İSG denetimlerinde ilk istenen belge çoğu zaman risk değerlendirmesi raporudur ve en sık eksik bulunan belge de yine odur. Rapor ya hiç yoktur, ya yıllar önce hazırlanıp dosyaya kaldırılmıştır ya da başka bir işyerinden kopyalanmış izlenimi verir. Risk değerlendirmesi nasıl yapılır sorusunun cevabı, bir şablonu doldurmaktan çok daha fazlasıdır: İşyerinizi gerçekten tanıyan bir ekip, sistematik bir yöntem ve uygulanan önlemlerin takibi gerekir.
6331 sayılı İş Sağlığı ve Güvenliği Kanunu, risk değerlendirmesini işverenin temel yükümlülüklerinden biri olarak düzenler (md. 10) ve ayrıntıları İş Sağlığı ve Güvenliği Risk Değerlendirmesi Yönetmeliği'nde belirlenmiştir. Bu yükümlülük, dışarıdan hizmet alınsa bile işverenin üzerindedir.
Bu yazıda risk değerlendirmesini kimlerin yapacağını, hangi adımlarla ilerleneceğini, raporda nelerin bulunması gerektiğini ve en sık yapılan hataları adım adım anlatıyoruz.
Risk Değerlendirmesi Neden Zorunlu ve Neden Önemli?
Risk değerlendirmesi; işyerinde var olan ya da dışarıdan gelebilecek tehlikelerin belirlenmesi, bu tehlikelerin riske dönüşmesine yol açan faktörlerin analiz edilmesi ve kontrol tedbirlerinin kararlaştırılması için yapılan çalışmaların bütünüdür. Hukuki açıdan bir zorunluluk olmasının yanı sıra, diğer tüm İSG faaliyetlerinin temelidir:
- Eğitim programının konuları risk değerlendirmesine göre şekillenir.
- Kişisel koruyucu donanım seçimi risk analizine dayanır.
- Acil durum planındaki senaryolar risk değerlendirmesinden beslenir.
- Sağlık gözetiminin kapsamı, çalışanların maruz kaldığı risklere göre belirlenir.
Bir iş kazası sonrasında yapılan incelemede, kazaya yol açan tehlikenin risk değerlendirmesinde yer alıp almadığı ve öngörülen önlemlerin uygulanıp uygulanmadığı, işverenin kusur durumunun değerlendirilmesinde belirleyici olabilir.
Risk Değerlendirmesi Ekibi Kimlerden Oluşur?
Risk değerlendirmesi tek bir kişinin masa başında yazacağı bir doküman değildir. Yönetmeliğe göre işveren, aşağıdaki kişilerden oluşan bir ekip kurar:
- İşveren veya işveren vekili,
- İşyerinde İSG hizmetini yürüten iş güvenliği uzmanı ve işyeri hekimi,
- İşyerindeki çalışan temsilcileri,
- İşyerindeki destek elemanları,
- İşyerindeki bütün birimleri temsil edecek şekilde belirlenen ve işyerinde yürütülen çalışmalar, mevcut ya da muhtemel tehlike kaynakları ile riskler konusunda bilgi sahibi çalışanlar.
İşveren, gerektiğinde ekibe destek olmak üzere işyeri dışındaki kişi ve kuruluşlardan da hizmet alabilir. Ekip üyelerinin görevlendirmesinin yazılı yapılması ve imzalı olarak dosyada bulunması, denetimde ilk bakılan unsurlardandır.
Risk Değerlendirmesi Nasıl Yapılır? Adım Adım Süreç
1. Planlama ve hazırlık
Ekip görevlendirilir, değerlendirmenin kapsamı (hangi bölümler, hangi faaliyetler, hangi vardiyalar) belirlenir. Yerleşim planları, makine listeleri, kimyasal envanteri, geçmiş iş kazası ve ramak kala kayıtları, sağlık gözetimi sonuçları ve önceki denetim raporları toplanır.
2. Tehlikelerin tanımlanması
Saha turları, çalışanlarla görüşmeler ve iş adımlarının gözlemlenmesiyle tehlikeler belirlenir. Bu aşamada şu kaynaklara özellikle bakılmalıdır:
- Makine, ekipman ve el aletleri
- Elektrik tesisatı ve enerji kaynakları
- Kimyasal, fiziksel ve biyolojik etkenler
- Çalışma ortamı: zemin, aydınlatma, iklim koşulları, düzen
- İş organizasyonu: vardiya, yalnız çalışma, iş yükü, psikososyal etkenler
- İşyeri dışından gelebilecek tehlikeler: komşu işletmeler, doğal afetler
3. Risklerin belirlenmesi ve analizi
Belirlenen her tehlike için hangi zararın ortaya çıkabileceği, kimlerin etkilenebileceği ve bunun ne kadar olası olduğu değerlendirilir. Analiz için işyerinin niteliğine uygun bir yöntem seçilir. Yaygın yöntemleri risk analiz yöntemleri yazımızda karşılaştırdık.
4. Risk kontrol tedbirlerinin kararlaştırılması
Tedbirler belirlenirken 6331 sayılı Kanunun risklerden korunma ilkeleri esas alınır. Sıralama kabaca şöyledir:
| Öncelik | Yaklaşım | Örnek |
|---|---|---|
| 1 | Tehlikeyi ortadan kaldırma | Gereksiz bir kimyasalın kullanımına son verme |
| 2 | Daha az tehlikeli olanla değiştirme | Solvent bazlı ürün yerine su bazlı ürün |
| 3 | Mühendislik önlemleri | Makine koruyucusu, lokal havalandırma |
| 4 | İdari önlemler | Talimat, iş izni, rotasyon, eğitim |
| 5 | Kişisel koruyucu donanım | Eldiven, gözlük, kulak koruyucu |
Toplu korunma önlemleri, kişisel korunma önlemlerine göre önceliklidir. Yalnızca KKD dağıtarak riski "kapatmak" denetimlerde sık eleştirilen bir yaklaşımdır.
5. Uygulama ve izleme
Her tedbir için sorumlu kişi ve termin tarihi belirlenir. Tedbirlerin uygulanıp uygulanmadığı ve etkili olup olmadığı düzenli aralıklarla izlenir. Uygulanmayan tedbirlerin yazılı olarak bulunması, hiç tespit edilmemiş riskten daha ağır sonuç doğurabilir; çünkü işverenin riski bildiğini gösterir.
6. Dokümantasyon
Risk değerlendirmesi raporu; işyerinin unvanı ve adresi, işveren bilgisi, ekip üyeleri, değerlendirme tarihi ve geçerlilik süresi, tespit edilen tehlikeler ve riskler, alınacak tedbirler ve sorumluları ile kullanılan yöntemi içerir ve ekip tarafından imzalanır.
Raporun tamamlanması sürecin sonu değildir. Sonuçların çalışanlara ve temsilcilerine anlaşılır biçimde duyurulması, özellikle kendi bölümlerini ilgilendiren riskler ve alınan önlemler hakkında bilgilendirme yapılması gerekir. Pratik bir yöntem, her bölüm için bir sayfalık "risk özeti" hazırlayıp panoya asmak ve vardiya başı toplantılarında üzerinden geçmektir.
Özel Politika Gerektiren Gruplar
Risk değerlendirmesinde tüm çalışanlar aynı şekilde ele alınmaz. Gebe veya emziren çalışanlar, genç çalışanlar, yaşlı çalışanlar, engelli çalışanlar ve kronik hastalığı olanlar için riskler ayrıca değerlendirilmelidir. Örneğin uzun süre ayakta çalışma, ağır kaldırma veya belirli kimyasallara maruziyet, bu gruplar için farklı önlemler gerektirebilir. Bir çalışan hamileliğini bildirdiğinde, işyeri hekimiyle birlikte o çalışanın görev yerine özgü değerlendirme yapılması iyi bir uygulamadır. Bu değerlendirmeler, kişisel sağlık verisi içerdiği için gizlilik kurallarına uygun şekilde saklanmalıdır.
En Sık Yapılan Hatalar
- Başka bir işyerine ait raporu kopyalayıp yalnızca unvanı değiştirmek
- Sahaya inmeden, çalışanlarla konuşmadan rapor hazırlamak
- Gece vardiyası, bakım-onarım ve temizlik işleri gibi rutin dışı faaliyetleri atlamak
- Gebe, emziren, genç, engelli çalışanlar gibi özel politika gerektiren grupları ayrıca değerlendirmemek
- Tedbirleri belirleyip sorumlu ve tarih atamamak
- Yenileme gerektiren değişikliklerden sonra raporu güncellememek
İK Partner ile Risk Değerlendirmesi Süreci
Risk değerlendirmesinin teknik kısmı İSG profesyonellerinin uzmanlık alanındadır; ancak ekibin kurulması, görevlendirmelerin yazılı yapılması, tedbirlerin takibi ve dokümanların düzeni çoğu zaman İK'nın sorumluluğuna düşer. İK Partner olarak bu yönetsel süreçleri kurgulamanıza ve İSG hizmet sağlayıcınızla koordinasyonu güçlendirmenize destek oluyoruz. İş hukuku ve mevzuat uyumu hizmetimizi inceleyebilir, ücretsiz ilk görüşme için bize ulaşabilirsiniz.
Bu içerik genel bilgilendirme amaçlıdır; mevzuat değişebilir. Somut durumlar için İSG profesyonelinize ve hukuk danışmanınıza başvurun.
