Asıl işveren alt işveren sorumluluğu, asıl işverenin, işyerinde iş verdiği alt işverenin işçilerine karşı o işyeriyle ilgili olarak İş Kanunu'ndan, iş sözleşmesinden ve alt işverenin taraf olduğu toplu iş sözleşmesinden doğan yükümlülüklerden alt işverenle birlikte sorumlu olmasıdır. Bu sorumluluk sözleşmeyle ortadan kaldırılamaz; işçiye karşı asıl işveren her zaman muhataptır. Ancak doğru kurulmuş bir sözleşme ve düzenli bir denetim sistemiyle riskin büyük kısmı önlenebilir, ödenen tutar da alt işverene rücu edilebilir.
Sorumluluğun hukuki kapsamını ve rücu hakkını asıl işverenin sorumluluğu yazımızda ele aldık. Bu rehber, aynı konuya uygulama tarafından bakar: hangi kanunda hangi sorumluluk var, sözleşmeye hangi maddeler girmeli, denetim hangi takvimle yapılmalı ve alt işveren ödeme yapmadığında ilk 30 günde ne yapılmalı.
Sorumluluk Haritası: Hangi Kanun Ne Diyor?
Asıl işverenin sorumluluğu tek bir maddeden doğmaz. Farklı kanunlar farklı yükümlülükler getirir:
| Alan | Dayanak | Asıl işverenin yükümlülüğü | Sınırı |
|---|---|---|---|
| İşçilik alacakları | İş K. md. 2 | Alt işverenle birlikte sorumluluk | O işyeriyle ilgili yükümlülükler |
| Ücret ödemesi | İş K. md. 36 | Aylık resen veya başvuru üzerine kontrol; ödenmeyen ücreti hakedişten kesip işçinin hesabına yatırma | Alt işverene iş verilen dönem |
| Yıllık izin | İş K. md. 53 | İzinlerin kullanılıp kullanılmadığını kontrol etme ve kullandırılmasını sağlama | Aynı işyerindeki süreler |
| SGK primleri | 5510 s. K. md. 12 | Kanunun işverene yüklediği yükümlülüklerden alt işverenle birlikte sorumluluk | Alt işverenin o işte çalıştırdığı sigortalılar |
| İş sağlığı ve güvenliği | 6331 s. K. md. 22 | Altı aydan uzun ilişkilerde kurullar arası koordinasyonu sağlama | İşyerindeki ortak çalışma |
| Kamu ihaleli işlerde kıdem | İş K. md. 112 | Şartları varsa kıdem tazminatını ilgili kamu kurumu öder | 4734 s. K. kapsamındaki işler |
Yargıtay'ın yerleşik uygulamasına göre İş Kanunu md. 2'deki birlikte sorumluluk müteselsil sorumluluk olarak değerlendirilir. Türk Borçlar Kanunu md. 163'e göre müteselsil sorumlulukta alacaklı, borcun tamamını dilerse borçlulardan yalnız birinden isteyebilir. Bu, işçinin alacağının tamamını doğrudan asıl işverenden talep edebileceği anlamına gelir.
Sorumluluğun Sınırları
Birlikte sorumluluk geniştir, ama sınırsız değildir. İşveren olarak bilmeniz gereken başlıca sınırlar şunlardır:
- İşyeri sınırı: Asıl işveren, alt işverenin işçilerine karşı yalnızca o işyeriyle ilgili yükümlülüklerden sorumludur. Alt işverenin aynı işçiyi başka bir işyerinde çalıştırdığı dönemden doğan alacaklar bu kapsamda değildir.
- Süre sınırı: Sorumluluk, işçinin asıl işverene ait işyerinde alt işveren adına çalıştığı süre için doğar.
- TİS sınırı: Asıl işveren, alt işverenin taraf olduğu TİS'ten doğan yükümlülüklerden sorumludur; kendi TİS'ini alt işveren işçilerine uygulamakla yükümlü değildir. Muvazaa hâlinde ise bu ayrım ortadan kalkar.
Bazı tazminat türlerinin bu sorumluluğun kapsamına girip girmediği tartışmalı olabilir ve uygulamada farklı kararlar bulunabilir. Bu nedenle bütçe ve risk değerlendirmesinde temkinli bir yaklaşım benimseyin.
Hangi Belge Hangi Riski Kapatır?
Denetimde belge toplamak tek başına yeterli değildir; her belgenin hangi riski azalttığını bilmek, eksik belgeye nasıl tepki vereceğinizi belirler.
| Belge | Kapattığı risk | Eksikse ne yapmalı? |
|---|---|---|
| Ücret ödeme dekontu | Ödenmemiş ücret, md. 36 sorumluluğu | Hakedişi durdurun, işçi bazında ödeme teyidi isteyin |
| İmzalı bordro ve puantaj | Fazla mesai ve eksik ödeme iddiaları | Fazla mesai kayıtlarını ayrıca isteyin |
| Aylık prim belgesi ve ödeme makbuzu | SGK prim borcu, eksik bildirim | SGK borç durumunu sorgulayın |
| İzin kayıt belgesi örneği | Kullandırılmayan izin ve izin ücreti alacağı | İzin planını alt işverenle birlikte yapın |
| Fesih ve ödeme belgeleri | Kıdem ve ihbar tazminatı | Son hakedişi ve teminatı bekletin |
İç İlişki ve Rücu: Ödediğinizi Geri Almak
İşçiye karşı sorumluluk ile asıl işveren ve alt işveren arasındaki iç ilişki ayrı konulardır. Türk Borçlar Kanunu md. 167'ye göre, aksi kararlaştırılmadıkça veya borçlular arasındaki hukuki ilişkinin niteliğinden anlaşılmadıkça, müteselsil borçlular birbirlerine karşı eşit paylarla sorumludur. Kendi payından fazla ödeyen borçlu, fazlasını diğerinden isteyebilir. Md. 168 ise ödeme yapan borçlunun, ödediği miktar oranında alacaklının haklarına halef olacağını düzenler.
Pratik sonuç şudur: Sözleşmenizde, işçilik alacaklarının iç ilişkide tamamen alt işverene ait olduğunu ve asıl işverenin ödediği her tutarın faiz ve masraflarıyla birlikte alt işverenden talep edileceğini açıkça yazın. Bu hüküm yoksa uyuşmazlıkta iç ilişkinin nasıl paylaşılacağı tartışma konusu olur.
Sözleşmeye Konması Gereken Maddeler
Alt işveren sözleşmesinin kanuni unsurlarını alt işveren sözleşmesi nasıl hazırlanır yazımızda listeledik. Sorumluluk yönetimi açısından ayrıca şu maddeleri değerlendirin:
- Belge teslim yükümlülüğü: Her ay ücret ödeme dekontları, imzalı bordro, puantaj, aylık prim ve hizmet belgesi ile ödeme makbuzu, belirlenen tarihe kadar teslim edilir.
- Hakediş bağlantısı: Belgeler eksiksiz teslim edilmeden hakediş ödenmez.
- Kesinti ve doğrudan ödeme yetkisi: Ödenmeyen ücretlerin hakedişten kesilip işçilerin banka hesabına yatırılacağı ve bunun alt işverene karşı ödeme sayılacağı yazılır. Bu, İş Kanunu md. 36'daki yükümlülüğün sözleşmeye yansımasıdır.
- Teminat: İşçilik alacakları için teminat mektubu veya hakedişten belirli bir oranda teminat kesintisi; sözleşme sonunda tüm yükümlülükler belgelenince iade.
- Rücu ve tazmin: İç ilişkide tüm işçilik alacaklarının, SGK borçlarının ve idari para cezalarının alt işverene ait olduğu; yargılama giderleri ve vekâlet ücretinin de kapsamda olduğu.
- İşçi listesi ve değişiklik bildirimi: İşyerinde çalışan işçilerin listesi, işe giriş ve çıkışlar her ay bildirilir.
- Yıllık izin kayıtları: İzin kayıt belgesinin bir örneği asıl işverene verilir.
- Sözleşme sonu yükümlülükleri: Sözleşme sona erdiğinde işçilerin durumu (devam, nakil, fesih), ödenen tazminatlar ve ilişik kesme belgeleri teslim edilmeden son hakediş ve teminat ödenmez.
- İSG yükümlülükleri: Risk değerlendirmesi, eğitim, kişisel koruyucu donanım ve koordinasyon görevlerinin paylaşımı.
Denetim Takvimi
| Sıklık | Kontrol | Sorumlu |
|---|---|---|
| Her ay | Ücret dekontları, bordro, puantaj, prim belgesi ve ödeme makbuzu | İK / bordro birimi |
| Her ay | İşçi listesi ile sahadaki gerçek kadronun karşılaştırılması | Saha yöneticisi + İK |
| Her ay | SGK'ya prim borcu sorgusu veya alt işverenden borçsuzluk belgesi | Muhasebe |
| Üç ayda bir | Yıllık izin kullanım durumu, fazla mesai kayıtları | İK |
| Üç ayda bir | İSG koordinasyon toplantısı, eğitim ve olay kayıtları | İSG uzmanı |
| Yılda bir | Sözleşme kapsamının md. 2'ye uygunluğu, muvazaa riski incelemesi | Hukuk / dış danışman |
| Sözleşme sonunda | Tazminat ödemeleri, ilişik kesme, teminat iadesi | İK + muhasebe |
Ayrıntılı bir kontrol formu için alt işveren denetim kontrol listesi yazımızı kullanabilirsiniz. SGK boyutu için alt işveren SGK prim sorumluluğu yazımıza bakın.
Alt İşveren Ödeme Yapmazsa: İlk 30 Gün
Temsilî bir örnek: Bir alışveriş merkezinin temizlik işini yürüten firma, iki aydır işçilerin ücretini ödememiş ve yöneticilerine ulaşılamıyor olsun. Bu durumda asıl işverenin izleyeceği yol şu şekilde olabilir:
- 1–3. gün: İşçilerin başvurularını yazılı olarak kayda alın. Alt işverene ödeme belgelerini isteyen yazılı bildirim gönderin.
- 3–7. gün: Ödenmeyen ücretleri işçi bazında hesaplayın. Bekleyen hakedişleri durdurun.
- 7–14. gün: İş Kanunu md. 36 ve sözleşmedeki yetkiye dayanarak ödenmeyen ücretleri hakedişten keserek doğrudan işçilerin banka hesaplarına yatırın; alt işverene yazılı bilgi verin.
- 14–21. gün: SGK prim durumunu kontrol edin. Prim borcu varsa mali müşavirinizle sorumluluğunuzu değerlendirin.
- 21–30. gün: Sözleşmenin feshi veya yeni bir alt işverene geçiş gerekiyorsa işçilerin kıdem ve izin sürelerini kayıt altına alın. Ödenen tutarlar için rücu ve teminatın paraya çevrilmesi adımlarını başlatın.
Bu süreçte işçilerin ücretini zamanında almaması, İş Kanunu md. 34 uyarınca iş görmekten kaçınma hakkını da doğurur. Hizmetin aksamaması için hızlı hareket etmek hem hukuki hem operasyonel bir zorunluluktur.
Sık Yapılan Hatalar
- Sözleşmeye "tüm sorumluluk alt işverene aittir" yazıp rahatlamak: Bu hüküm işçiye karşı geçerli değildir; yalnızca iç ilişkide işe yarar.
- Hakedişi belge almadan ödemek: Kesinti yapacak bakiye kalmaz.
- Teminatı sözleşme sonunda kontrolsüz iade etmek: Tazminat ödemeleri belgelenmeden teminat iadesi, rücu imkânını zayıflatır.
- Denetimi yalnızca muhasebeye bırakmak: Sahadaki gerçek kadro ile listedeki kadro arasındaki farkı ancak saha yöneticisi görür.
- Firma değişiminde kayıt tutmamak: İşçinin hangi firmada ne kadar çalıştığı bilinmezse kıdem ve izin hesabı tartışmalı hâle gelir. Ayrıntılar için taşeron işçisinin kıdem tazminatı rehberimize bakın.
İşveren İçin Kontrol Listesi
- [ ] Sözleşmede belge teslim, hakediş bağlantısı ve kesinti yetkisi maddeleri var mı?
- [ ] İç ilişkide tüm işçilik alacaklarının alt işverene ait olduğu ve rücu hükmü yazılı mı?
- [ ] Teminat mekanizması tanımlı mı?
- [ ] Aylık denetim takvimi ve sorumluları belirlenmiş mi?
- [ ] Alt işveren işçilerinin ücret şikâyetleri için başvuru kanalı var mı?
- [ ] Sözleşme sonu ilişik kesme belgeleri listelenmiş mi?
Alt işveren sözleşmelerinizi ve denetim sisteminizi birlikte kurgulamak isterseniz İK Partner'ın iş hukuku ve mevzuat uyumu hizmetinden destek alabilir ya da bizimle iletişime geçin. Bu yazı genel bilgilendirme amaçlıdır, hukuki danışmanlık niteliği taşımaz; somut durumunuz için uzman desteği alın.
