Alt işveren işçisinin hakları, taşeron firma tarafından istihdam edilip asıl işverenin işyerinde çalışan işçinin ücret, fazla mesai, yıllık izin, kıdem ve ihbar tazminatı, iş sağlığı ve güvenliği gibi İş Kanunu'ndan, iş sözleşmesinden ve toplu iş sözleşmesinden doğan haklarının tamamıdır. Bu haklar, doğrudan asıl işverenin kadrosunda çalışan bir işçinin haklarından daha az değildir; üstelik İş Kanunu md. 2, asıl işvereni bu yükümlülüklerden alt işverenle birlikte sorumlu tutar. Bu rehber, hakları tek tek ele alırken her birinde asıl işverenin ne yapması gerektiğini de gösterir.
Alt işveren kavramının temeli için alt işveren nedir, ilişkinin kurulma şartları için alt işveren ilişkisinin kurulma şartları yazılarımıza bakabilirsiniz. Bu yazı, "işçi neyi isteyebilir, kimden isteyebilir ve işveren riski nasıl yönetir" sorularına odaklanır.
Alt İşveren İşçisi Kimdir?
İş Kanunu md. 2'ye göre alt işveren; asıl işverenden, işyerindeki mal veya hizmet üretimine ilişkin yardımcı işlerde ya da asıl işin bir bölümünde işletmenin ve işin gereği ile teknolojik nedenlerle uzmanlık gerektiren işlerde iş alan ve bu iş için görevlendirdiği işçileri sadece o işyerinde çalıştıran işverendir. Temizlik, güvenlik, yemekhane, servis gibi yardımcı işler en tipik örneklerdir.
Alt işveren işçisinin iş sözleşmesi alt işverenle kurulur. Ücreti alt işveren öder, SGK bildirimini alt işveren yapar, talimatı da kural olarak alt işveren verir. Ancak kanun, işçinin korunması için asıl işvereni bu ilişkinin dışında bırakmaz.
Alt İşveren İşçisinin Hakları: Özet Tablo
| Hak | Dayanak | Kimden istenebilir? | Asıl işveren ne yapmalı? |
|---|---|---|---|
| Ücret | İş K. md. 32, 34, 36 | Alt işveren ve asıl işveren birlikte | Aylık ücret ödeme kontrolü, gerekirse hakedişten kesip işçinin hesabına ödeme |
| Fazla çalışma ücreti | İş K. md. 41 | Birlikte | Puantaj ve fazla mesai kayıtlarının örneğini isteme |
| Yıllık ücretli izin | İş K. md. 53 | Birlikte | İzinlerin kullanılıp kullanılmadığını kontrol etme, izin kayıt belgesi örneği alma |
| Kıdem ve ihbar tazminatı | 1475 s. K. md. 14, İş K. md. 17 | Birlikte (o işyerindeki süreyle sınırlı) | Firma değişimlerinde süre ve ödeme kaydını izleme |
| TİS'ten doğan haklar | İş K. md. 2 | Birlikte (alt işverenin taraf olduğu TİS) | Alt işverenin TİS'ini ve uygulamasını takip etme |
| SGK primleri | 5510 s. K. md. 12 | SGK, asıl işvereni de sorumlu tutabilir | Aylık bildirge ve ödeme belgelerini isteme |
| İSG koruması | 6331 s. K. | Her iki işveren kendi yükümlülüğü ölçüsünde | Koordinasyon, ortak risk değerlendirmesi, kurul işbirliği |
Ücret ve Fazla Çalışma Hakları
Alt işveren işçisi ücretini, sözleşmede kararlaştırılan tutar ve asgari ücretin altında olmamak üzere zamanında almaya hakkı vardır. İş Kanunu md. 34'e göre ücreti ödeme gününden itibaren yirmi gün içinde mücbir bir neden dışında ödenmeyen işçi, iş görme borcunu yerine getirmekten kaçınabilir. Bu nedenle çalışmayan işçinin sözleşmesi feshedilemez ve yerine yeni işçi alınamaz.
Asıl işveren için en önemli düzenleme İş Kanunu md. 36'dır: İşverenler, alt işverene iş vermeleri hâlinde, bu işçilerin ücretlerinin ödenip ödenmediğini işçinin başvurusu üzerine veya aylık olarak resen kontrol etmek ve ödenmeyen ücretleri hakedişlerden keserek işçilerin banka hesabına yatırmakla yükümlüdür. Yani işçi, ücretini alamadığında doğrudan asıl işverene başvurabilir.
Asıl işveren ne yapmalı? Her ay alt işverenden ücret ödeme dekontlarını, imzalı bordroları ve puantajı isteyin. Bunlar gelmeden hakediş ödemeyin. Alt işveren işçisinin ücret şikâyeti için işyerinde bilinen bir başvuru kanalı (e-posta, form, İK sorumlusu) tanımlayın ve başvuruları kayda alın.
Yıllık Ücretli İzin Hakkı
Alt işveren değişse bile aynı işyerinde çalışmaya devam eden işçinin izin hakkı sıfırlanmaz. İş Kanunu md. 53'e göre bu işçilerin yıllık izin süresi, aynı işyerinde çalıştıkları süreler dikkate alınarak hesaplanır. Kanun ayrıca asıl işverene, alt işveren işçilerinin hak kazandıkları izinlerin kullanılıp kullanılmadığını kontrol etme ve ilgili yıl içinde kullanılmasını sağlama görevi verir. Alt işveren de izin kayıt belgesinin bir örneğini asıl işverene vermek zorundadır.
Temsilî bir örnek: Bir fabrikanın yemekhane işi dört yıl boyunca iki farklı firma tarafından yürütülmüş, aşçı her iki firmada da aynı mutfakta kesintisiz çalışmış olsun. Yeni firmaya geçişte aşçının kıdemi sıfırdan başlamaz; izin hesabında dört yıllık süre esas alınır. Uygulama ayrıntıları için taşeron işçisinde yıllık izin yazımıza bakabilirsiniz.
Kıdem ve İhbar Tazminatı Hakları
Alt işveren işçisinin sözleşmesi kıdem tazminatını gerektiren bir nedenle sona ererse ve en az bir yıllık kıdemi varsa kıdem tazminatına hak kazanır. Alt işveren değişikliklerinde aynı işyerinde geçen sürelerin nasıl birleştirileceği, hangi firmanın hangi dönemden sorumlu olduğu ve kamu ihalelerindeki özel düzen ayrı bir konudur. Bunu taşeron işçisinin kıdem tazminatı rehberimizde senaryolarla ele aldık.
İhbar tazminatı, belirsiz süreli sözleşmesi bildirim süresine uyulmadan feshedilen işçiye ödenir. Hizmet alım sözleşmesi bittiği için işçinin sözleşmesini sonlandıran alt işveren de bildirim sürelerine uymak zorundadır; "ihale bitti" gerekçesi bu yükümlülüğü ortadan kaldırmaz.
Eşit Davranma ve Toplu İş Sözleşmesi
Alt işveren işçisi, kendi işvereni olan alt işverenin diğer işçileriyle eşit davranma ilkesinden yararlanır. Buna karşılık, Yargıtay'ın yerleşik uygulamasına göre geçerli bir alt işveren ilişkisinde alt işveren işçisi, salt aynı işyerinde çalıştığı için asıl işverenin kendi işçilerine uyguladığı ücret ve TİS haklarını kural olarak talep edemez. İlişki muvazaalı ise durum tamamen değişir: İşçi başlangıçtan itibaren asıl işverenin işçisi sayılır. Bu sonuçları muvazaalı alt işverenlik ve sonuçları yazımızda ayrıntılı anlattık.
Alt işverenin taraf olduğu bir TİS varsa, asıl işveren bu TİS'ten doğan yükümlülüklerden de alt işverenle birlikte sorumludur. Eşit davranma ilkesinin alt işveren ve geçici işçi boyutu için alt işveren ve geçici işçiye eşit davranma yazımıza göz atabilirsiniz.
İş Sağlığı ve Güvenliği Hakkı
Alt işveren işçisi de asıl işverenin işçileriyle aynı riskli ortamda çalışır ve aynı korumaya ihtiyaç duyar. 6331 sayılı Kanun, altı aydan fazla süren asıl işveren-alt işveren ilişkilerinde İSG kurulları arasında işbirliği ve koordinasyonun asıl işverence sağlanmasını öngörür; kurul oluşturma yükümlülüğü olmayan işverenlerin toplam çalışan sayısı elliyi aşarsa koordinasyonu asıl işveren yapmak üzere ortak kurul kurulur. Pratik uygulama için alt işveren İSG koordinasyonu yazımıza bakabilirsiniz.
Asıl İşverene Başvuru: Adım Adım Süreç
Alt işveren işçisi hakkını alamadığında genellikle şu yolu izler. İşveren olarak her aşamada nasıl karşılık vereceğinizi önceden belirlemeniz, uyuşmazlığın büyümesini önler.
- İşçinin asıl işverene yazılı başvurusu: Ücretin ödenmediğini bildiren dilekçe veya e-posta. Asıl işveren başvuruyu kayda almalı, alt işverenden derhal ödeme belgesi istemelidir.
- Hakedişten kesinti ve doğrudan ödeme: Ödenmediği teyit edilen ücretler, md. 36 uyarınca alt işverenin hakedişinden kesilerek işçinin banka hesabına yatırılır. Kesinti ve ödeme alt işverene yazılı bildirilir.
- İhtarname: Ödeme yapılmazsa işçi alt işverene ve asıl işverene ihtarname gönderebilir. Cevap stratejisi için çalışandan gelen ihtarnameye cevap yazımız yol gösterir.
- Zorunlu arabuluculuk: İşçilik alacağı davalarından önce arabulucuya başvurmak dava şartıdır. İşçi başvurusunda her iki işvereni de karşı taraf gösterebilir.
- Dava: Anlaşma sağlanamazsa iş mahkemesinde her iki işverene birlikte dava açılabilir. Türk Borçlar Kanunu md. 163'e göre alacaklı, borcun tamamını dilerse borçlulardan yalnız birinden isteyebilir.
Bu sürecin ihtarnameden davaya kadar ayrıntılı haritasını işçilik alacaklarında arabuluculuktan davaya yazımızda bulabilirsiniz.
Asıl İşveren İçin Kontrol Listesi
- [ ] Alt işveren sözleşmesi yazılı mı ve işin konusu md. 2'deki şartlara uygun mu?
- [ ] Alt işverenin işyeri tescili ve bildirimi yapılmış mı?
- [ ] Her ay ücret dekontu, bordro, puantaj ve SGK bildirge/ödeme belgeleri alınıyor mu?
- [ ] Ücret kontrolü yapılmadan hakediş ödenmiyor mu?
- [ ] Alt işveren işçilerinin izin kayıt belgesi örnekleri alınıp kullanım takip ediliyor mu?
- [ ] Firma değişimlerinde işçi listesi, giriş tarihleri ve ödenen tazminatlar kayıt altına alınıyor mu?
- [ ] İSG koordinasyonu ve ortak risk değerlendirmesi belgelenmiş mi?
- [ ] Alt işveren işçileri için bilinen bir başvuru kanalı var mı?
Kapsamlı bir denetim listesi için alt işveren denetim kontrol listesi yazımıza bakabilirsiniz.
Sık Yapılan Hatalar
- "Bizim işçimiz değil" yaklaşımı: Asıl işveren, o işyerindeki yükümlülüklerden alt işverenle birlikte sorumludur; ücret kontrolü kanuni bir görevdir.
- Hakedişi belge almadan ödemek: Alt işveren ödeme yapmadan ayrılırsa ücret ve tazminat yükü asıl işverene döner.
- Firma değişiminde işçiyi "sıfırdan" başlatmak: İzin ve kıdem süreleri aynı işyerinde birleşir.
- Alt işveren işçisine doğrudan talimat vermek: Günlük yönetimin asıl işverene geçmesi muvazaa şüphesini artırır.
- İSG'yi sadece alt işverene bırakmak: Koordinasyon yükümlülüğü asıl işverendedir.
Alt işveren ilişkilerinizi hukuki risk açısından gözden geçirmek isterseniz İK Partner'ın iş hukuku ve mevzuat uyumu hizmetinden destek alabilir ya da bizimle iletişime geçin. Bu yazı genel bilgilendirme amaçlıdır, hukuki danışmanlık niteliği taşımaz; somut durumunuz için uzman desteği alın.
