Yangın, deprem, kimyasal sızıntı ya da elektrik kesintisinin tetiklediği bir panik... Bu olayların hiçbiri haber vererek gelmez. Bir işyerinin bu anlarda ne kadar hasar göreceğini çoğu zaman olayın kendisi değil, önceden hazırlanmış acil durum planı belirler. İyi bir plan, kimin neyi, hangi sırayla ve hangi araçla yapacağını kriz başlamadan netleştirir.
6331 sayılı İş Sağlığı ve Güvenliği Kanunu, işverene olası acil durumları önceden değerlendirme, bunlara karşı önleyici ve sınırlandırıcı tedbirleri alma ve acil durum planlarını hazırlama yükümlülüğü getirir. Uygulamanın ayrıntıları ise İşyerlerinde Acil Durumlar Hakkında Yönetmelik ile düzenlenmiştir. Bu yazıda planın yasal çerçevesini tekrar etmek yerine, sahada gerçekten işe yarayan bir planın nasıl kurulacağına odaklanıyoruz.
Plan, masa başında doldurulmuş bir şablon olarak kalırsa kriz anında kimse ona bakmaz. Bu yüzden aşağıdaki adımları işyerinizin fiziksel yapısı, çalışan profili ve faaliyetiyle birlikte düşünmenizi öneririz.
Acil durum planı hazırlamadan önce: risk değerlendirmesiyle bağ kurun
Acil durum planı, risk değerlendirmesinden bağımsız bir doküman değildir. Risk değerlendirmesinde tespit edilen tehlikeler, hangi acil durum senaryolarının planlanacağını belirler. Örneğin kimyasal depolayan bir işletmede sızıntı senaryosu zorunlu bir başlıkken, yalnızca ofis çalışması yapılan bir işyerinde deprem ve yangın senaryoları öne çıkar.
Hazırlık aşamasında şu bilgileri toplayın:
- İşyerinin kat planları, çıkış kapıları, merdivenler ve kaçış yolları
- Yangın söndürme ekipmanlarının, alarm butonlarının ve ilk yardım dolaplarının yerleri
- Vardiya düzeni ve her vardiyada bulunan çalışan sayısı
- Engelli, gebe veya hareket kısıtı olan çalışanlar ile ziyaretçi ve alt işveren çalışanları
- Komşu işyerleri ve bina yönetimiyle ortak kullanılan alanlar
Risk değerlendirmesi tehlike sınıfına göre çok tehlikeli işyerlerinde 2, tehlikeli işyerlerinde 4, az tehlikeli işyerlerinde 6 yılda bir yenilenir. Acil durum planının güncellenmesini de bu takvimle birlikte ele almak pratik bir yöntemdir; ancak işyerinde önemli bir değişiklik olduğunda süre beklenmeden planın gözden geçirilmesi gerekir.
Senaryoları belirleyin ve önceliklendirin
Her işyeri için tüm felaket türlerini aynı ağırlıkta planlamak gerçekçi değildir. Senaryoları olasılık ve etki yönünden sıralayın. Tipik senaryolar şunlardır:
| Senaryo | Tipik tetikleyici | Planda mutlaka olması gereken |
|---|---|---|
| Yangın | Elektrik arızası, sıcak çalışma, yanıcı madde | Alarm, ilk müdahale, tahliye, itfaiye ile iletişim |
| Deprem | Doğal afet | Çök-kapan-tutun, sarsıntı sonrası tahliye, hasar kontrolü |
| Kimyasal sızıntı | Depolama veya transfer hatası | İzolasyon, KKD, havalandırma, maruz kalanlara müdahale |
| Sel ve su baskını | Aşırı yağış, tesisat arızası | Elektriğin kesilmesi, kritik ekipmanın korunması |
| Güvenlik tehdidi | Sabotaj, şüpheli paket | İhbar, alanın boşaltılması, kolluk ile iletişim |
| Sağlık acil durumu | Bayılma, kalp krizi, yaralanma | İlk yardım, 112 çağrısı, olay yerinin güvenliği |
Her senaryo için "algılama, alarm, ilk müdahale, tahliye veya yerinde korunma, dış destekle koordinasyon ve normale dönüş" aşamalarını ayrı ayrı yazın.
Ekipleri, görevleri ve yetkileri netleştirin
Planın kalbi, kimin hangi görevi üstlendiğidir. Yönetmelik işverene yangınla mücadele, ilk yardım ve kurtarma-tahliye gibi konularda ekip oluşturma ve bu ekipleri eğitme yükümlülüğü getirir. Ekip sayısı ve kişi sayısı işyerinin tehlike sınıfına ve çalışan sayısına göre belirlenir; güncel ölçütler için yönetmeliği ve İSG profesyonelinizin görüşünü esas alın. Ekip yapısının ayrıntılarını yangınla mücadele ve ilk yardım ekipleri yazımızda ele aldık.
Görev tanımı yazarken şu kurallara dikkat edin:
- Her görev için asıl ve yedek kişi belirleyin. İzin, rapor veya vardiya değişikliği planı işlevsiz bırakmamalı.
- Karar yetkisini tek bir koordinatörde toplayın. Tahliye kararını kimin vereceği belirsizse değerli dakikalar kaybedilir.
- Görevleri isimle değil rolle ilişkilendirin, isim listesini ise ek olarak tutup düzenli güncelleyin.
- Ziyaretçi ve alt işveren çalışanlarından kimin sorumlu olduğunu yazın.
Haberleşme ve toplanma alanını tasarlayın
Kriz anında en sık aksayan unsur iletişimdir. Planda şu başlıklar açıkça yer almalıdır:
- Alarm sisteminin türü ve alarm sesinin anlamı (tahliye mi, yerinde korunma mı?)
- Acil çağrı numaraları ve itfaiye, ambulans, kolluk ile kimin iletişime geçeceği
- Elektrik ve telefon şebekesi çökerse kullanılacak alternatif yöntem
- Toplanma alanının yeri, yoklama yöntemi ve yoklama sorumlusu
- Çalışan yakınlarına ve basına bilgi verecek tek yetkili kişi
Toplanma alanı, binadan güvenli uzaklıkta, araç trafiğinden ayrılmış ve itfaiye müdahalesini engellemeyecek bir yer olmalıdır. Birden fazla firmanın bulunduğu iş merkezlerinde toplanma alanını bina yönetimiyle birlikte belirleyin.
Planı yazılı hale getirin: önerilen içerik iskeleti
Aşağıdaki iskelet, çoğu işyerinde kullanılabilecek bir başlangıç noktasıdır:
- İşyeri bilgileri, tehlike sınıfı ve planın kapsamı
- Olası acil durumlar ve risk değerlendirmesiyle bağlantısı
- Acil durum organizasyon şeması ve ekip listeleri
- Her senaryo için müdahale ve tahliye prosedürü
- Haberleşme planı ve önemli telefon numaraları
- Kroki ve kaçış yolu gösterimi
- Özel durumdaki çalışanlar için destek planı
- Tatbikat programı ve kayıt yöntemi
- Planın gözden geçirilme ve güncelleme kuralları
Planın özet versiyonunu kat panolarına asın; çalışanların uzun bir dokümanı okumasını beklemek yerine her katta "ne yapmalıyım?" sorusunu yanıtlayan tek sayfalık bir kılavuz bulundurun.
Sık yapılan hatalar
- Başka bir işyerinden kopyalanmış, binaya uymayan krokiler
- Ayrılmış çalışanların isimlerinin hâlâ ekip listesinde yer alması
- Gece vardiyası veya hafta sonu çalışması için ayrı düzenleme yapılmaması
- Tatbikat sonuçlarının plana yansıtılmaması
- Planın yalnızca İSG uzmanının bilgisayarında durması
Planı test etmenin en iyi yolu tatbikattır. Tatbikatın nasıl kurgulanacağını tahliye tatbikatı rehberimizde adım adım anlattık.
İK Partner ile acil durum hazırlığınızı gözden geçirin
Acil durum planı, İSG profesyonelleri, İK, tesis yönetimi ve hat yöneticilerinin birlikte çalışmasını gerektirir. İK Partner olarak ekip görevlendirmelerinin, eğitim kayıtlarının ve iç iletişim süreçlerinin düzenlenmesinde işverenlere destek veriyoruz. Mevcut planınızın güncelliğini ve uygulanabilirliğini birlikte değerlendirmek için iş hukuku ve mevzuat uyumu hizmetimizi inceleyebilir, ücretsiz ilk görüşme için bizimle iletişime geçebilirsiniz.
Bu içerik genel bilgilendirme amaçlıdır; mevzuat değişebilir. Somut durumlar için İSG profesyonellerine ve hukuk danışmanınıza başvurmanızı öneririz.
