5510 sayılı Kanun 80. madde, sigorta primlerinin hangi kazanç üzerinden hesaplanacağını, yani prime esas kazancın unsurlarını ve bu kazanca girmeyen istisnaları düzenler. Madde; ücret, prim, ikramiye gibi ödemelerin hangi aya mal edileceğini, kısmi süreli ve çağrı üzerine çalışanların prim gününün nasıl bulunacağını da belirler. Bordro hatalarının önemli bir kısmı bu maddenin yanlış okunmasından doğduğu için İK ve bordro ekiplerinin en sık başvurduğu sosyal güvenlik hükmüdür.
Bu yazı, maddenin hizmet akdiyle çalışanları (4/a) ilgilendiren birinci fıkrasına odaklanır. Kavramın kısa tanımı için prime esas kazanç nedir yazımıza, kalem bazında örnekler için SGK primine tabi olan ve olmayan kazançlar rehberimize bakabilirsiniz.
Kanun Metni
Aşağıdaki metin 5510 sayılı Kanun'un mevzuat.gov.tr'deki güncel metninden alınmıştır. (b) bendi 2/4/2026 tarihli ve 7577 sayılı Kanunla yeniden düzenlenmiştir.
Prime esas kazançlar
MADDE 80- 4 üncü maddenin birinci fıkrasının (a) bendi kapsamındaki sigortalıların prime esas kazançları aşağıdaki şekilde belirlenir.
a) Prime esas kazançların hesabında; 1) Hak edilen ücretlerin, 2) Prim, ikramiye ve bu nitelikteki her çeşit istihkaktan o ay içinde yapılan ödemelerin ve işverenler tarafından sigortalılar için özel sağlık sigortalarına ve bireysel emeklilik sistemine ödenen tutarların, 3) İdare veya yargı mercilerince verilen karar gereğince yukarıdaki (1) ve (2) numaralı alt bentlerde belirtilen kazançlar niteliğinde olmak üzere sigortalılara o ay içinde yapılan ödemelerin, brüt toplamı esas alınır.
b) Aşağıda sayılan; 1) Ayni yardımlar, 2) Ölüm, doğum, evlenme yardımları, 3) Görev yollukları, 4) Seyyar görev, kıdem, ihbar ve kasa tazminatı, 5) İş sonu tazminatı veya kıdem tazminatı mahiyetindeki toplu ödemeler, 6) Keşif ücreti, 7) Kurumca tutarları yıllar itibarıyla belirlenecek çocuk ve aile zamları, 8) İşverenler tarafından sigortalılar için özel sağlık sigortalarına ve bireysel emeklilik sistemine ödenen ve aylık toplamı asgari ücretin %30'unu geçmeyen özel sağlık sigortası primi ve bireysel emeklilik katkı payları tutarları, 9) İşverence işyerinde veya müştemilatında yemek verilmeyen durumlarda, çalışılan günlere ait bir günlük yemek bedelinin 300 Türk lirasına kadar olan kısmı, prime esas kazanca tabi tutulmaz. (…)
c) (b) bendinde belirtilen istisnalar dışında her ne adla yapılırsa yapılsın tüm ödemeler ile ayni yardım yerine geçmek üzere yapılan nakdi ödemeler prime esas kazanca tabi tutulur. Diğer kanunlardaki prime tabi tutulmaması gerektiğine dair muafiyet ve istisnalar bu Kanunun uygulanmasında dikkate alınmaz.
d) Ücretler hak edildikleri aya mal edilmek suretiyle prime tabi tutulur. Diğer ödemeler ise öncelikle ödendiği ayın kazancına dahil edilir ve ücret dışındaki bu ödemelerin yapıldığı ayda üst sınırın aşılması nedeniyle prime tabi tutulamayan kısmı, ödemenin yapıldığı ayı takip eden aydan başlanarak iki ayı geçmemek üzere üst sınırın altında kalan sonraki ayların prime esas kazançlarına ilâve edilir. (…)
Maddenin (e) ilâ (k) bentleri; komisyon ve kâra katılma gibi belirsiz ücretleri, günlük kazancın hesabını, kısmi süreli ve çağrı üzerine çalışanların prim gününü, stajyer ve kursiyerleri düzenler. İkinci ve sonraki fıkralar 4/b ve 4/c sigortalıları ile yalnızca genel sağlık sigortasına tabi olanlara ilişkindir.
Madde Ne Düzenliyor?
(a) bendi: Matraha ne girer?
Prime esas kazanç üç gruptan oluşur ve brüt tutarlar esas alınır:
- Hak edilen ücret. Ödenmiş olması şart değildir; o ay hak edilen ücret, ödenmese bile prime tabidir.
- Prim, ikramiye ve benzeri istihkaklar ile işverenin çalışan adına ödediği özel sağlık sigortası primi ve BES katkısı. Bu kalemlerde ölçü "o ay içinde yapılan ödeme"dir.
- İdari veya yargısal karar uyarınca yapılan ödemeler. Örneğin mahkeme kararıyla ödenen ücret farkları da ücret niteliğinde olduğu ölçüde matraha girer.
(b) bendi: Kapalı istisna listesi
İstisnalar sayma yoluyla belirlenmiştir ve genişletilerek yorumlanamaz. Liste üç gruba ayrılabilir:
| Grup | İstisna | Dikkat edilecek nokta |
|---|---|---|
| Sosyal yardım niteliğindekiler | Ayni yardımlar; ölüm, doğum, evlenme yardımları; Kurumca belirlenen tutara kadar çocuk ve aile zamları | Ayni yardım yerine nakit ödenirse (c) bendi gereği prime tabi olur |
| Tazminat ve masraf niteliğindekiler | Görev yollukları; seyyar görev, kıdem, ihbar ve kasa tazminatı; kıdem tazminatı mahiyetindeki toplu ödemeler; keşif ücreti | Adı "tazminat" olan her ödeme istisna değildir; listede sayılanlarla sınırlıdır |
| Tutarla sınırlı olanlar | ÖSS primi ve BES katkısı (aylık toplamı asgari ücretin %30'una kadar); yemek verilmeyen hâllerde çalışılan günler için günlük yemek bedelinin 300 TL'ye kadar olan kısmı | Sınırı aşan kısım prime tabidir; yemek tutarı her yıl yeniden değerleme oranıyla güncellenir |
Yemek bedeline ilişkin tutar kanunda sabit yazılmış olsa da her yıl yeniden değerleme oranında artırılarak uygulanır. Güncel tutarı ve asgari ücrete bağlı sınırları 2026 bordro parametreleri tablosundan kontrol edin; gelir vergisi istisnası ile SGK istisnasının aynı şey olmadığını unutmayın.
(c) bendi: "Her ne adla yapılırsa yapılsın"
Bu bent, maddenin omurgasıdır. İstisna listesinde yer almayan her ödeme, adı ne olursa olsun prime tabidir. İkinci cümle ise başka kanunlardaki prim muafiyetlerinin 5510 uygulamasında dikkate alınmayacağını söyler. Dolayısıyla bir ödemenin vergiden istisna olması, SGK priminden de istisna olduğu anlamına gelmez.
(d) bendi: Hangi aya yazılır?
- Ücret: Hak edildiği aya mal edilir. Ekim ayı ücreti kasımda ödense de ekim ayı bildirgesine girer.
- Ücret dışı ödemeler (prim, ikramiye vb.): Ödendiği ayın kazancına eklenir.
- Tavan aşımı: Ücret dışı ödeme yüzünden üst sınır aşılırsa, aşan kısım sonraki en fazla iki aya devredilir ve o aylarda tavanın altında kalan boşluğa eklenir. İki ay sonunda hâlâ aktarılamayan kısım prime tabi tutulmaz.
Temsilî bir örnek: Aylık ücreti tavana yakın olan bir yöneticiye haziran ayında yüksek bir performans primi ödenirse, haziranda tavanı aşan tutar temmuz ve ağustos aylarının tavan altında kalan kısmına eklenir. Eylül ayına devretmez. Tavan tutarları için 5510 md. 82: alt ve üst sınır yazımıza bakabilirsiniz.
Aynı bent, toplu iş sözleşmesi veya yargı kararı sonucunda sözleşme sona erdikten ya da askıdayken yapılan ücret dışı ödemelerin, prime tabi en son ayın kazancına ekleneceğini de düzenler. Bu durumda primler kararın kesinleştiği tarihi izleyen ayın sonuna kadar ödenirse gecikme cezası ve zammı alınmaz.
(e)-(k) bentleri: Özel çalışma biçimleri
| Bent | Konu | Kural |
|---|---|---|
| (e) | Komisyon, kâra katılma gibi belirsiz ücretler | Günlük kazanç olarak 82. maddedeki alt sınır esas alınır |
| (f) | Sabit ücret + belirsiz ücret | Günlük kazanç ikisinin toplamıdır |
| (g) | Günlük kazanç | Aylık kazancın otuzda biri; ücretsiz günler varsa kazanç ücret alınan gün sayısına bölünür |
| (h) | Kısmi süreli çalışma | Yazılı sözleşme varsa prim günü, aylık toplam saatin günlük çalışma saatine bölünmesiyle bulunur; kesirler bir gün sayılır |
| (ı) | Çağrı üzerine çalışma | Süre belirlenmemişse haftalık en az 20 saat kararlaştırılmış sayılır |
| (k) | Stajyer, bursiyer, kursiyer | Belirli şartlarla alt sınır esas alınır; çırak ve mesleki eğitim öğrencileri kendi kanunlarına tabidir |
İşveren İçin Uygulamada Ne Anlama Geliyor?
| Konu | Kural | İşveren ne yapmalı |
|---|---|---|
| Yan haklar | İstisna listesi kapalıdır | Her yeni yan hakkı devreye almadan önce SGK karşılığını ayrıca değerlendirin |
| Nakit yardımlar | Ayni yardım yerine nakit ödeme prime tabidir | Gıda, giyim gibi yardımları nakit yerine aynen vermeyi değerlendirin |
| ÖSS ve BES | Asgari ücretin %30'una kadar istisna | Kişi bazında aylık toplamı izleyin, aşan kısmı matraha ekleyin |
| Yemek | Yemek verilmeyen hâllerde günlük sınıra kadar istisna | Yalnızca çalışılan günler için uygulayın; izin ve rapor günlerini dışlayın |
| İkramiye ve prim | Ödendiği aya yazılır | Büyük ödemeleri tavan devri kuralını gözeterek planlayın |
| Kısmi süreli | Prim günü saate göre bulunur | Sözleşmeyi yazılı yapın, puantajı saat bazında tutun |
Yan hakların SGK boyutunu kalem kalem görmek için özel sağlık sigortası istisnası, BES işveren katkısı ve hediye çeki ve ayni yardımlar yazılarımız işinize yarayacaktır.
Yargı Uygulamasında Öne Çıkan İlkeler
Yargıtay'ın yerleşik uygulamasında prime esas kazançla ilgili şu ilkeler öne çıkar:
- Ödemenin adı değil niteliği belirleyicidir. Düzenli ve sürekli ödenen, iş karşılığı niteliği taşıyan bir ödeme "yardım" veya "tazminat" olarak adlandırılsa da ücret niteliğinde kabul edilebilir.
- Bordroda görünmeyen ödemeler de risktir. Elden veya farklı adlarla ödenen ücretlerin ispatlanması hâlinde, bu tutarlar üzerinden prim farkı ve gecikme zammı doğabilir.
- İstisnalar dar yorumlanır. Kanunun saydığı istisnalar kıyas yoluyla genişletilmez; listede olmayan bir ödeme için istisna iddiası işveren aleyhine sonuçlanma eğilimindedir.
Sık Yapılan Hatalar
- Gelir vergisinden istisna olan bir ödemenin SGK priminden de istisna olduğunu varsaymak.
- Yemek bedeli istisnasını izin, rapor ve hafta tatili günlerine de uygulamak.
- ÖSS ve BES tutarlarının aylık toplamını kişi bazında izlememek.
- Hak edilmiş ama ödenmemiş ücreti ödendiği aya yazmak.
- Tavanı aşan ikramiyeyi üçüncü aya da devretmek veya hiç devretmemek.
- Kısmi süreli çalışanı yazılı sözleşme olmadan saat bazlı bildirmek.
İlgili Maddeler ve Yazılar
- 5510 md. 81: prim oranları: matrahın hangi oranlarla çarpılacağı.
- 5510 md. 82: alt ve üst sınır: taban ve tavan kuralları.
- 5510 md. 86-88: prim belgesi ve ödeme: kazancın bildirimi ve primin ödenmesi.
- Yemek bedeli istisnası nedir: vergi ve SGK farkı.
- SGK prim gün sayısı hesaplama: 30 gün kuralı ve örnekler.
Ücret paketinizdeki yan hakların SGK yükünü ve bordro risklerini gözden geçirmek isterseniz İK Partner'ın iş hukuku ve mevzuat uyumu hizmetinden destek alabilir ya da bizimle iletişime geçin. Bu yazı genel bilgilendirme amaçlıdır, hukuki ve mali danışmanlık niteliği taşımaz; somut durumunuz için mali müşavirinizden ve uzmanlardan destek alın. 80. madde 2026 yılında değiştiğinden, uygulama öncesinde yürürlükteki metni ve SGK genelgelerini resmî kaynaktan kontrol edin.
