5510 sayılı Kanun 21. madde, iş kazası ve meslek hastalığı işverenin kastı veya iş sağlığı ve güvenliği mevzuatına aykırı hareketi sonucu meydana gelmişse, Sosyal Güvenlik Kurumu'nun sigortalıya veya hak sahiplerine yaptığı ödemeleri ve bağladığı gelirin peşin sermaye değerini işverenden geri istemesini, yani rücu etmesini düzenler. Madde ayrıca iş kazasının geç bildirilmesi, sağlık raporu olmadan uygun olmayan işte çalıştırma ve üçüncü kişilerin kusuru hâlindeki sorumluluğu da belirler. İş kazasının işveren için en büyük mali sonuçlarından biri bu maddeden doğar; bu yazıda maddeyi fıkra fıkra açıklıyor ve rücu riskini azaltmak için yapılması gerekenleri sıralıyoruz.
Kanun Metni
Aşağıdaki metin 5510 sayılı Kanun'un mevzuat.gov.tr'deki güncel metninden alınmıştır.
İş kazası ve meslek hastalığı ile hastalık bakımından işverenin ve üçüncü kişilerin sorumluluğu
Madde 21 – İş kazası ve meslek hastalığı, işverenin kastı veya sigortalıların sağlığını koruma ve iş güvenliği mevzuatına aykırı bir hareketi sonucu meydana gelmişse, Kurumca sigortalıya veya hak sahiplerine bu Kanun gereğince yapılan veya ileride yapılması gereken ödemeler ile bağlanan gelirin başladığı tarihteki ilk peşin sermaye değeri toplamı, sigortalı veya hak sahiplerinin işverenden isteyebilecekleri tutarlarla sınırlı olmak üzere, Kurumca işverene ödettirilir. İşverenin sorumluluğunun tespitinde kaçınılmazlık ilkesi dikkate alınır.
İş kazasının, 13 üncü maddenin ikinci fıkrasının (a) bendinde belirtilen sürede işveren tarafından Kuruma bildirilmemesi halinde, bildirim tarihine kadar geçen süre için sigortalıya ödenecek geçici iş göremezlik ödeneği, Kurumca işverenden tahsil edilir.
Çalışma mevzuatında sağlık raporu alınması gerektiği belirtilen işlerde, böyle bir rapora dayanılmaksızın veya eldeki rapora aykırı olarak bünyece elverişli olmadığı işte çalıştırılan sigortalının, bu işe girmeden önce var olduğu tespit edilen veya bünyece elverişli olmadığı işte çalıştırılması sonucu meydana gelen hastalığı nedeniyle, Kurumca sigortalıya ödenen geçici iş göremezlik ödeneği işverene ödettirilir.
İş kazası, meslek hastalığı ve hastalık, üçüncü bir kişinin kusuru nedeniyle meydana gelmişse, sigortalıya ve hak sahiplerine yapılan veya ileride yapılması gereken ödemeler ile bağlanan gelirin başladığı tarihteki ilk peşin sermaye değerinin yarısı, zarara sebep olan üçüncü kişilere ve şayet kusuru varsa bunları çalıştıranlara rücû edilir.
İş kazası, meslek hastalığı ve hastalık; kamu görevlileri, er ve erbaşlar ile kamu idareleri tarafından görevlendirilen diğer kişilerin vazifelerinin gereği olarak yaptıkları fiiller sonucu meydana gelmiş ise, bu fiillerden dolayı haklarında kesinleşmiş mahkûmiyet kararı bulunanlar hariç olmak üzere, sigortalı veya hak sahiplerine yapılan ödemeler veya bağlanan gelirler için kurumuna veya ilgililere rücû edilmez. Ayrıca, iş kazası veya meslek hastalığı sonucu ölümlerde, bu Kanun uyarınca hak sahiplerine bağlanacak gelir ve verilecek ödenekler için, iş kazası veya meslek hastalığının meydana gelmesinde kusuru bulunan hak sahiplerine veya iş kazası sonucu ölen kusurlu sigortalının hak sahiplerine, Kurumca rücû edilmez.
Madde Ne Düzenliyor?
1. fıkra: Kast veya İSG mevzuatına aykırılık hâlinde rücu
Rücunun iki koşulu vardır: Bir iş kazası veya meslek hastalığı olmalı ve bu olay işverenin kastı ya da iş sağlığı ve güvenliği mevzuatına aykırı bir hareketi sonucu meydana gelmelidir. Bu koşullar varsa SGK şunları işverenden ister:
- Sigortalıya veya hak sahiplerine yapılmış ve ileride yapılacak ödemeler (geçici iş göremezlik ödeneği, cenaze ödeneği gibi),
- Bağlanan gelirin (sürekli iş göremezlik geliri veya ölüm geliri) başladığı tarihteki ilk peşin sermaye değeri.
Peşin sermaye değeri, bağlanan gelirin gelecekte ödenecek toplam tutarının bugünkü değeri olarak hesaplanır; ağır yaralanma ve ölümlü kazalarda çok yüksek tutarlara ulaşabilir.
İki önemli sınır: işçinin isteyebileceği tutar ve kaçınılmazlık
- Tavan: Rücu tutarı, "sigortalı veya hak sahiplerinin işverenden isteyebilecekleri tutarlarla" sınırlıdır. Yani SGK, işçinin kusur indirimi uygulanmış tazminat hakkından fazlasını işverenden isteyemez. Bu nedenle rücu davalarında kusur oranları belirleyici rol oynar.
- Kaçınılmazlık ilkesi: Tüm önlemler alınsa bile önlenemeyecek nitelikteki olaylarda işverenin sorumluluğu, kaçınılmazlık oranında azalır. Kaçınılmazlık, işverenin hiçbir önlem almamasını mazur göstermez; yalnızca alınabilecek önlemlerin ötesindeki kısmı sorumluluk dışında bırakır.
2. fıkra: Geç bildirim
İş kazası 13. maddedeki sürede (kazadan sonraki üç iş günü) SGK'ya bildirilmezse, bildirim tarihine kadar geçen süre için sigortalıya ödenecek geçici iş göremezlik ödeneği işverenden tahsil edilir. Bu sorumluluk için işverenin kazada kusuru aranmaz; yalnızca bildirimin gecikmesi yeterlidir.
3. fıkra: Sağlık raporu olmadan uygun olmayan işte çalıştırma
Mevzuatın sağlık raporu istediği işlerde, rapor olmadan veya rapora aykırı biçimde bünyece elverişli olmadığı işte çalıştırılan sigortalının hastalığı nedeniyle ödenen geçici iş göremezlik ödeneği işverene ödettirilir. Bu hüküm, işe giriş ve periyodik sağlık muayenelerinin neden ihmal edilmemesi gerektiğini gösterir.
4. fıkra: Üçüncü kişinin kusuru
Olay üçüncü bir kişinin kusuruyla meydana gelmişse (ör. başka bir firmanın aracı servis aracına çarpmışsa), SGK yaptığı ödemeler ve peşin sermaye değerinin yarısını üçüncü kişiye ve kusuru varsa onu çalıştırana rücu eder.
5. fıkra: Rücu edilmeyecek haller
Kamu görevlilerinin vazife gereği fiillerinden doğan olaylarda, kesinleşmiş mahkûmiyet yoksa rücu yapılmaz. Ayrıca ölümlü olaylarda kusurlu hak sahiplerine veya kusurlu ölen sigortalının hak sahiplerine rücu edilmez.
İlgili Hükümler: Sağlık Giderleri ve Bildirilmeyen Sigortalılık
- md. 76: İşveren, iş kazasına uğrayan veya meslek hastalığına tutulan sigortalıya sağlık hizmetlerini derhal sağlamakla yükümlüdür. Kaza işverenin kastı veya İSG mevzuatına aykırılığı sonucu olmuşsa, SGK'nın yaptığı sağlık hizmeti giderleri de işverene tazmin ettirilir; burada da kaçınılmazlık ilkesi dikkate alınır.
- md. 23: Sigortalı süresinde işe giriş bildirgesiyle bildirilmemişse, bildirimden önceki iş kazası, meslek hastalığı, hastalık ve analık hallerinde SGK'nın yaptığı tüm masraflar ve gelirin peşin sermaye değeri, 21. maddedeki kusur şartı aranmaksızın işverene ödettirilir.
- md. 93: SGK'nın tazminat ve rücu davaları on yıllık zamanaşımına tabidir; süre gelir ve aylıklarda Kurum onay tarihinden, masraf ve ödemelerde ödeme tarihinden başlar.
İşveren İçin Uygulamada Ne Anlama Geliyor?
| Risk alanı | Kural | İşveren ne yapmalı? |
|---|---|---|
| İSG mevzuatına aykırılık | Kusur oranında rücu | Risk değerlendirmesini güncel tutun, önlemleri uygulayın ve belgeleyin |
| Eğitim | Eksik eğitim kusur sayılır | İSG eğitimlerini imzalı katılım formlarıyla kayıt altına alın |
| Kişisel koruyucu donanım | Verilmemesi veya denetlenmemesi kusurdur | KKD zimmet ve kullanım denetim kayıtlarını saklayın |
| Geç bildirim | Bildirime kadarki ödenek işverene | Kazadan sonraki 3 iş günü içinde bildirimi garanti eden prosedür kurun |
| Sağlık raporu | Raporsuz çalıştırmada ödenek işverene | İşe giriş ve periyodik muayeneleri takip edin |
| Sigortasız çalışma | Kusur aranmaksızın tüm masraf işverene | Kimseyi bildirimsiz işe başlatmayın |
| Alt işveren | Asıl işveren de sorumlu olabilir | Alt işverenlerin İSG uygulamalarını sözleşmeyle ve sahada denetleyin |
| Sigorta | Rücu riski transfer edilebilir | İşveren mali sorumluluk sigortası kapsamını değerlendirin |
İSG yükümlülüklerinin kapsamı için 6331 md. 4–5: işverenin genel yükümlülüğü ve 6331 md. 10: risk değerlendirmesi yazılarımıza bakabilirsiniz.
Temsilî bir örnek
Temsilî bir örnek: Bir inşaat şirketinde iskelede çalışan bir işçi, korkuluk eksik olan bölümden düşerek kalıcı iş göremezliğe uğruyor. SGK sürekli iş göremezlik geliri bağlıyor. Bilirkişi raporu işverene %80, işçiye emniyet kemerini takmadığı için %20 kusur veriyor. SGK; ödediği geçici iş göremezlik ödeneği ile bağladığı gelirin ilk peşin sermaye değerini, işçinin işverenden isteyebileceği tutarla sınırlı olarak ve kusur oranı dikkate alınarak işverenden ister. Korkuluk, eğitim ve denetim kayıtları eksiksiz olsaydı işverenin kusur oranı ve dolayısıyla rücu tutarı önemli ölçüde düşebilirdi.
Yargı Uygulamasında Öne Çıkan İlkeler
- Kusur oranı bilirkişi incelemesiyle belirlenir. Yargıtay'ın yerleşik uygulamasında rücu davalarında işveren, işçi ve varsa üçüncü kişilerin kusur oranları, İSG alanında uzman bilirkişilerce olay yeri ve belgeler üzerinden belirlenir. Ceza yargılamasındaki kusur raporu hukuk hâkimini kendiliğinden bağlamaz.
- İşveren yalnızca kural koymakla değil, uygulatmakla da yükümlüdür. Kişisel koruyucu donanımı vermek yetmez; kullanımın denetlenmesi ve kurala uymayan çalışana karşı gerekli önlemlerin alınması da işverenin özen yükümlülüğüne dahildir.
- Sorumluluk tavanı işçinin tazminat hakkıdır. Rücu tutarı, sigortalının işverenden isteyebileceği tazminatı aşamaz; bu nedenle işçinin müterafik kusuru rücu tutarını da doğrudan azaltır.
- Asıl işveren ve alt işveren birlikte sorumlu tutulabilir. Alt işveren çalışanının uğradığı kazada asıl işverenin de İSG yükümlülüklerinden müteselsilen sorumlu tutulduğu yerleşik bir uygulamadır.
Sık Yapılan Hatalar
- Kaza sonrasında risk değerlendirmesini veya eğitim kayıtlarını sonradan "tamamlamaya" çalışmak; tarih tutarsızlığı işveren aleyhine delil olur.
- KKD zimmetini alıp kullanımını hiç denetlememek.
- Rücu riskini yalnızca ölümlü kazalara özgü sanmak; geçici iş göremezlik ödenekleri de rücu kapsamındadır.
- İş kazası bildirimini, "SGK kusur arar" endişesiyle geciktirmek; gecikme ayrı bir sorumluluk doğurur.
- Alt işveren çalışanlarının eğitim ve sağlık raporlarını kontrol etmemek.
- Rücu davasında kusur raporuna itiraz hakkını ve kaçınılmazlık savunmasını kullanmamak.
İlgili Maddeler ve Yazılar
- 5510 md. 13–14: iş kazası ve meslek hastalığı
- 5510 md. 18: geçici iş göremezlik ödeneği
- 5510 md. 8–9: işe giriş ve işten ayrılış bildirimi
- 6098 TBK md. 417: işverenin gözetme borcu
- 6331 md. 16–17: bilgilendirme ve eğitim
- İş kazası kök neden analizi
İSG uygulamalarınızı, kayıt düzeninizi ve iş kazası prosedürünüzü rücu riskini azaltacak şekilde gözden geçirmek isterseniz iş hukuku ve mevzuat uyumu hizmetimiz kapsamında destek verebiliriz; bizimle iletişime geçin. Bu yazı genel bilgilendirme amaçlıdır, hukuki danışmanlık niteliği taşımaz; somut durumunuz için uzman desteği alın. Rücu davaları teknik bilirkişi incelemesi gerektirdiğinden somut bir uyuşmazlıkta mutlaka bir avukat ve İSG uzmanıyla birlikte hareket edin.
