İş Kazasında Kusur Tespiti ve İşveren Sorumluluğu Rehberi

İş kazasında kusur, kazanın meydana gelmesinde işverenin, çalışanın ve varsa üçüncü kişilerin payının ne olduğunu gösteren değerlendirmedir. Bu değerlendirme; maddi ve manevi tazminatın tutarını, SGK'nın işverene rücu edeceği miktarı ve olası bir ceza soruşturmasının yönünü doğrudan belirler. Kısacası kaza anında başlayan her kayıt, aylar sonra bir bilirkişi raporunda kusur yüzdesine dönüşür.

Bu yazı, kazanın tanımına veya bildirim sürecine değil, kazadan sonraki sorumluluk hesabına odaklanır. Hangi olayların iş kazası sayıldığını iş kazası sayılan haller yazımızda, ilk saatlerde yapılacakları ise iş kazası sonrası ilk 24 saat rehberimizde bulabilirsiniz.

İş Kazasında Üç Ayrı Sorumluluk Hattı

Bir iş kazası, işveren için tek bir dosya değil, birbirinden bağımsız ilerleyen üç ayrı süreç doğurur:

Bu üç hat aynı olaya dayanır, ancak sonuçları birbirini otomatik olarak bağlamaz. Türk Borçlar Kanunu md. 74'e göre hukuk hâkimi; ceza hâkiminin beraat kararıyla da, kusurun değerlendirilmesine ilişkin kararıyla da bağlı değildir. Ceza dosyasında takipsizlik çıkması, tazminat davasında işverenin kusursuz bulunacağı anlamına gelmez.

İşverenin Sorumluluğunun Hukuki Temeli

6331 sayılı İş Sağlığı ve Güvenliği Kanunu md. 4, işverenin çalışanların işle ilgili sağlık ve güvenliğini sağlamakla yükümlü olduğunu söyler: risklerin önlenmesi, eğitim ve bilgilendirme, risk değerlendirmesi, uygun araç ve gereç sağlanması, alınan önlemlere uyulup uyulmadığının denetlenmesi. Aynı madde iki önemli kuralı da ekler:

• Dışarıdan uzman veya OSGB hizmeti almak, işverenin sorumluluğunu ortadan kaldırmaz.
• Çalışanların İSG yükümlülükleri, işverenin sorumluluğunu etkilemez.

Türk Borçlar Kanunu md. 417 de işverene, işyerinde iş sağlığı ve güvenliğinin sağlanması için gerekli her türlü önlemi almak ve araç gereci noksansız bulundurmak borcu yükler. Bu borca aykırılık nedeniyle işçinin ölümü veya vücut bütünlüğünün zedelenmesinden doğan zararlar, sözleşmeye aykırılık hükümlerine tabidir.

Yargıtay'ın yerleşik uygulamasına göre işverenin önlem alma borcu, yalnızca mevzuatta sayılan önlemlerle sınırlı değildir; bilimsel ve teknik gelişmelerin gerektirdiği önlemleri almak ve bunların uygulandığını denetlemek de bu borcun parçasıdır. "Talimat verdik, kask dağıttık" demek tek başına yetmez; talimatın uygulandığının izlenmesi beklenir.

Kusur Nasıl Tespit Edilir?

Bilirkişi incelemesi

Tazminat davasında kusur oranı genellikle iş güvenliği alanında uzman bilirkişi veya bilirkişi heyetince belirlenir. Bilirkişi; kaza yerini, iş akışını, risk değerlendirmesini, eğitim kayıtlarını, tanık beyanlarını ve varsa iş müfettişi raporunu inceleyerek kusuru taraflar arasında yüzdelik olarak dağıtır. Tipik bir rapor şu sorulara cevap arar:

1. Kazaya yol açan tehlike risk değerlendirmesinde öngörülmüş müydü?
2. Öngörülmüşse, belirlenen önlem fiilen uygulanmış mıydı?
3. Çalışan, yaptığı işle ilgili eğitim almış ve eğitimi belgelenmiş miydi?
4. Kişisel koruyucu donanım verilmiş, kullanımı denetlenmiş miydi?
5. Çalışanın kendi davranışı (talimata aykırılık, dikkatsizlik) kazaya ne ölçüde katkı yaptı?
6. Kazada üçüncü bir kişinin (alt işveren, ziyaretçi, başka bir firma) payı var mı?

Bilirkişi raporu hâkimi bağlamaz; taraflar rapora itiraz edebilir, mahkeme ek rapor veya yeni bir heyet isteyebilir. İşveren tarafında en sık hata, rapora süresi içinde somut ve belgeye dayalı itiraz yapılmamasıdır.

Ceza soruşturmasındaki kusur raporu

Yaralanmalı veya ölümlü kazalarda savcılık genellikle olay yerinde inceleme yaptırır ve bir kusur raporu alır. Bu rapor hukuk dosyasına delil olarak girer, ancak yukarıda belirtildiği gibi hukuk hâkimini bağlamaz. Uygulamada iki dosyadaki kusur oranlarının farklı çıkması mümkündür.

Kaçınılmazlık ve işverenin savunması

5510 sayılı Kanun md. 21, işverenin sorumluluğunun tespitinde kaçınılmazlık ilkesinin dikkate alınacağını açıkça belirtir. Kaçınılmazlık, gerekli tüm önlemler alınmış olsa bile kazanın önlenemeyeceği durumları ifade eder. Ancak bu savunma ağır ispat gerektirir: işveren, risk değerlendirmesinden eğitime, denetimden bakım kayıtlarına kadar her önlemi aldığını belgeleyebilmelidir.

Çalışanın Kusuru: Müterafik Kusur

Çalışanın kendi kusuru, işverenin sorumluluğunu kural olarak ortadan kaldırmaz; ancak tazminatın azaltılmasına yol açabilir. Türk Borçlar Kanunu md. 52'ye göre zarar gören, zararın doğmasında veya artmasında etkili olmuşsa hâkim tazminatı indirebilir.

Temsilî bir örnek: Pres makinesinde koruyucu kapağı söküp çalışan bir operatör yaralanmıştır. Bilirkişi, kapağın sökülebilir olmasını (tasarım ve denetim eksikliği) işverene, kapağı bilerek sökmeyi çalışana yükleyerek kusuru %70 işveren, %30 çalışan olarak dağıtabilir. Bu durumda hesaplanan maddi tazminat çalışanın kusur oranı kadar azaltılır.

Çalışanın ağır kusuru sosyal güvenlik tarafında da sonuç doğurur: 5510 sayılı Kanun md. 22'ye göre ağır kusuru yüzünden iş kazasına uğrayan sigortalının geçici iş göremezlik ödeneği veya sürekli iş göremezlik geliri, kusur derecesine göre üçte birine kadar eksiltilebilir.

SGK Rücu Davası: İşverenin İkinci Riski

Kaza iş kazası olarak kabul edildiğinde SGK, kazazedeye geçici iş göremezlik ödeneği öder, gerekirse sürekli iş göremezlik geliri veya ölüm halinde hak sahiplerine gelir bağlar. 5510 sayılı Kanun md. 21'e göre kaza, işverenin kastı veya iş sağlığı ve güvenliği mevzuatına aykırı bir hareketi sonucu meydana gelmişse Kurum;

• yaptığı ve ileride yapacağı ödemeleri,
• bağlanan gelirin ilk peşin sermaye değerini,

sigortalının işverenden isteyebileceği tutarla sınırlı olmak üzere işverene ödettirir. Rücu tutarı da kusur oranına göre belirlendiğinden, tazminat davasındaki kusur tespiti rücu davasını da etkiler.

Ayrıca kazanın üç iş günü içinde SGK'ya bildirilmemesi halinde, bildirim tarihine kadar ödenen geçici iş göremezlik ödeneği doğrudan işverenden tahsil edilir. Bildirim adımları için iş kazası SGK bildirimi yazımıza bakabilirsiniz.

Sigortanın Rolü: Ne Karşılanır, Ne Karşılanmaz?

Yargıtay'ın yerleşik uygulamasına göre SGK tarafından bağlanan gelirlerin peşin sermaye değeri, mükerrer ödemeyi önlemek için maddi tazminattan indirilir. Türk Borçlar Kanunu md. 55 ise kısmen veya tamamen rücu edilemeyen sosyal güvenlik ödemelerinin zarardan indirilemeyeceğini söyler.

2026 değişikliği: faiz ve ön ödeme mahsubu

16/7/2026 tarihli 7589 sayılı Kanun ile Türk Borçlar Kanunu md. 55'e iki fıkra eklenmiştir (yürürlük 31/7/2026). Yürürlükteki düzenlemeye göre:

• Çalışma gücü kaybı ve destekten yoksun kalma tazminatlarında, kazancın bilindiği döneme ilişkin tazminata olay tarihinden, kazancın bilinmediği döneme ilişkin tazminata ise karar tarihinden itibaren kanuni faiz işletilir.
• İfa amacıyla tahkikat başlayıncaya kadar ödenen bedel, ödeme tarihine göre belirlenecek tazminattan oransal olarak mahsup edilir.

İşveren açısından anlamı şudur: Dava öncesinde veya erken aşamada yapılan, belgelenmiş ve ifa amacı açıkça yazılmış ödemeler, toplam yükü yönetmede önem kazanmıştır. Bu yeni hükümlerin uygulanmasına ilişkin yargı içtihadı henüz oluşma aşamasındadır; somut dosyada hukukçu görüşü alın.

Cezai ve İdari Sorumluluk

Yaralanma veya ölümle sonuçlanan kazalarda savcılık; işveren, işveren vekili, iş güvenliği uzmanı, ustabaşı gibi kişilerin taksirle yaralama veya taksirle öldürme suçu kapsamında sorumluluğunu araştırır. Cezai sorumluluk kişiseldir; şirket tüzel kişiliği yerine, kusuru bulunan gerçek kişiler hakkında soruşturma yürütülür.

İdari tarafta ise iş müfettişi incelemesi sonucunda 6331 sayılı Kanun kapsamındaki yükümlülük ihlalleri için idari para cezası uygulanabilir; ciddi ve yakın tehlike varsa işin durdurulması gündeme gelebilir. Tutarlar her yıl yeniden değerlendirildiğinden güncel rakamları resmî kaynaktan kontrol edin.

Adım Adım: Kusur Dosyasını Kazadan Önce Hazırlamak

Kusur oranını belirleyen şey, kazadan sonra söylenenler değil, kazadan önce tutulan kayıtlardır. Şu belgeler her işyerinde güncel ve erişilebilir olmalıdır:

• [ ] Güncel ve işe özgü risk değerlendirmesi ve alınan önlemlerin takip listesi
• [ ] Çalışan bazında İSG eğitim kayıtları (konu, süre, imza)
• [ ] KKD zimmet ve kullanım denetim kayıtları
• [ ] Makine ve ekipman bakım, periyodik kontrol raporları
• [ ] İşe giriş ve periyodik sağlık muayene raporları
• [ ] Talimatların çalışana tebliğ edildiğini gösteren imzalı belgeler
• [ ] Ramak kala olay kayıtları ve bunlara verilen yanıtlar

Kazadan sonra ise olay yeri fotoğrafları, tanık beyanları, iş kazası tutanağı ve kök neden analizi aynı gün başlatılmalıdır. Kök neden analizinde "çalışan dikkatsizdi" sonucuna erken varmak, hem önleyici faydayı kaybettirir hem de bilirkişi önünde savunmayı zayıflatır.

Sık Yapılan Hatalar

• Kazayı "çalışanın hatası" diye kapatmak: Çalışanın kusuru, işverenin denetim yükümlülüğünü ortadan kaldırmaz.
• Risk değerlendirmesini kâğıt üzerinde bırakmak: Bilirkişi, belgede yazan önlemin sahada uygulanıp uygulanmadığına bakar.
• Eğitimi belgelememek: Verilen ancak imzası, içeriği ve süresi kayıtlı olmayan eğitim ispatta zayıf kalır.
• OSGB'ye güvenip denetimi bırakmak: Hizmet satın almak sorumluluğu devretmez.
• Bilirkişi raporuna geç veya genel itiraz etmek: İtirazın belgeye dayanması ve süresinde yapılması gerekir.
• Bildirimi geciktirmek: Gecikme, ödenek tutarının doğrudan işverenden istenmesine yol açar.

Kapanış

İş kazasında kusur tartışması, büyük ölçüde işverenin kazadan önce ne yaptığını belgeleyebilmesine dayanır. Risk değerlendirmesi, eğitim ve denetim kayıtları düzenliyse kusur oranı da, rücu ve tazminat yükü de buna göre şekillenir. İSG süreçlerinizi hukuki risk açısından gözden geçirmek isterseniz iş hukuku ve mevzuat uyumu hizmetimizden yararlanabilir veya bizimle iletişime geçin.

Bu yazı genel bilgilendirme amaçlıdır, hukuki danışmanlık niteliği taşımaz; somut durumunuz için uzman desteği alın.