İş kazası ve meslek hastalığı farkı, zararın nasıl ortaya çıktığında yatar: iş kazası belirli bir anda gerçekleşen ve çalışanı hemen ya da sonradan bedenen veya ruhen engelli hâle getiren bir olaydır; meslek hastalığı ise işin niteliğinden doğan, tekrarlanan bir etkenle zaman içinde gelişen hastalık veya engelliliktir. Her ikisi de 5510 sayılı Kanun kapsamında aynı sigorta kolundan korunur; ancak tespit makamı, bildirim süresinin başlangıcı ve ispat yöntemi birbirinden farklıdır.
Bu farkı bilmek işveren için pratik bir zorunluluktur. Yanlış sınıflandırılan bir olay; geç bildirim, SGK'nın işverene rücu etmesi ve çalışanla uzun bir uyuşmazlık anlamına gelebilir. Aşağıda iki kavramı yan yana koyuyor, gri alanları ve işverenin her iki durumda atması gereken adımları anlatıyoruz.
Kanuni Tanımlar: 5510 Sayılı Kanun md. 13 ve md. 14
İş kazası
5510 sayılı Kanun md. 13'e göre iş kazası, aşağıdaki hallerden birinde meydana gelen ve sigortalıyı hemen veya sonradan bedenen ya da ruhen engelli hâle getiren olaydır:
- Sigortalının işyerinde bulunduğu sırada,
- İşveren tarafından yürütülmekte olan iş nedeniyle,
- Görevli olarak işyeri dışına gönderilmesi nedeniyle asıl işini yapmaksızın geçen zamanlarda,
- Emziren kadın sigortalının süt izni için ayrılan zamanlarda,
- İşverence sağlanan bir taşıtla işin yapıldığı yere gidiş gelişi sırasında.
Hangi olayların bu kapsama girdiğine dair ayrıntılı örnekler için iş kazası sayılan haller yazımıza bakabilirsiniz.
Meslek hastalığı
Aynı Kanunun 14. maddesine göre meslek hastalığı, sigortalının çalıştığı veya yaptığı işin niteliğinden dolayı tekrarlanan bir sebeple veya işin yürütüm şartları yüzünden uğradığı geçici veya sürekli hastalık, bedensel veya ruhsal engellilik halleridir. Gürültülü ortamda çalışan bir operatörde gelişen işitme kaybı, tozlu ortamdaki solunum yolu hastalıkları veya kimyasala uzun süre maruz kalmaya bağlı cilt hastalıkları tipik örneklerdir. Kavramın temelleri için meslek hastalığı nedir yazımıza göz atabilirsiniz.
Karşılaştırma Tablosu
| Ölçüt | İş kazası | Meslek hastalığı |
|---|---|---|
| Ortaya çıkış | Ani, belirli bir anda gerçekleşen olay | Zamanla, tekrarlanan etkene maruziyetle |
| Nedensellik | Olay ile iş arasında yer, zaman veya görev bağı | Hastalık ile işin niteliği veya yürütüm şartları arasında bağ |
| Kim tespit eder? | SGK, gerektiğinde müfettiş soruşturmasıyla | Kurum Sağlık Kurulu; yetkili sağlık hizmet sunucusu raporu ve gerektiğinde işyeri denetim raporu üzerine |
| İşverenin bildirim süresi | Kolluğa derhal, SGK'ya kazadan sonraki 3 iş günü içinde | Öğrenildiği günden itibaren 3 iş günü içinde |
| Sürenin başlangıcı | Kaza günü; işverenin kontrolü dışındaki yerlerde öğrenildiği tarih | İşverenin öğrendiği veya kendisine bildirildiği gün |
| İşten ayrıldıktan sonra | Ayrılış sonrasında yeni iş kazası olmaz | Yönetmelikteki yükümlülük süresi içinde ortaya çıkarsa meslek hastalığı sayılabilir |
| Kayıt yükümlülüğü | 6331 sayılı Kanun md. 14: kayıt, inceleme, rapor | Aynı madde: kayıt, inceleme, rapor |
Tespit Süreci Nasıl İşler?
İş kazasında tespit
İş kazasında süreç işverenin bildirimiyle başlar. SGK, bildirilen olayın iş kazası sayılıp sayılmayacağına karar vermek için gerektiğinde kendi denetim elemanları veya iş müfettişleri aracılığıyla soruşturma yapabilir. Soruşturmada bildirilen hususların gerçeğe uymadığı ve olayın iş kazası olmadığı anlaşılırsa, yersiz yapılan ödemeler gerçeğe aykırı bildirimde bulunanlardan tahsil edilir.
Bu nedenle bildirim formunda olayın nasıl gerçekleştiğini yorum katmadan, olgulara dayanarak yazmak önemlidir. Tutanak ve tanık beyanlarını aynı gün almak için iş kazası tutanağı örneği şablonumuzu kullanabilirsiniz.
Meslek hastalığında tespit
Meslek hastalığında işverenin "bu hastalık meslek hastalığıdır" demesi yeterli değildir; tespit yetkisi kanunen Kurum Sağlık Kurulundadır. 5510 sayılı Kanun md. 14'e göre tespit;
- Kurumca yetkilendirilen sağlık hizmet sunucularının usulüne uygun düzenlediği sağlık kurulu raporu ve dayanağı tıbbi belgelerin incelenmesi,
- Gerekli görülen hallerde işyerindeki çalışma şartlarını ve tıbbi sonuçlarını ortaya koyan denetim raporlarının incelenmesi,
sonucunda yapılır. 6331 sayılı Kanun md. 14'e göre işyeri hekimi meslek hastalığı ön tanısı koyduğu vakayı SGK'nın yetkilendirdiği sağlık hizmet sunucusuna sevk eder.
Yönetmelikte belirlenen hastalıklar dışında bir hastalığın meslek hastalığı sayılıp sayılmayacağı konusundaki uyuşmazlıkları Sosyal Sigorta Yüksek Sağlık Kurulu karara bağlar. Hastalığın klinik ve laboratuvar bulgularıyla belirlendiği ve etkenin işyerinde tespit edildiği hallerde, yükümlülük süresi aşılmış olsa bile hastalık bu Kurulun onayıyla meslek hastalığı sayılabilir. Bildirim ve tespit adımlarının ayrıntısı meslek hastalığı bildirimi ve tespiti yazımızda yer alıyor.
Bildirim: Aynı Süre, Farklı Başlangıç
Her iki durumda da işverenin SGK'ya bildirim süresi 3 iş günüdür, ancak sürenin başladığı an farklıdır:
- İş kazası: Kazadan sonraki 3 iş günü. Kaza işverenin kontrolü dışındaki bir yerde (ör. görevle gidilen müşteri sahasında) olmuşsa süre, kazanın öğrenildiği tarihten başlar. Ayrıca yetkili kolluk kuvvetlerine derhal bildirim gerekir.
- Meslek hastalığı: İşverenin, çalışanın meslek hastalığına tutulduğunu öğrendiği veya bu durumun kendisine bildirildiği günden itibaren 3 iş günü.
Bildirimin süresinde yapılmamasının sonuçları da farklılaşır. İş kazasında, bildirim tarihine kadar geçen süre için ödenen geçici iş göremezlik ödeneği işverenden tahsil edilir (5510 md. 21). Meslek hastalığında, bildirimi yapmayan veya kasten eksik ya da yanlış bildiren işverene Kurumun yaptığı masraflar ve ödenmişse geçici iş göremezlik ödenekleri rücu edilir (5510 md. 14). Her iki durumda idari para cezası da gündeme gelebilir. Süre hesabı ve e-Bildirge adımları için iş kazası SGK bildirimi rehberimize bakabilirsiniz.
SGK'nın Sağladığı Haklar
İş kazası ve meslek hastalığı, 5510 sayılı Kanun md. 16'ya göre aynı sigorta kolundan aynı hakları doğurur. Fark, sıradan hastalık halinde ortaya çıkar:
| Hak | İş kazası / meslek hastalığı | Hastalık (karşılaştırma için) |
|---|---|---|
| Geçici iş göremezlik ödeneği başlangıcı | İstirahat raporunun ilk gününden | Üçüncü günden itibaren |
| Ön koşul | Önceden prim günü şartı aranmaz | Önceki bir yılda en az 90 gün kısa vadeli prim |
| Ödenek oranı | Yatarak tedavide günlük kazancın yarısı, ayaktan tedavide üçte ikisi | Aynı oranlar |
| Sürekli iş göremezlik geliri | Meslekte kazanma gücü en az %10 azalırsa | Yok |
| Ölüm halinde | Hak sahiplerine gelir, cenaze ödeneği | Bu sigorta kolundan yok |
Sürekli tam iş göremezlikte gelir, Kanunun 17. maddesine göre hesaplanan aylık kazancın %70'idir; kısmi iş göremezlikte bu tutarın iş göremezlik derecesi kadarı ödenir; başkasının sürekli bakımına muhtaç sigortalı için oran %100 uygulanır. Ölüm halinde hak sahiplerine aylık kazancın %70'i üzerinden gelir bağlanır.
Gri Alanlar: Sınıflandırmanın Zorlaştığı Durumlar
- Kas-iskelet sistemi şikâyetleri: Tek bir kaldırma hareketi sırasında oluşan bel fıtığı iş kazası olarak bildirilebilirken, yıllarca ağır yük taşımaya bağlı gelişen tablo meslek hastalığı incelemesine konu olabilir. Karar sağlık kurullarınındır; işveren olayı olduğu gibi kayda geçirmelidir.
- İşyerinde kalp krizi veya ani rahatsızlık: İşyerinde bulunma sırasında gerçekleştiği için iş kazası olarak bildirim yapılması gerekir; olayın iş kazası sayılıp sayılmayacağını SGK ve gerekirse yargı belirler.
- İşten ayrıldıktan sonra ortaya çıkan hastalık: Yönetmelikteki yükümlülük süresi içinde ortaya çıkan ve eski işten kaynaklanan hastalık meslek hastalığı sayılabilir; bu durumda eski işverenin maruziyet kayıtları önem kazanır.
- Evden çalışma: Uzaktan çalışma sırasında yaşanan olayların değerlendirmesi için evden çalışırken iş kazası yazımıza bakabilirsiniz.
Uygulamada en güvenli yaklaşım, şüpheli durumlarda da bildirimi süresinde yapmak ve değerlendirmeyi yetkili makamlara bırakmaktır. Bildirimin yapılmış olması, olayın iş kazası olarak kabul edildiği anlamına gelmez.
İşveren İçin Adım Adım Süreç
- İlk müdahale ve kayıt: Çalışanın tedavisini sağlayın, olay yerini ve koşulları fotoğraf, tutanak ve tanık beyanlarıyla kayda alın.
- Sınıflandırma: Olay ani mi, yoksa zamanla gelişen bir rahatsızlık mı? İşyeri hekimiyle birlikte değerlendirin.
- Bildirim: İş kazasında kolluğa derhal ve SGK'ya 3 iş günü içinde; meslek hastalığında öğrenildiği günden itibaren 3 iş günü içinde bildirin.
- İnceleme: 6331 sayılı Kanun md. 14 uyarınca olayı inceleyin, rapor düzenleyin ve kök neden analizi yapın.
- Risk değerlendirmesini güncelleyin: Kaza veya meslek hastalığı, risk değerlendirmesinin yenilenmesini gerektirebilir.
- İşe dönüş: 6331 sayılı Kanun md. 15'e göre iş kazası, meslek hastalığı veya sağlık nedeniyle tekrarlanan işten uzaklaşmalardan sonra çalışan talep ederse işe dönüş muayenesi yapılmalıdır.
- Belgeleri saklayın: Maruziyet ölçümleri, sağlık gözetimi ve eğitim kayıtları, özellikle meslek hastalığı iddialarında yıllar sonra delil olarak istenebilir.
Sık Yapılan Hatalar
- Meslek hastalığı şüphesini "kişisel sağlık sorunu" diye kayıt dışı bırakmak.
- İş kazasını sağlık raporu gelmeden bildirmemek; süre kazadan itibaren işler.
- Kazayı hafif gördüğü için bildirmemek; iş göremezlik doğurmasa da kayıt ve inceleme yükümlülüğü sürer.
- Sağlık raporu gerektiren işte raporsuz çalıştırmak; 5510 md. 21'e göre bu durumda doğan hastalık için ödenen geçici iş göremezlik ödeneği işverene ödettirilir.
- Maruziyet ölçümlerini ve periyodik muayene kayıtlarını saklamamak.
Kapanış
İş kazası anlık bir olayın, meslek hastalığı ise uzun bir maruziyetin sonucudur; ikisinde de işverenin en güçlü dayanağı düzenli kayıt ve süresinde bildirimdir. İSG kayıt düzeninizi ve bildirim süreçlerinizi gözden geçirmek isterseniz iş hukuku ve mevzuat uyumu hizmetimizden destek alabilir veya bizimle iletişime geçin. Kazadan sonraki sorumluluk hesabı için iş kazasında kusur ve işveren sorumluluğu yazımıza da bakabilirsiniz.
Bu yazı genel bilgilendirme amaçlıdır, hukuki danışmanlık niteliği taşımaz; somut durumunuz için uzman desteği alın.
