İş Kanunu 25. madde, işverenin iş sözleşmesini bildirim süresi vermeden ve belirli süreli sözleşmede sürenin bitimini beklemeden derhal sona erdirebileceği halleri düzenler. Madde dört bent içerir: sağlık sebepleri, ahlak ve iyiniyet kurallarına uymayan haller, zorlayıcı sebepler ve işçinin gözaltına alınması veya tutuklanması. Hangi bende dayanıldığı, işçinin kıdem tazminatı alıp almayacağını doğrudan belirlediği için bent seçimi en kritik karardır.
Bu yazı maddenin tamamını ele alır; özellikle uygulamada çoğu zaman gözden kaçan sağlık (I), zorlayıcı sebep (III) ve gözaltı (IV) bentlerine ağırlık verir. Ahlak ve iyiniyet bentlerinin tek tek analizi için İş Kanunu 25/II haklı fesih bentleri yazımıza bakabilirsiniz.
Kanun Metni
Aşağıdaki metin, mevzuat.gov.tr'deki güncel 4857 sayılı İş Kanunu metninden alınmıştır; II numaralı bendin alt bentleri kısaltılarak verilmiştir:
İşverenin haklı nedenle derhal fesih hakkı
Madde 25 - Süresi belirli olsun veya olmasın işveren, aşağıda yazılı hallerde iş sözleşmesini sürenin bitiminden önce veya bildirim süresini beklemeksizin feshedebilir:
I- Sağlık sebepleri:
a) İşçinin kendi kastından veya derli toplu olmayan yaşayışından yahut içkiye düşkünlüğünden doğacak bir hastalığa yakalanması veya engelli hâle gelmesi durumunda, bu sebeple doğacak devamsızlığın ardı ardına üç iş günü veya bir ayda beş iş gününden fazla sürmesi.
b) İşçinin tutulduğu hastalığın tedavi edilemeyecek nitelikte olduğu ve işyerinde çalışmasında sakınca bulunduğunun Sağlık Kurulunca saptanması durumunda.
(a) alt bendinde sayılan sebepler dışında işçinin hastalık, kaza, doğum ve gebelik gibi hallerde işveren için iş sözleşmesini bildirimsiz fesih hakkı; belirtilen hallerin işçinin işyerindeki çalışma süresine göre 17 nci maddedeki bildirim sürelerini altı hafta aşmasından sonra doğar. Doğum ve gebelik hallerinde bu süre 74 üncü maddedeki sürenin bitiminde başlar. Ancak işçinin iş sözleşmesinin askıda kalması nedeniyle işine gidemediği süreler için ücret işlemez.
II- Ahlak ve iyi niyet kurallarına uymayan haller ve benzerleri:
(…) [yanıltma, şeref ve namusa dokunma, cinsel taciz, sataşma, işyerine sarhoş veya uyuşturucu almış olarak gelme, güveni kötüye kullanma ve hırsızlık, işyerinde yedi günden fazla hapisle cezalandırılan ve ertelenmeyen suç, devamsızlık, görevi yapmamakta ısrar, işin güvenliğini tehlikeye düşürme ve ağır hasar]
III- Zorlayıcı sebepler:
İşçiyi işyerinde bir haftadan fazla süre ile çalışmaktan alıkoyan zorlayıcı bir sebebin ortaya çıkması.
IV- İşçinin gözaltına alınması veya tutuklanması halinde devamsızlığın 17 nci maddedeki bildirim süresini aşması.
İşçi feshin yukarıdaki bentlerde öngörülen sebeplere uygun olmadığı iddiası ile 18, 20 ve 21 inci madde hükümleri çerçevesinde yargı yoluna başvurabilir.
Madde Ne Düzenliyor?
I. Sağlık sebepleri
Bu bent iki ayrı durumu düzenler:
- Kusurlu hastalık (I-a): Hastalık veya engellilik işçinin kendi kastından, düzensiz yaşamından ya da içkiye düşkünlüğünden kaynaklanıyorsa, devamsızlık ardı ardına üç iş gününü veya bir ayda beş iş gününü aştığında işveren derhal fesih yapabilir.
- Tedavisi mümkün olmayan hastalık (I-b): Hastalığın tedavi edilemez olduğu ve işçinin işyerinde çalışmasının sakıncalı olduğu Sağlık Kurulu raporuyla saptanmalıdır. İşverenin kendi kanaati veya tek hekim raporu yeterli değildir.
Kusursuz hastalık, kaza, doğum ve gebelik halinde ise işveren hemen fesih yapamaz. Fesih hakkı, işçinin kıdemine göre 17. maddedeki bildirim süresine altı hafta eklendikten sonra doğar. Örneğin kıdemi bir yıl olan işçi için bildirim süresi dört haftadır; işverenin fesih hakkı, raporlu sürenin dört hafta artı altı hafta, yani on haftayı aşmasından sonra doğar. Doğum ve gebelikte bu süre, md. 74'teki analık izni bittikten sonra başlar. Bekleme süresinde sözleşme askıdadır ve işveren ücret ödemez.
II. Ahlak ve iyiniyet kurallarına uymayan haller
İşçinin kusurlu davranışlarını kapsayan bu bent, uygulamada en sık kullanılan bölümdür. Devamsızlık (II-g) için ardı ardına iki iş günü, bir ay içinde iki defa tatil gününü izleyen iş günü veya bir ayda üç iş günü işe gelmeme ölçütleri vardır. Görevi yapmamakta ısrar (II-h) için önce görevin işçiye hatırlatılmış olması gerekir. Hasar bendinde (II-ı) ölçüt, verilen zararın işçinin otuz günlük ücretiyle ödenemeyecek düzeyde olmasıdır. Bu bentlerde fesih hakkı, Kanun'un 26. maddesindeki altı iş günü ve bir yıllık sürelere tabidir.
III. Zorlayıcı sebepler
Burada zorlayıcı sebep işçinin şahsında ortaya çıkar: işçiyi işyerine gelmekten bir haftadan uzun süre alıkoyan doğal afet, yolların kapanması, karantina gibi işçinin iradesi dışındaki olaylar. İşyerinin kendisinde ortaya çıkan ve işi durduran zorlayıcı sebepler ise işçi açısından İş Kanunu 24. madde kapsamında değerlendirilir. Bir haftalık bekleme süresinde md. 40 uyarınca her gün için yarım ücret ödenir.
IV. Gözaltı veya tutuklama
İşçi gözaltına alınır ya da tutuklanırsa, işveren hemen fesih yapamaz. Fesih hakkı, devamsızlığın işçinin kıdemine göre md. 17'deki bildirim süresini (iki, dört, altı veya sekiz hafta) aşmasıyla doğar. Bu bentte suçun işle ilgisi aranmaz; ölçüt, devamsızlığın süresidir.
Son fıkra: yargı yolu
İşçi, feshin bentlerde sayılan sebeplere uymadığını ileri sürerek iş güvencesi hükümleri çerçevesinde işe iade talebinde bulunabilir. İş güvencesi kapsamındaki işçi için hatalı bent seçimi, feshin geçersiz sayılması ve işe iade sonucunu doğurabilir.
İşveren İçin Uygulamada Ne Anlama Geliyor?
Tazminat sonuçları bente göre değişir. Yürürlükteki 1475 sayılı Kanun'un 14. maddesi, işverenin yalnızca ahlak ve iyiniyet kurallarına dayanan (II numaralı bent) feshinde kıdem tazminatını dışlar. Diğer bentlerde kıdem tazminatı ödenir.
| Bent | Fesih ne zaman mümkün? | Kıdem tazminatı | İhbar tazminatı | İşveren ne yapmalı? |
|---|---|---|---|---|
| I-a Kusurlu hastalık | Devamsızlık 3 iş günü art arda veya ayda 5 iş gününü aşınca | Ödenir | Ödenmez | Hastalığın kusurlu olduğunu belgeleyin |
| I-b Tedavisi imkânsız hastalık | Sağlık Kurulu raporu ile | Ödenir | Ödenmez | Sağlık Kurulu raporu alın |
| Kusursuz hastalık, kaza | Bildirim süresi + 6 hafta aşılınca | Ödenir | Ödenmez | Rapor sürelerini takvimle izleyin |
| II Ahlak ve iyiniyet | Öğrenmeden itibaren 6 iş günü içinde | Ödenmez | Ödenmez | Tutanak, savunma ve deliller hazırlayın |
| III Zorlayıcı sebep | Engel bir haftayı aşınca | Ödenir | Ödenmez | Engeli ve süresini belgeleyin, yarım ücreti ödeyin |
| IV Gözaltı, tutuklama | Devamsızlık bildirim süresini aşınca | Ödenir | Ödenmez | Gözaltı, tutukluluk tarihlerini resmî yazıyla teyit edin |
Bu tablodaki sonuçlar, haklı nedenin gerçekten var olması ve ispat edilebilmesi koşuluna bağlıdır. Sağlık, zorlayıcı sebep ve tutukluluk hallerinde fesih zamanlamasının pratik uygulaması için sağlık, zorlayıcı sebep ve tutukluluk nedeniyle fesih yazımız ayrıntılı örnekler içerir.
Savunma alınmalı mı?
Kanun'un 19. maddesi, davranış veya verim nedeniyle yapılan fesihlerde savunma alınmasını şart koşar, ancak işverenin 25/II'ye uygun fesih hakkını saklı tutar. Yine de uygulamada savunma istenmesi, olayın aydınlatılması ve haklı nedenin ispatı açısından güçlü bir delildir. Usul için savunma alma usulü yazımıza bakabilirsiniz.
Yargı Uygulamasında Öne Çıkan İlkeler
Yargıtay'ın yerleşik uygulamasına göre:
- Fesih bildiriminde gösterilen sebep bağlayıcıdır. İşveren feshi hangi bende dayandırmışsa yargılamada o sebep incelenir; davada yeni sebep ileri sürülemez.
- Devamsızlıkta mazeret sorulmalıdır. Raporlu, izinli veya mazeretli günler devamsızlık sayılmaz. İşçiye mazeretini bildirmesi için yazılı imkân tanınması ve tutanakların gün gün düzenlenmesi beklenir.
- Sağlık nedenli bekleme süresi dolmadan yapılan fesih haklı nedene dayanmış sayılmaz; işveren ihbar ve diğer tazminat riskiyle karşılaşır.
- Tutukluluk süresinin hesabında bildirim süresinin aşılıp aşılmadığı fesih tarihine göre değerlendirilir; erken fesih haksız sayılabilir.
- Ölçülülük ilkesi özellikle II numaralı bentte önem taşır: olayın ağırlığı ile fesih yaptırımı arasında makul bir denge aranır.
Sık Yapılan Hatalar
- Her türlü raporlu devamsızlığı "kusurlu hastalık" sayarak hemen fesih yapmak.
- Kusursuz hastalıkta bildirim süresi artı altı haftalık bekleme süresini hesaplamamak.
- Gözaltı haberini alır almaz sözleşmeyi feshetmek.
- Fesih yazısında bent belirtmeden "disiplinsizlik" gibi genel ifadeler kullanmak.
- II dışındaki bentlerle yapılan fesihte kıdem tazminatını ödememek.
- Zorlayıcı sebeple çalışılamayan bir haftalık sürede yarım ücreti ödememek.
İlgili Maddeler ve Yazılar
- II numaralı bent için hak düşürücü süreler: İş Kanunu 26. madde
- Bildirim süreleri: İş Kanunu 17. madde
Doğru Bent, Doğru Belge
İşverenin haklı fesih kararı, olayın hangi bende girdiğinin, sürelerin ve delillerin doğru kurgulanmasına bağlıdır. Fesih dosyalarınızın hazırlanmasında iş hukuku ve mevzuat uyumu hizmetimizle destek verebiliriz; bizimle iletişime geçin.
Bu yazı genel bilgilendirme amaçlıdır, hukuki danışmanlık niteliği taşımaz; somut durumunuz için uzman desteği alın. Açıklamalar yürürlükteki düzenlemeye göre hazırlanmıştır.
