7036 sayılı İş Mahkemeleri Kanunu, iş mahkemelerinin nasıl kurulduğunu, hangi davalara baktığını, davanın nerede açılacağını ve yargılamanın hangi usulle yürütüleceğini düzenleyen kanundur. 12 Ekim 2017'de kabul edilmiş, 25 Ekim 2017 tarihli Resmî Gazete'de yayımlanmış ve 1950 tarihli 5521 sayılı eski İş Mahkemeleri Kanunu'nun yerini almıştır. Kanunun işverenler için en bilinen yeniliği, işçilik alacakları ve işe iade davalarında arabulucuya başvurmayı dava şartı hâline getirmesidir; ancak görev, yetki ve kanun yolu kuralları da en az bu kadar önemlidir.
Bu yazı kanunun genel yapısını ve işvereni doğrudan ilgilendiren maddelerini anlatır. Zorunlu arabuluculuğun ayrıntıları için 7036 md. 3 şerhimize, dava aşamaları için dilekçeden istinaf ve temyize iş davası aşamaları yazımıza bakabilirsiniz.
Kanunun Yapısı ve Önemli Maddeleri
Kanun kısa bir metindir. Asıl düzenlemeler ilk dokuz maddededir; 11 ila 37. maddeler ise 4857 sayılı İş Kanunu, 6325 sayılı Hukuk Uyuşmazlıklarında Arabuluculuk Kanunu ve 6356 sayılı Sendikalar ve Toplu İş Sözleşmesi Kanunu gibi metinlerde değişiklik yapmış ve ilgili kanunlara işlenmiştir.
| Madde | Konu | İşveren için önemi |
|---|---|---|
| 1 | Amaç | Kuruluş, görev, yetki ve usul |
| 2 | Kuruluş | Tek hâkimli, asliye derecesinde mahkeme; yoksa asliye hukuk mahkemesi bakar |
| 3 | Dava şartı olarak arabuluculuk | Alacak, tazminat ve işe iade davalarından önce arabulucu zorunlu |
| 4 | SGK'ya başvuru zorunluluğu | Sosyal güvenlik davalarından önce Kuruma başvuru şartı |
| 5 | Görev | İş mahkemesinin baktığı uyuşmazlıklar |
| 6 | Yetki | Davanın açılacağı yer; yetki sözleşmesi yasağı |
| 7 | Yargılama usulü ve kanun yolları | Basit yargılama, ayrı ispat, ivedilik |
| 8 | Temyiz edilemeyen kararlar | Bazı davalarda bölge adliye mahkemesi kararı kesin |
| 9 | Hüküm bulunmayan hâller | 6100 sayılı Hukuk Muhakemeleri Kanunu uygulanır |
| 10 | Yürürlükten kaldırma | 5521 sayılı Kanun kaldırıldı |
| 11-37 | Diğer kanunlarda değişiklikler | 4857 md. 20-21 (işe iade), 6356 sayılı Kanun'daki kanun yolları |
| Geçici 1 | Geçiş hükümleri | Eski davalar, arabuluculuğun derdest davalara uygulanmaması |
| 38-39 | Yürürlük ve yürütme | Md. 3, 11 ve 12 1 Ocak 2018'de yürürlüğe girdi |
Aşağıda işvereni en çok ilgilendiren maddeleri sırasıyla ele alıyoruz. Alıntılar mevzuat.gov.tr'deki güncel metinden alınmıştır.
Kuruluş (md. 2)
İş mahkemeleri, Hâkimler ve Savcılar Kurulu'nun olumlu görüşüyle Adalet Bakanlığınca kurulur; tek hâkimli ve asliye mahkemesi derecesindedir. İş yoğunluğu olan yerlerde birden fazla daire oluşturulabilir ve ihtisaslaşma için daireler arasında iş bölümü yapılabilir. İş mahkemesi bulunmayan yerlerde bu davalara asliye hukuk mahkemesi, 7036 sayılı Kanun'daki usul ve esaslara göre bakar.
Arabuluculuk ve SGK Başvurusu: Dava Öncesi İki Şart (md. 3-4)
MADDE 3- (1) Kanuna, bireysel veya toplu iş sözleşmesine dayanan işçi veya işveren alacağı ve tazminatı ile işe iade talebiyle açılan davalarda, arabulucuya başvurulmuş olması dava şartıdır. Bu alacak ve tazminatla ilgili itirazın iptali, menfi tespit ve istirdat davaları hakkında birinci cümle hükmü uygulanır.
Arabuluculuk şartı yalnızca işçiyi değil, işçiye karşı alacak veya tazminat davası açacak işvereni de bağlar. İş kazası ve meslek hastalığından doğan maddi ve manevi tazminat davaları ile bunlara ilişkin tespit, itiraz ve rücu davaları bu şartın dışındadır (md. 3/3). Arabulucu başvuruyu görevlendirmeden itibaren üç hafta içinde sonuçlandırır; bu süre zorunlu hâllerde en çok bir hafta uzatılabilir. Başvurudan son tutanağa kadar zamanaşımı durur ve hak düşürücü süre işlemez (md. 3/17).
İşveren için iki pratik kural öne çıkar:
- İşveren görüşmelere bizzat, kanuni temsilcisi veya avukatı aracılığıyla katılabileceği gibi yazılı belgeyle yetkilendirdiği bir çalışanını da gönderebilir; bu çalışan son tutanağı imzalayabilir (md. 3/18).
- Geçerli mazeret göstermeden ilk toplantıya katılmayan taraf, davada haklı çıksa bile karşı tarafın yargılama giderlerinin yarısından sorumlu tutulur ve lehine hükmedilecek vekâlet ücreti yarıya iner (md. 3/12).
Sosyal güvenlik uyuşmazlıklarında ise dava açmadan önce SGK'ya başvurmak zorunludur. Kurum altmış gün içinde cevap vermezse talep reddedilmiş sayılır. Hizmet akdine tabi çalışmalar nedeniyle sigortalılık süresinin tespiti davaları bu şartın dışındadır; ancak işveren aleyhine açılan bu davalar Kuruma resen ihbar edilir ve Kurum davaya katılabilir (md. 4).
Görev: İş Mahkemesi Hangi Davalara Bakar? (md. 5)
MADDE 5- (1) İş mahkemeleri; a) 5953 sayılı Kanuna tabi gazeteciler, 854 sayılı Kanuna tabi gemiadamları, 22/5/2003 tarihli ve 4857 sayılı İş Kanununa veya 11/1/2011 tarihli ve 6098 sayılı Türk Borçlar Kanununun İkinci Kısmının Altıncı Bölümünde düzenlenen hizmet sözleşmelerine tabi işçiler ile işveren veya işveren vekilleri arasında, iş ilişkisi nedeniyle sözleşmeden veya kanundan doğan her türlü hukuk uyuşmazlıklarına, b) İdari para cezalarına itirazlar ile 5510 sayılı Kanunun geçici 4 üncü maddesi kapsamındaki uyuşmazlıklar hariç olmak üzere Sosyal Güvenlik Kurumu veya Türkiye İş Kurumunun taraf olduğu iş ve sosyal güvenlik mevzuatından kaynaklanan uyuşmazlıklara, c) Diğer kanunlarda iş mahkemelerinin görevli olduğu belirtilen uyuşmazlıklara, ilişkin dava ve işlere bakar.
Bu maddenin önemli sonucu şudur: İş Kanunu kapsamı dışında kalan, Türk Borçlar Kanunu'na tabi hizmet sözleşmeleriyle çalışanların uyuşmazlıkları da iş mahkemesinde görülür. Buna karşılık idari para cezalarına itirazlar iş mahkemesinin görev alanında değildir; bu nedenle İş Kanunu veya İSG Kanunu kapsamındaki bir idari para cezasına itirazı iş mahkemesine taşımak görev yönünden sorun yaratır.
Yetki: Dava Nerede Açılır? (md. 6)
MADDE 6- (1) İş mahkemelerinde açılacak davalarda yetkili mahkeme, davalı gerçek veya tüzel kişinin davanın açıldığı tarihteki yerleşim yeri mahkemesi ile işin veya işlemin yapıldığı yer mahkemesidir. (…) (5) Bu madde hükümlerine aykırı yetki sözleşmeleri geçersizdir.
| Durum | Yetkili mahkeme |
|---|---|
| Genel kural | Davalının yerleşim yeri veya işin yapıldığı yer |
| Birden fazla davalı | Davalılardan birinin yerleşim yeri de yetkili |
| İş kazası tazminat davası | Ayrıca kazanın veya zararın meydana geldiği yer ile işçinin yerleşim yeri |
| Diğer kanunlardaki özel yetki kuralları | Saklıdır |
İş sözleşmelerine konulan "uyuşmazlıklarda İstanbul mahkemeleri yetkilidir" gibi hükümler bu madde karşısında geçersizdir. Çok lokasyonlu işverenler, davaların merkezde değil işin yapıldığı yerde açılabileceğini hesaba katmalıdır.
Yargılama Usulü ve Kanun Yolları (md. 7-8)
İş mahkemelerinde basit yargılama usulü uygulanır (md. 7/1). Bu usulde dilekçe aşaması kısadır ve süreç hızlı ilerler; işverenin savunmasını ve delillerini cevap dilekçesiyle birlikte eksiksiz sunması kritik önem taşır. Davaların yığılması hâlinde her talep için ispat yükü ve deliller ayrı ayrı değerlendirilir (md. 7/2): Fazla çalışma, yıllık izin ve kıdem tazminatı talepleri aynı dosyada olsa bile her biri kendi ispat kuralına tabidir. Bu konuda iş mahkemesinde ispat yükü yazımıza bakın.
Kanun yollarında 6100 sayılı Hukuk Muhakemeleri Kanunu uygulanır; süre, ilamın taraflara tebliğinden itibaren başlar ve bölge adliye mahkemesi ile Yargıtay bu dosyaları ivedilikle karara bağlar. İstinaf ve temyiz için parasal sınırlar her yıl güncellendiğinden güncel tutarları resmî kaynaktan kontrol edin.
Temyiz edilemeyen kararlar (md. 8) arasında şunlar yer alır:
- 4857 md. 20 uyarınca açılan işe iade davalarında verilen kararlar,
- TİS veya işyeri düzenlemelerine göre verilen disiplin cezalarının iptali davaları,
- 6356 sayılı Kanun md. 24/1 ve 24/5 (sendika temsilcisi ve yöneticisi güvencesi), md. 34/4, md. 53/1 (yorum davası) ve md. 71/1 (grevin kanun dışı olduğunun tespiti) kapsamındaki davalar,
- 4688 sayılı Kanun'un belirli hükümleri kapsamındaki davalar.
Bu davalarda istinaf incelemesi sonunda bölge adliye mahkemesinin kararı kesinleşir.
İşveren İçin Uygulamada Ne Anlama Geliyor?
| Konu | Kural | İşveren ne yapmalı? |
|---|---|---|
| Arabuluculuk daveti | İlk toplantıya mazeretsiz katılmamak masraf yükü doğurur | Davetleri izleyin, yetki belgesiyle temsilci gönderin |
| Zamanaşımı | Arabuluculukta zamanaşımı durur | Alacak risk hesabında arabuluculuk süresini dikkate alın |
| Yetki | Sözleşmedeki yetki şartı geçersiz | Davaların işin yapıldığı yerde açılabileceğini planlayın |
| Görev | İdari para cezası itirazı iş mahkemesinde değil | İtiraz yolunu cezanın türüne göre belirleyin |
| Usul | Basit yargılama, ayrı ispat | Bordro, puantaj, izin kayıtlarını davadan önce düzenli tutun |
| Kanun yolu | İşe iade kararları temyiz edilemez | İstinaf dilekçesine en güçlü argümanları koyun |
Temsilî bir örnek: Merkezi Ankara'da olan bir perakende zincirinin İzmir mağazasında çalışan işçi, kıdem ve fazla çalışma alacakları için arabulucuya İzmir'de başvuruyor. İşveren, iş sözleşmesindeki "Ankara mahkemeleri yetkilidir" hükmüne dayanmak istiyor; ancak 6. madde bu hükmü geçersiz kılar ve işin yapıldığı yer olan İzmir'de dava açılabilir. Arabuluculuk toplantısına mağaza müdürünü yazılı yetki belgesiyle göndermek, hem masraf riskini önler hem de uzlaşma şansını artırır.
Yargı Uygulamasında Öne Çıkan İlkeler
- Dava şartı resen gözetilir. Arabulucuya başvurulmadan açılan dava, herhangi bir işlem yapılmadan usulden reddedilir; son tutanak eklenmemişse mahkeme bir haftalık kesin süre verir.
- Görev kamu düzenindendir. İş mahkemesinin görevine giren bir uyuşmazlığın başka mahkemede görülmesi veya tersi, yargılamanın her aşamasında dikkate alınır.
- Ayrı ispat kuralı uygulanır. Yerleşik uygulamada her işçilik alacağı kendi delil düzeni içinde incelenir; örneğin imzalı bordro fazla çalışma bakımından farklı, yıllık izin bakımından farklı sonuç doğurabilir.
Sık Yapılan Hatalar
- Arabuluculuk davetini önemsemeyip ilk toplantıya katılmamak.
- İş sözleşmelerine geçersiz yetki şartları koyup bunlara güvenmek.
- İdari para cezası itirazını iş mahkemesine yapmak.
- Basit yargılamada delilleri sonraya bırakmak.
- İşe iade kararına karşı temyiz yolunun açık olduğunu sanmak.
İlgili Maddeler ve Yazılar
- 4857 md. 20-21: İşe iade süreci ve sonuçları
- 4857 ek md. 3: Zamanaşımı
- 6356 md. 27: İşyeri sendika temsilcisi — temyiz yolu kapalı davalardan biri.
- Arabuluculuk toplantısına işveren hazırlığı
- Çalışan dava açtığında işverenin dikkat etmesi gerekenler
Arabuluculuk davetlerine hazırlık, dava riskinin önceden değerlendirilmesi ve kayıt düzeninin kurulması için iş hukuku ve mevzuat uyumu hizmetimizden destek alabilir veya bizimle iletişime geçin. Bu yazı genel bilgilendirme amaçlıdır, hukuki danışmanlık niteliği taşımaz; somut durumunuz için uzman desteği alın. Kanunun 3. maddesi son yıllarda birkaç kez değiştiğinden güncel metni resmî kaynaktan kontrol edin.
