapsam dışı işlerde İş Kanunu'ndaki haftalık 45 saat kuralı doğrudan uygulanmaz; ancak sözleşme ve genel hükümler önem kazanır.
- İdari para cezaları: İş Kanunu'na dayanan idari para cezaları, o kanunun uygulandığı ilişkiler için geçerlidir.
İşverenler için kontrol listesi
Kapsam belirlemesini doğru yapmak için şu adımları izleyebilirsiniz:
- Yürüttüğünüz faaliyetin ve her bir çalışanın yaptığı işin niteliğini yazılı olarak tanımlayın.
- Aynı şirkette hem kapsam içi hem kapsam dışı işler varsa (örneğin tarım işletmesi ve paketleme tesisi) her birini ayrı değerlendirin.
- Kapsam dışı çalışanlar için de yazılı bir hizmet sözleşmesi hazırlayın; ücret, çalışma süresi, izin ve fesih koşullarını açıkça düzenleyin.
- SGK bildirimlerini statüye uygun şekilde yapın ve belgeleri saklayın.
- İşçi sayısı eşiklerine bağlı istisnalarda, sayının değişmesiyle kapsamın da değişebileceğini unutmayın.
Örnek senaryo: Küçük bir sera işletmesi, sezonda çalışan sayısını artırdığında kanundaki eşiği aşabilir ve o noktadan sonra İş Kanunu hükümleri uygulanmaya başlayabilir. Bu geçişi fark etmeyen işveren, yıllık izin ve fesih süreçlerini yanlış yürütme riskiyle karşılaşır.
Kapsamı doğru belirlemek için profesyonel destek
İş Kanunu kapsamı dışı işler, ilk bakışta basit bir liste gibi görünse de her istisnanın kendi sınırları ve yargı kararlarıyla şekillenen yorumları vardır. İK Partner olarak işletmenizdeki çalışma ilişkilerini statülerine göre sınıflandırıyor, sözleşme ve bordro süreçlerini doğru mevzuata göre kurguluyoruz. İş hukuku ve mevzuat uyumu hizmetimiz hakkında bilgi almak ve ücretsiz ilk görüşmeyi planlamak için bizimle iletişime geçebilirsiniz.
