5510 sayılı Kanun 88. madde, işverenin çalıştırdığı sigortalıların primlerini nasıl ve ne zaman ödeyeceğini düzenler: İşçi hissesi ücretten kesilir, işveren hissesi eklenir ve toplam tutar SGK'nın belirlediği günün sonuna kadar ödenir. Bu yükümlülük tek başına okunmaz; 86. madde primlerin hangi belgeyle bildirileceğini ve işyeri kayıtlarının nasıl saklanacağını, 89. madde ise süresinde ödenmeyen primlere uygulanacak gecikme cezası ve zammını düzenler.
Bu yazıda üç maddeyi bir işverenin aylık döngüsü içinde ele alıyoruz: bildir, öde, gecikirsen bedelini öde. Belgenin kendisine dair temel bilgi için aylık prim ve hizmet belgesi nedir yazımıza bakabilirsiniz.
Kanun Metni
Aşağıdaki alıntılar 5510 sayılı Kanun'un mevzuat.gov.tr'deki güncel metninden alınmış, uzun fıkralar kısaltılmıştır.
Prim belgeleri ve işyeri kayıtları
MADDE 86- Bu Kanunun 4 üncü ve 5 inci maddesine tabi sigortalılar ile sosyal güvenlik destek primine tabi sigortalılar için işverenlerce Kuruma verilmesi gereken aylık prim ve hizmet belgelerinin şekli, içeriği, ekleri, ilgili olduğu dönemi, verilme süresi ve diğer hususlar Kurum tarafından çıkarılan yönetmelikle belirlenir.
İşveren, işyeri sahipleri; işyeri defter, kayıt ve belgelerini ilgili olduğu yılı takip eden yıl başından başlamak üzere on yıl süreyle, kamu idareleri otuz yıl süreyle, (…) saklamak ve Kurumun denetim ve kontrol ile görevlendirilen memurlarınca istenilmesi halinde onbeş gün içinde ibraz etmek zorundadır.
(…)
Ay içinde bazı iş günlerinde çalıştırılmayan ve ücret ödenmeyen sigortalıların eksik gün nedeni ve eksik gün sayısı, işverence ilgili aya ait aylık prim ve hizmet belgesinde veya muhtasar ve prim hizmet beyannamesiyle beyan edilir. (…)
Primlerin ödenmesi
MADDE 88- 4 üncü maddenin birinci fıkrasının (a) bendinde belirtilen sigortalıları çalıştıran işveren, bir ay içinde çalıştırdığı sigortalıların primlerine esas tutulacak kazançlar toplamı üzerinden bu Kanun gereğince hesaplanacak sigortalı hissesi prim tutarlarını ücretlerinden keserek ve kendisine ait prim tutarlarını da bu tutara ekleyerek en geç Kurumca belirlenecek günün sonuna kadar Kuruma öder.
Hak edilen ancak, ödenmemiş olan ücretler üzerinden hesaplanacak primler hakkında da birinci fıkradaki hüküm uygulanır.
(…)
Kurumun sigorta primleri ve diğer alacakları haklı bir sebep olmaksızın bu Kanunda belirtilen sürelerde ödenmez ise (…) tüzel kişiliği haiz diğer işverenlerin şirket yönetim kurulu üyeleri de dahil olmak üzere üst düzeydeki yönetici veya yetkilileri ile kanuni temsilcileri Kuruma karşı işverenleri ile birlikte müştereken ve müteselsilen sorumludur.
MADDE 89- (…) Kurumun prim ve diğer alacakları süresi içinde ve tam olarak ödenmezse, ödenmeyen kısmı sürenin bittiği tarihten itibaren ilk üç aylık sürede her bir ay için %3 oranında gecikme cezası uygulanarak artırılır. Ayrıca, her ay için bulunan tutarlara ödeme süresinin bittiği tarihten başlamak üzere borç ödeninceye kadar her ay için ayrı ayrı (…) gecikme zammı hesaplanır. (…)
Madde Ne Düzenliyor?
86. madde: Bildir ve sakla
Belge. Primler, aylık prim ve hizmet belgesiyle bildirilir. Bu belge, vergi tarafındaki muhtasar beyannameyle birleştirilerek muhtasar ve prim hizmet beyannamesi olarak verilebilir; birleşik beyannamenin şekli ve süresi Bakanlık ile Hazine ve Maliye Bakanlığının müşterek tebliğiyle belirlenir. Ayrıntı için muhtasar ve prim hizmet beyannamesi yazımıza bakabilirsiniz.
Saklama ve ibraz. İşyeri defter, kayıt ve belgeleri, ilgili yılı izleyen yıl başından itibaren on yıl saklanır ve SGK denetim elemanı istediğinde on beş gün içinde ibraz edilir. Puantaj kayıtları, ücret bordroları, eksik gün belgeleri ve işe giriş-çıkış evrakı bu kapsamdadır.
Geçici iş ilişkisi. 4857 sayılı Kanun'un 7. maddesine göre işçiyi geçici olarak devralan işveren, o dönemin prim belgelerinin verilmesinden devreden işverenle birlikte müteselsilen sorumludur.
Eksik gün. Ay içinde çalıştırılmayan ve ücret ödenmeyen günlerin nedeni ve sayısı beyannamede gösterilir. Belgeler istendiği hâlde ibraz edilmez veya geçerli sayılmazsa, eksik bildirilen süreler için belge SGK tarafından re'sen düzenlenir ve primler tahsil edilir. Eksik gün kodları için eksik gün bildirimi nedenleri rehberimize göz atabilirsiniz.
Re'sen düzenleme ve itiraz. Denetim veya kamu kayıtlarından çalıştığı anlaşılan sigortalıların belgeleri, tebligata rağmen bir ay içinde verilmezse SGK tarafından re'sen düzenlenir. İşveren tebliğden itibaren bir ay içinde SGK'ya itiraz edebilir; itiraz takibi durdurur. İtiraz reddedilirse bir ay içinde iş mahkemesine başvurulabilir; ancak dava takip ve tahsili durdurmaz.
Geriye dönük tespit sınırı. Kayıt ve belgeye dayanmayan fiilî tespitlerde, bildirilmeyen hizmet ve kazançlar en fazla bir yıl geriye götürülür. Sigortalı ise hizmetlerinin geçtiği yılın sonundan başlayarak beş yıl içinde iş mahkemesine başvurarak çalışmasını ispatlayabilir.
Faaliyetin durması. Sigortalı çalıştırmayan işveren, bunu son sigortalıyı çalıştırdığı tarihten itibaren on beş gün içinde SGK'ya bildirir.
87. madde: Prim ödeme yükümlüsü kim?
4/a sigortalıları için prim ödeme yükümlüsü işverendir. İşçi hissesi işçinin ücretinden kesilse de SGK'ya karşı borçlu işverendir; işçiden kesilip ödenmeyen prim, işverenin borcu olarak takip edilir.
88. madde: Öde
| Fıkra | Kural |
|---|---|
| 1 | İşçi hissesi ücretten kesilir, işveren hissesi eklenir; toplam, Kurumca belirlenen günün sonuna kadar ödenir |
| 2 | Hak edilmiş ama ödenmemiş ücretlerin primi de aynı sürede ödenir |
| 4 | Kısmi süreli, çağrı üzerine veya saatlik çalışan ve ayda 8 gün ve daha az çalışanların eksik günlerine ait GSS primi 30 güne tamamlanır |
| Gider yasağı | SGK'ya fiilen ödenmeyen prim tutarları gelir ve kurumlar vergisinde gider yazılamaz |
| Mahsup | Prim borçları KDV iade alacağından mahsup yoluyla ödenebilir |
| Tahsil | Süresinde ödenmeyen primler 6183 sayılı Kanun'a göre amme alacağı olarak tahsil edilir |
| Yönetici sorumluluğu | Yönetim kurulu üyeleri dahil üst düzey yöneticiler ve kanuni temsilciler işverenle müteselsilen sorumludur |
İkinci fıkra işverenler için kritik bir uyarıdır: Nakit sıkışıklığında ücreti geciktirmek, primi geciktirmeyi meşru kılmaz. Ücret ödenmemiş olsa bile hak edildiği ayın primi zamanında ödenmelidir.
Yönetici sorumluluğu ise prim borcunun şirket sınırları dışına taşabileceğini gösterir. Haklı bir sebep olmaksızın ödenmeyen primler için SGK, şirketin yanında üst düzey yöneticilere ve kanuni temsilcilere de başvurabilir. Bu nedenle prim borcu, yalnızca muhasebenin değil yönetim kurulunun da gündeminde olmalıdır.
89. madde: Gecikirsen
İşyeri devri. İşyeri aktif veya pasifiyle devralınır, başka bir işyerine katılır veya birleşirse eski işverenin prim, gecikme cezası ve zammı borçlarından yeni işveren de müteselsilen sorumludur. Buna aykırı sözleşme hükümleri SGK'ya karşı geçersizdir. Satın alma ve birleşmelerde SGK borç taraması bu nedenle zorunlu bir adımdır.
Gecikme cezası ve zammı. Ödenmeyen kısma:
- İlk üç ay için her ay %3 gecikme cezası eklenir. Cumhurbaşkanı bu oranı değiştirmeye yetkilidir; mevzuat.gov.tr metnindeki nota göre oran 8256 sayılı Cumhurbaşkanı Kararıyla kanuni oran olan %3 olarak belirlenmiştir.
- Ayrıca borç ödeninceye kadar her ay için, iç borçlanma senetlerinin aylık ortalama faizine dayalı olarak bileşik bazda gecikme zammı hesaplanır; ödeme yapılan ay için zam günlük hesaplanır.
Dava veya icra takibi açılmış olması gecikme cezası ve zammının işlemesini durdurmaz. Kavramın ayrıntısı için gecikme zammı nedir yazımıza bakabilirsiniz.
Yersiz alınan primler. Yanlış veya yersiz alındığı tespit edilen primler, alındıkları tarihten itibaren on yıl geçmemişse hisseleri oranında kanuni faiziyle iade edilir.
İşveren İçin Uygulamada Ne Anlama Geliyor?
Kanun, belge verme ve ödeme günlerini doğrudan yazmaz; bu süreleri SGK yönetmeliği ve müşterek tebliğler belirler. Yürürlükteki uygulamada muhtasar ve prim hizmet beyannamesi, ilgili ayı izleyen ayın belirli bir gününe kadar verilir ve prim ödemesi izleyen ayın sonuna kadar yapılır. Takviminizi her yıl güncel düzenlemeye göre teyit edin.
| Konu | Kural | İşveren ne yapmalı |
|---|---|---|
| Beyanname | Süresinde ve eksiksiz | Bordro kapanışını beyan son gününden en az birkaç gün önceye çekin |
| Eksik gün | Neden ve belge şart | Rapor, ücretsiz izin, devamsızlık belgelerini aynı ay dosyalayın |
| Prim ödemesi | Kurumca belirlenen gün | Ödemeyi son güne bırakmayın; banka kesintisi riskine karşı tampon bırakın |
| Ödenmemiş ücret | Prim yine ödenir | Ücret gecikse bile primi süresinde ödeyin |
| Kayıt saklama | 10 yıl, 15 gün ibraz | Dijital arşiv kurun, belge indeksini güncel tutun |
| Re'sen tahakkuk | 1 ay itiraz süresi | Tebligatları takip edecek sorumlu belirleyin |
| Devir ve birleşme | Yeni işveren müteselsil sorumlu | Satın alma öncesi SGK borç ve ilişiksizlik kontrolü yapın |
Süresinde verilmeyen veya eksik verilen belgeler için ayrıca 102. maddeye göre idari para cezası uygulanır. Süre aşımı, 81. maddedeki prim indiriminin kaybına da yol açabilir; bu iki maliyet çoğu zaman gecikme zammından daha yüksektir. Hatalı bildirimlerin düzeltilmesi için ek ve iptal bildirge yazımıza bakabilirsiniz.
Yargı Uygulamasında Öne Çıkan İlkeler
Yargıtay'ın yerleşik uygulamasında bu maddelerle bağlantılı şu ilkeler öne çıkar:
- Hizmet tespitinde kayıtlar belirleyicidir. Sigortalının beş yıllık süre içinde açtığı hizmet tespiti davalarında işyeri kayıtları, bordrolar ve tanık beyanları birlikte değerlendirilir. Kayıtların düzenli olmaması işverenin aleyhine sonuç doğurur.
- Yönetici sorumluluğu fiilî yetkiyle bağlantılıdır. Kanuni temsilci ve üst düzey yöneticinin sorumluluğu, şirketteki görev ve yetkileri dikkate alınarak değerlendirilir.
- Hak edilen ücret prime tabidir. Ücretin fiilen ödenip ödenmemesi, prim yükümlülüğünün doğmasını engellemez.
Sık Yapılan Hatalar
- Ücret ödenmediği için o ayın primini de ödememek.
- Eksik gün nedenini kodlayıp destekleyici belgeyi saklamamak.
- SGK tebligatlarını takip etmeyip bir aylık itiraz süresini kaçırmak.
- İşçi hissesini ücretten kesip SGK'ya yatırmamak.
- Şirket satın alırken eski işverenin SGK borçlarını araştırmamak.
- Sigortalı çalıştırmaya son verildiğinde 15 günlük bildirim yükümlülüğünü atlamak.
İlgili Maddeler ve Yazılar
- 5510 md. 8-9: sigortalı bildirimi: işe giriş ve işten ayrılış bildirgeleri.
- 5510 md. 80: prime esas kazanç: belgede bildirilen kazancın unsurları.
- 5510 md. 81: prim oranları: süresinde ödemeye bağlı prim indirimi.
- SGK prim borcu ve yapılandırma: borç oluştuğunda izlenecek yol.
- Alt işveren SGK prim sorumluluğu: asıl işverenin müteselsil sorumluluğu.
Bildirim ve ödeme takviminizi denetime hazır bir sürece dönüştürmek için İK Partner'ın iş hukuku ve mevzuat uyumu hizmetinden destek alabilir ya da bizimle iletişime geçin. Bu yazı genel bilgilendirme amaçlıdır, hukuki ve mali danışmanlık niteliği taşımaz; somut durumunuz için mali müşavirinizden ve uzmanlardan destek alın. Beyan ve ödeme süreleri ikincil mevzuatla değişebildiğinden güncel takvimi resmî kaynaktan kontrol edin.
