Bir çalışan işyerinde düşüp bileğini incittiğinde, servis aracı kaza yaptığında ya da müşteri ziyaretine giderken trafik kazası geçirdiğinde ilk sorulan soru genellikle aynıdır: Bu bir iş kazası mı? İş kazası nedir sorusunun cevabı, yalnızca hukuki bir tanım meselesi değildir; olayın SGK'ya bildirilip bildirilmeyeceğini, çalışanın hangi sigorta yardımlarından yararlanacağını ve işverenin sorumluluğunun kapsamını doğrudan belirler.
Türk mevzuatında iş kazası iki ayrı kanunda tanımlanır: sosyal güvenlik boyutuyla 5510 sayılı Sosyal Sigortalar ve Genel Sağlık Sigortası Kanunu, önleme boyutuyla 6331 sayılı İş Sağlığı ve Güvenliği Kanunu. Bu yazıda her iki tanımı, 5510 sayılı Kanunda sayılan beş hali, sık tartışılan durumları ve işverenler için pratik sonuçları ele alıyoruz.
İki Kanun, İki Tanım
| Kanun | Tanımın odağı | Pratik önemi |
|---|---|---|
| 6331 sayılı İSG Kanunu | İşyerinde veya işin yürütümü nedeniyle meydana gelen, ölüme sebebiyet veren veya vücut bütünlüğünü ruhen ya da bedenen engelli hale getiren olay | Önleme, kayıt, inceleme ve risk değerlendirmesi |
| 5510 sayılı Kanun (md. 13) | Kanunda sayılan hallerden birinde meydana gelen ve sigortalıyı hemen veya sonradan bedenen ya da ruhen engelli hale getiren olay | SGK'ya bildirim, sigorta yardımları, rücu |
İki tanım büyük ölçüde örtüşse de, SGK'ya bildirim ve sigorta yardımları açısından belirleyici olan 5510 sayılı Kanundaki hallerdir. Bu yüzden işverenlerin özellikle bu beş hali iyi bilmesi gerekir.
5510 Sayılı Kanuna Göre İş Kazası Nedir? Beş Hal
5510 sayılı Kanunun 13. maddesine göre aşağıdaki hallerden birinde meydana gelen olay iş kazası sayılır:
- Sigortalının işyerinde bulunduğu sırada: Çalışan işyerinde bulunduğu sürece meydana gelen olaylar kapsamdadır. Burada "iş yapıyor olmak" şartı aranmaz; mola sırasında yemekhanede yaşanan bir kaza da bu kapsamda değerlendirilebilir.
- İşveren tarafından yürütülmekte olan iş nedeniyle: Kendi adına ve hesabına bağımsız çalışan sigortalılar için ise yürüttükleri iş nedeniyle meydana gelen olaylar.
- Görevli olarak işyeri dışına gönderilme nedeniyle: Bir işverene bağlı çalışan sigortalının, görevli olarak işyeri dışında başka bir yere gönderilmesi nedeniyle asıl işini yapmaksızın geçen zamanlarda meydana gelen olaylar.
- Emziren kadın sigortalının süt izni sırasında: İş mevzuatı gereğince çocuğuna süt vermek için ayrılan zamanlarda meydana gelen olaylar.
- İşverence sağlanan taşıtla gidiş-geliş sırasında: Sigortalıların, işverence sağlanan bir taşıtla işin yapıldığı yere gidiş gelişi sırasında meydana gelen olaylar.
Sık Tartışılan Durumlar
Kendi aracıyla işe gelirken trafik kazası
Çalışanın kendi aracıyla veya toplu taşımayla evinden işyerine gelirken geçirdiği kaza, kanundaki beş halden birine girmediği sürece kural olarak iş kazası sayılmaz. Ancak çalışan o gün işveren talimatıyla doğrudan bir müşteriye gidiyorsa, olay "görevli olarak işyeri dışına gönderilme" kapsamında değerlendirilebilir.
Servis aracında yaşanan kaza
İşveren tarafından sağlanan servis aracıyla işe gidiş-geliş sırasında meydana gelen kaza, kanunun açık hükmü gereği iş kazasıdır. Servisin işverenin kendi aracı olması veya kiralanmış olması bu sonucu değiştirmez.
Görev yolculuğunda yaşanan olaylar
Başka bir şehre görevlendirilen çalışanın, görev süresince asıl işini yapmadığı zamanlarda (örneğin otelde veya yemek sırasında) yaşadığı olaylar da kapsam dahilinde değerlendirilebilir. Bu durum, kanundaki "asıl işini yapmaksızın geçen zamanlar" ifadesinden kaynaklanır.
İşyerinde kalp krizi veya ani rahatsızlık
İşyerinde meydana gelen kalp krizi, beyin kanaması gibi ani rahatsızlıkların iş kazası sayılıp sayılmayacağı uygulamada en çok tartışılan konulardandır. Olayın işyerinde gerçekleşmesi ilk hal bakımından önemli olmakla birlikte, iş ile olay arasındaki bağ, çalışma koşulları ve tıbbi bulgular somut olaya göre değerlendirilir. Bu tür durumlarda olayı SGK'ya bildirmek ve nitelendirmeyi kuruma bırakmak, bildirim yükümlülüğünü ihlal etme riskini ortadan kaldırır.
Çalışanın kendi kusuru
Çalışanın dikkatsizliği veya kurallara uymaması, olayın iş kazası niteliğini ortadan kaldırmaz. Kusur durumu, tazminat ve rücu hesaplamalarında dikkate alınabilir; ancak bildirim yükümlülüğü devam eder.
İş Kazası, Ramak Kala ve Meslek Hastalığı Farkı
- İş kazası: Ani gelişen ve zarara yol açan olaydır.
- Ramak kala olay: İşyerinde meydana gelen, çalışan, işyeri ya da iş ekipmanını zarara uğratma potansiyeli olduğu halde zarara uğratmayan olaydır. SGK'ya bildirilmez, ancak işyerinde kayıt altına alınmalı ve incelenmelidir.
- Meslek hastalığı: Mesleki risklere maruz kalma sonucu zaman içinde ortaya çıkan hastalıktır. Bildirim usulü ayrıca düzenlenmiştir.
İş Kazasının Sonuçları
Bir olayın iş kazası sayılması hem çalışan hem de işveren için önemli sonuçlar doğurur:
- Çalışan açısından: SGK tarafından geçici iş göremezlik ödeneği, sürekli iş göremezlik geliri ve ölüm halinde hak sahiplerine gelir bağlanması gibi yardımlar gündeme gelir. Tedavi giderleri de sigorta kapsamında karşılanır.
- İşveren açısından: Olayın yasal süre içinde SGK'ya bildirilmesi, kaza nedenlerinin incelenmesi, risk değerlendirmesinin gözden geçirilmesi ve kusur durumuna göre SGK'nın rücu talebi ile maddi-manevi tazminat talepleri gündeme gelebilir.
Bildirim süreci ve süreler için iş kazası bildirimi rehberimize göz atabilirsiniz.
İşveren İçin Pratik Kontrol Listesi
- Olay yeri güvenlik altına alındı mı ve yaralıya ilk yardım sağlandı mı?
- Olayın kanundaki beş halden birine girip girmediği değerlendirildi mi?
- Tanık ifadeleri, fotoğraflar ve olay tutanağı hazırlandı mı?
- SGK'ya yasal süre içinde bildirim yapıldı mı?
- Kök neden analizi yapıldı ve risk değerlendirmesi güncellendi mi?
- Benzer olayların tekrarını önleyecek tedbirler belirlendi mi?
İK Partner ile İş Kazası Süreçleri
İş kazası sonrasında yapılacak işlemler, kısa süre içinde doğru adımların atılmasını gerektirir. İK Partner olarak iş kazası sonrası prosedürünüzü yazılı hale getirmenize, bildirim ve kayıt süreçlerini düzenlemenize ve yöneticilerinizi bu konuda bilgilendirmenize destek veriyoruz. İş hukuku ve mevzuat uyumu hizmetimizi inceleyebilir, ücretsiz ilk görüşme için bize ulaşabilirsiniz.
Bu yazı genel bilgilendirme amaçlıdır; mevzuat ve yargı içtihatları değişebilir. Somut durumlar için hukuk danışmanınıza başvurmanızı öneririz.
