5510 sayılı Kanun 28. madde, uzun vadeli sigorta kollarından yaşlılık sigortasının sigortalıya hangi hakları sağladığını ve yaşlılık aylığının hangi şartlarla bağlanacağını düzenler. Madde; yaş, prim gün sayısı ve sigortalılık süresi üçlüsünü belirler, engellilik, ağır ve yıpratıcı işler gibi özel hâllere ayrı kurallar getirir. İşveren açısından önemi, emekliliğe hak kazanan çalışanın işten ayrılma, kıdem tazminatı ve emeklilik sonrası çalışma süreçlerinin bu maddeye bağlı olmasıdır.
Bu yazıda madde metnini fıkra fıkra açıklıyor, 1 Ekim 2008 öncesi sigortalılar için geçerli geçiş kurallarının nerede durduğunu gösteriyor ve İK ekiplerinin emeklilik sürecinde nelere dikkat etmesi gerektiğini anlatıyoruz. Kavramın genel tanımı için yaşlılık aylığı nedir yazımıza da bakabilirsiniz.
Kanun Metni
Aşağıdaki metin, 5510 sayılı Sosyal Sigortalar ve Genel Sağlık Sigortası Kanunu'nun mevzuat.gov.tr'de yayımlanan güncel metninden alınmıştır. Değişiklik notları sadeleştirilmiş, uzun fıkralar kısaltılmıştır.
Yaşlılık sigortasından sağlanan haklar ve yararlanma şartları
MADDE 28- Yaşlılık sigortasından sigortalıya sağlanan haklar şunlardır: a) Yaşlılık aylığı bağlanması. b) Toptan ödeme yapılması.
İlk defa bu Kanuna göre sigortalı sayılanlara; a) Kadın ise 58, erkek ise 60 yaşını doldurmuş olmaları ve en az 9000 gün malûllük, yaşlılık ve ölüm sigortaları primi bildirilmiş olması şartıyla yaşlılık aylığı bağlanır. Ancak, 4 üncü maddenin birinci fıkrasının (a) bendi kapsamında sigortalı sayılanlar için prim gün sayısı şartı 7200 gün olarak uygulanır. b) (a) bendinde belirtilen yaş şartı; 1/1/2036 ilâ 31/12/2037 tarihleri arasında kadın için 59, erkek için 61, (…) 1/1/2048 tarihinden itibaren ise kadın ve erkek için 65, olarak uygulanır. Ancak yaş hadlerinin uygulanmasında (a) bendinde belirtilen prim gün sayısı şartının doldurulduğu tarihte geçerli olan yaş hadleri esas alınır.
Sigortalılar, ikinci fıkranın (a) ve (b) bentlerinde yer alan yaş hadlerine 65 yaşını geçmemek üzere üç yıl eklenmek ve adlarına en az 5400 gün malûllük, yaşlılık ve ölüm sigortaları primi bildirilmiş olmak şartıyla da yaşlılık aylığından yararlanabilirler.
(…)
Yukarıdaki fıkralarda belirtilen yaşlılık aylıklarından yararlanabilmek için, 4 üncü maddenin birinci fıkrasının (a) bendinde belirtilen sigortalının çalıştığı işten ayrıldıktan, (b) bendinde belirtilen sigortalının sigortalılığa esas faaliyete son verip vermeyeceğini beyan ettikten sonra yazılı istekte bulunmaları, (…) şarttır.
Atlanan fıkralar; doğuştan engelliler, kısmi engelliler, maden işçileri, erken yaşlanma ve ağır engelli çocuğu olan kadın sigortalılarla ilgili özel kuralları içerir. Bunları aşağıda tek tek açıklıyoruz.
Madde Ne Düzenliyor?
1. Yaşlılık sigortasının iki ürünü: aylık ve toptan ödeme
Birinci fıkra, yaşlılık sigortasının iki sonucu olduğunu söyler. Şartları tamamlayan sigortalıya ömür boyu ödenen yaşlılık aylığı bağlanır. Yaş şartını doldurduğu hâlde prim günü yetmeyen sigortalı ise 31. madde uyarınca, bildirilen primlerin güncellenmiş tutarını toptan ödeme olarak alır. Toptan ödeme bir "emeklilik" değildir; hizmetler tasfiye edilir. Konunun ayrıntısı için toptan ödeme nedir yazımıza bakabilirsiniz.
2. Temel kural: yaş + prim günü
İkinci fıkra, ilk defa 5510 sayılı Kanun'a göre sigortalı olanlar, yani ilk sigorta girişi Kanun'un yürürlüğe girdiği 1 Ekim 2008 ve sonrasında olanlar için temel şartı koyar:
| Sigortalılık hâli | Yaş şartı (2035 sonuna kadar) | Prim günü |
|---|---|---|
| 4/a (hizmet akdiyle çalışan) | Kadın 58, erkek 60 | 7200 gün |
| 4/b (bağımsız çalışan) ve 4/c (kamu görevlisi) | Kadın 58, erkek 60 | 9000 gün |
Yaş şartı 2036'dan itibaren kademeli olarak yükselir ve 2048'den sonra kadın ve erkek için 65 olur. Kritik ayrıntı fıkranın son cümlesindedir: Hangi yaş haddinin uygulanacağı, sigortalının prim gün sayısı şartını tamamladığı tarihe göre belirlenir. 2035 yılında 7200 günü dolduran bir 4/a sigortalısı, yaşını 2040'ta doldursa bile 58/60 yaş haddine tabi olur.
3. Kısmi aylık: 5400 gün ve üç yıl ek yaş
Üçüncü fıkra, kamuoyunda "kısmi emeklilik" olarak bilinen yolu açar. Prim günü 7200 veya 9000'e ulaşmayan sigortalı, yaş haddine üç yıl eklenerek (65'i geçmemek üzere) ve en az 5400 gün prim bildirimiyle yaşlılık aylığı alabilir. Bu yol, kariyerinde boşluklar olan çalışanlar için önemlidir.
4. Özel hâller
| Hâl | Şart |
|---|---|
| İlk girişten önce malûllük derecesinde hastalığı veya engelliliği olanlar | En az 15 yıl sigortalılık ve 3960 gün |
| Çalışma gücü kaybı %50-59 olanlar | En az 16 yıl sigortalılık ve 4320 gün, yaş şartı aranmaz |
| Çalışma gücü kaybı %40-49 olanlar | En az 18 yıl sigortalılık ve 4680 gün, yaş şartı aranmaz |
| Bakanlıkça belirlenen maden işyerlerinin yeraltı işlerinde en az 20 yıl çalışanlar | Yaş şartı 50 olarak uygulanır |
| 55 yaşını dolduran ve erken yaşlandığı tespit edilenler | Yaş dışındaki şartlarla aylık bağlanır |
| Sürekli bakıma muhtaç ağır engelli çocuğu olan kadın sigortalılar | Kanun sonrası prim günlerinin dörtte biri eklenir ve yaş haddinden indirilir |
Engellilik oranına dayalı kurallarda oran, Kurum Sağlık Kurulunca belirlenir ve sigortalılar kontrol muayenesine tabi tutulabilir.
5. Usul şartı: işten ayrılma ve yazılı istek
Maddenin işveren açısından en önemli fıkrası budur. 4/a sigortalısının yaşlılık aylığı alabilmesi için çalıştığı işten ayrılması ve SGK'ya yazılı istekte bulunması gerekir. 30. madde uyarınca aylık, yazılı istek tarihinden sonraki ay başından itibaren bağlanır. Çalışan işten ayrılmadan aylık bağlanmaz; emeklilik sonrası yeniden çalışmak ise ayrı bir statü doğurur.
1 Ekim 2008 Öncesi Sigortalılar: Geçiş Hükümleri
- maddedeki yaş ve gün şartları yalnızca ilk kez 5510 sayılı Kanun döneminde sigortalı olanlar için geçerlidir. Daha önce sigortalı olanlar için 506 sayılı Sosyal Sigortalar Kanunu'nun geçici 81. maddesi ile 5510 sayılı Kanun'un geçiş hükümleri uygulanır. Bu kişilerin şartları, ilk sigorta giriş tarihine göre kademeli olarak değişir.
Kamuoyunda EYT olarak bilinen düzenleme de bu geçiş rejiminin bir parçasıdır. 5510 sayılı Kanun'a 7438 sayılı Kanunla eklenen geçici 95. madde, 506 sayılı Kanun'un geçici 81. maddesinin (B) bendi ve diğer kanunlardaki benzer hükümlere göre aylık bağlanacak olanların, yaş dışındaki diğer şartları taşımaları hâlinde aylıktan yararlanacağını öngörür. Madde geriye dönük ödeme ve hak talebini açıkça dışlar.
İK açısından pratik sonuç şudur: Bir çalışanın emeklilik şartını yalnızca 28. maddeye bakarak hesaplamayın. Önce ilk sigorta giriş tarihini tespit edin, ardından hangi rejime tabi olduğunu belirleyin. EYT kapsamındaki çalışanlarla ilgili işveren süreci için EYT kapsamındaki çalışanlar rehberimize bakabilirsiniz.
İşveren İçin Uygulamada Ne Anlama Geliyor?
Yaşlılık aylığına hak kazanmak çalışanın kişisel hakkıdır; ancak sürecin neredeyse her adımı işverenin bordro, bildirim ve tazminat yükümlülükleriyle kesişir.
| Konu | Kural | İşveren ne yapmalı |
|---|---|---|
| Şartların tespiti | Yaş, prim günü ve sigortalılık süresi SGK kayıtlarına göre belirlenir | Çalışandan e-Devlet hizmet dökümü veya SGK'dan alınacak yazıyı isteyin; kendiniz hesap yapıp taahhütte bulunmayın |
| İşten ayrılma | 4/a sigortalısının aylık alması için işten ayrılması şart | Ayrılış tarihini ve nedenini yazılı dilekçeyle belgeleyin |
| Kıdem tazminatı | 1475 sayılı Kanun md. 14, yaşlılık aylığı almak amacıyla ayrılana kıdem hakkı tanır | En az bir yıllık kıdem varsa tazminatı hesaplayın; SGK yazısını dosyaya koyun |
| İşten ayrılış bildirgesi | Ayrılış, emeklilik nedenine uygun kodla bildirilir | Doğru çıkış kodunu seçin, süresinde bildirin |
| Emeklilik sonrası çalışma | 1 Ekim 2008 sonrası ilk kez sigortalı olanların aylığı, 4/a kapsamında çalışmaya başlayınca kesilir ve tam prim alınır (md. 30); daha önce sigortalı olanlar için sosyal güvenlik destek primi rejimi uygulanır | Yeniden işe alımda çalışanın ilk giriş tarihini ve statüsünü doğru tespit edin, bordroyu buna göre kurun |
| Prim günü eksikliği | Eksik bildirilen günler emekliliği geciktirir | Eksik gün nedenlerini belgeleyin, hatalı bildirimleri ek bildirgeyle düzeltin |
Emeklilik nedeniyle işten ayrılma sürecinin adımları için emeklilik nedeniyle işten ayrılma süreci ve kıdem tazminatına ilişkin madde şerhi için 1475 sayılı Kanun 14. madde yazılarımıza göz atabilirsiniz.
Emeklilik şartını tamamlayan ama aylık için başvurmayan çalışan
Uygulamada sık görülen durumlardan biri, yaşlılık aylığı şartlarını tamamlayan çalışanın işten ayrılmadan çalışmaya devam etmek istemesidir. Bunda bir engel yoktur; aylık başvurusu yapılmadıkça çalışan normal 4/a sigortalısı olarak bildirilmeye devam eder. İşverenin yapması gereken, çalışanın ileride "emeklilik nedeniyle ayrılma" talebinde bulunabileceğini öngörmek ve kıdem tazminatı karşılığını buna göre planlamaktır. Yaşlı çalışan profili yüksek şirketlerde bu planlama, emeklilik kaynaklı kıdem tazminatı karşılığı başlığında ayrıca ele alınmalıdır.
Prim günü bildirimlerinin emekliliğe etkisi
Sigortalının prim günü, işverenin aylık prim ve hizmet belgesinde bildirdiği günlerden oluşur. Ücretsiz izin, devamsızlık veya hatalı eksik gün bildirimi doğrudan emeklilik tarihini öteler. Temsilî bir örnek: Yıllarca kısmi süreli çalışan bir sigortalının prim günü, çalıştığı saatlere göre hesaplandığı için tam süreli bir çalışana göre daha yavaş birikir. Bu çalışan emeklilik takvimini sorduğunda, İK'nın genel bir cevap vermek yerine SGK kayıtlarına yönlendirmesi doğru olur.
Yargı Uygulamasında Öne Çıkan İlkeler
Yargıtay'ın yerleşik uygulamasında yaşlılık aylığı ve işveren ilişkisine dair bazı ilkeler tartışmasız kabul görür:
- Şartların fesih tarihinde gerçekleşmiş olması gerekir. Yaşlılık aylığı almak amacıyla ayrılan işçinin kıdem tazminatı hakkı, ayrılış tarihinde şartların tamamlanmış olmasına bağlıdır. Bunun en güçlü ispatı, SGK'dan alınan ve şartların tamamlandığını gösteren resmî yazıdır.
- Ayrılışın nedeni somut olgulara göre değerlendirilir. Uyuşmazlıklarda mahkemeler dilekçedeki ifadeyle yetinmez; ayrılış tarihi, SGK yazısı ve sonrasındaki olaylar birlikte ele alınır. Bu yüzden ayrılış nedeninin açıkça yazıldığı bir dilekçe ve eksiksiz bir dosya işveren için önemlidir.
- Hizmet tespiti davaları kayıtları değiştirebilir. Bildirilmemiş çalışmaların mahkeme kararıyla tespiti hâlinde prim günleri ve dolayısıyla emeklilik tarihi değişebilir; işveren bu durumda geriye dönük prim ve gecikme zammıyla karşılaşır.
Sık Yapılan Hatalar
- Çalışanın emeklilik tarihini yalnızca yaşına bakarak tahmin etmek ve buna göre planlama yapmak.
- 1 Ekim 2008 öncesi girişi olan çalışana 28. maddedeki şartları uygulamak.
- SGK'dan "emekliliğe hak kazandığına dair yazı" almadan kıdem tazminatı ödemek veya reddetmek.
- Emeklilik nedeniyle ayrılışı istifa koduyla bildirmek.
- Emekli olup yeniden işe başlayan çalışanı normal 4/a sigortalısı gibi bildirmek.
- Eksik gün nedenlerini belgelememek; ileride hem SGK denetiminde hem çalışanın emeklilik hesabında sorun çıkmasına yol açmak.
İlgili Maddeler ve Yazılar
- 5510 sayılı Kanun'un yapısı ve sigorta kolları: uzun vadeli sigorta kollarının Kanun içindeki yeri.
- 5510 md. 80: prime esas kazanç: yaşlılık aylığının hesabına giren kazançların nasıl belirlendiği.
- 5510 md. 86 ve 88: prim belgesi ve ödeme: prim günlerinin bildirildiği belgeler.
- Emekli çalışan ve SGDP yükümlülükleri: emeklilik sonrası çalışmanın bordro boyutu.
- Emeklilik şartları sorgulama rehberi: İK'nın çalışana nasıl yol göstereceği.
Emeklilik yaşına yaklaşan çalışanlarınız için kıdem, bildirim ve yeniden istihdam süreçlerini tek bir politikada toplamak istiyorsanız İK Partner'ın iş hukuku ve mevzuat uyumu hizmetinden destek alabilir ya da bizimle iletişime geçin. Bu yazı genel bilgilendirme amaçlıdır, hukuki danışmanlık niteliği taşımaz; yaşlılık aylığı şartları kişiye özgü olduğundan somut durum için SGK kayıtlarını esas alın ve uzman desteği alın. Yürürlükteki düzenleme değişebileceğinden işlem öncesinde güncel metni resmî kaynaktan kontrol edin.
