6356 sayılı kanun, yani Sendikalar ve Toplu İş Sözleşmesi Kanunu, Türkiye'de özel sektör ve kamu işçileri için sendika kurma, üyelik, toplu iş sözleşmesi yapma, toplu uyuşmazlık çözümü ile grev ve lokavt kurallarını tek metinde toplayan temel kanundur. 18 Ekim 2012'de kabul edilmiş, 7 Kasım 2012 tarihli Resmî Gazete'de yayımlanmış ve eski 2821 sayılı Sendikalar Kanunu ile 2822 sayılı Toplu İş Sözleşmesi, Grev ve Lokavt Kanunu'nun yerini almıştır. İşveren için bu kanun, işyerinde sendikal örgütlenme başladığı anda doğrudan uygulamaya giren kurallar bütünüdür.
Bu yazı, kanunun iskeletini çıkarır: hangi bölümde ne var, işvereni en çok hangi maddeler ilgilendirir ve toplu sözleşme süreci baştan sona nasıl akar. Her önemli madde grubu için ayrıntılı madde şerhlerimize bağlantı verdik.
Kanunun Amacı ve Kapsamı
Kanun'un 1. maddesine göre amaç; işçi ve işveren sendikaları ile konfederasyonların kuruluşu, yönetimi, işleyişi ve denetlenmesine ilişkin usul ve esaslar ile işçi ve işverenlerin toplu iş sözleşmesi yapmalarına, uyuşmazlıkları barışçı yollarla çözmelerine, grev ve lokavta başvurmalarına ilişkin kuralları düzenlemektir.
Kapsamı belirleyen kilit hüküm 2. maddedir:
- İşçi, işveren ve işyeri kavramları 4857 sayılı İş Kanunu'ndaki gibidir (md. 2/3). Kapsam dışındaki kişileri belirlemede İş Kanunu'nun kapsamı ve istisnaları da dolaylı olarak önem kazanır.
- İşveren vekilleri, bu Kanun bakımından işveren sayılır (md. 2/2). Kanun'daki işveren vekili tanımı dardır: "işveren adına işletmenin bütününü yönetenler."
- Bağımsız çalışanlar: Taşıma, eser, vekâlet, yayın, komisyon ve adi şirket sözleşmesine göre bağımsız meslekî faaliyet yürüten gerçek kişiler, kanunun ikinci ila altıncı bölümleri (kuruluş, üyelik, güvenceler, faaliyetler) bakımından işçi sayılır (md. 2/4). Bu kişiler sendikaya üye olabilir; ancak toplu iş sözleşmesi bölümleri onlara uygulanmaz.
- Sendika, en az yedi işçi veya işverenin bir işkolunda faaliyet göstermek üzere kurduğu tüzel kişiliğe sahip kuruluştur (md. 2/1-ğ).
Kanunun Bölümleri ve Önemli Maddeleri
Kanun, on iki bölüm ile ek ve geçici maddelerden oluşur. Aşağıdaki tablo, her bölümün işveren açısından önemini özetler:
| Bölüm | Maddeler | Konu | İşveren için önemi |
|---|---|---|---|
| Birinci | 1-2 | Amaç ve tanımlar | Kimin işçi, işveren vekili sayıldığını belirler |
| İkinci | 3-16 | Kuruluş esasları, işkolları, organlar | md. 4-5: İşyerinin işkolu ve işkolu tespitine itiraz |
| Üçüncü | 17-22 | Üyelik | md. 17-19: Üyelik, aidat kesintisi, çekilme |
| Dördüncü | 23-25 | Güvenceler | md. 24-25: Temsilci güvencesi, sendikal tazminat |
| Beşinci | 26-27 | Faaliyetler | md. 27: İşyeri sendika temsilcisi |
| Altıncı | 28-32 | Gelirler, denetim, kapatma | Doğrudan işveren yükümlülüğü sınırlı |
| Yedinci | 33-40 | Toplu iş sözleşmesinin genel esasları | İçerik, süre, yararlanma, dayanışma aidatı, teşmil |
| Sekizinci | 41-48 | Toplu iş sözleşmesinin yapılması | Yetki, yetki itirazı, çağrı, görüşme süreleri |
| Dokuzuncu | 49-53 | Toplu iş uyuşmazlıklarının çözümü | Arabuluculuk, Yüksek Hakem, özel hakem, yorum davası |
| Onuncu | 54-57 | Yüksek Hakem Kurulu | Kurulun yapısı ve çalışma usulü |
| On birinci | 58-75 | Grev ve lokavt | Kanuni grev şartları, yasaklar, erteleme, iş sözleşmelerine etkisi |
| On ikinci | 76-83 | Çeşitli ve son hükümler | md. 78: İdari para cezaları; md. 79: Görevli mahkeme |
İşkolu sistemi (md. 4-5)
Türk toplu iş hukuku işkolu esasına dayanır. Sendikalar yalnızca kuruldukları işkolunda faaliyet gösterir (md. 3) ve işkolları kanuna ekli cetvelde sayılır. Bir işyerindeki yardımcı işler, asıl işin girdiği işkolundan sayılır (md. 4/2). İşkolu tespitini Bakanlık yapar ve Resmî Gazete'de yayımlar; ilgililer yayımdan itibaren on beş gün içinde dava açabilir (md. 5/1). Yetki süreci başlamışsa işkolu değişikliği bir sonraki dönem için geçerli olur. İşkolunun neden bu kadar kritik olduğunu işkolu nasıl belirlenir yazımızda anlattık.
Üyelik ve güvenceler (md. 17-25)
Sendikaya üye olmak serbesttir; kimse üye olmaya veya olmamaya zorlanamaz (md. 17/3). Üyelik ve çekilme e-Devlet üzerinden yapılır. İşveren açısından en ağır sonuçlar 25. maddededir: İşe alma, çalışma şartları ve fesih bakımından sendikal ayrım yasaktır ve aykırılıkta işçinin bir yıllık ücretinden az olmamak üzere sendikal tazminata hükmedilir. Ayrıntılar için md. 17-19 üyelik ve çekilme ve md. 25 sendikal güvence şerhlerimize bakın.
Toplu iş sözleşmesi (md. 33-48)
Toplu iş sözleşmesi yazılı yapılır, en az bir, en çok üç yıl sürelidir ve imzadan sonra süresi değiştirilemez (md. 35). Aynı işverene ait aynı işkolundaki birden çok işyeri için ancak işletme düzeyinde sözleşme yapılabilir (md. 34/2). Sözleşmeden kural olarak taraf sendikanın üyeleri yararlanır; üye olmayanlar dayanışma aidatı ödeyerek yararlanabilir (md. 39).
Grev ve lokavt (md. 58-75)
Kanuni grev yalnızca toplu iş sözleşmesinin yapılması sırasında çıkan uyuşmazlıkta ve kanundaki usule uygun olarak yapılabilir (md. 58/2). Belirli işlerde grev ve lokavt yasaktır (md. 62), Cumhurbaşkanı belirli hâllerde altmış gün erteleme kararı verebilir (md. 63). Kanuni grev süresince iş sözleşmeleri askıda kalır (md. 67).
İşveren İçin Uygulamada Ne Anlama Geliyor?
Kanunun en çok iş yükü yaratan kısmı, toplu iş sözleşmesi sürecidir. Süreler kısa ve çoğu hak düşürücüdür. Aşağıdaki akış, temel adımları özetler:
| Aşama | Madde | Süre | İşveren ne yapmalı? |
|---|---|---|---|
| Yetki tespiti | md. 42 | Bakanlık bildirimini 6 iş günü içinde yapar | SGK bildirimlerinin doğruluğunu kontrol edin |
| Yetki itirazı | md. 43 | Tebliğden itibaren 6 iş günü | Somut delille itiraz edin; itiraz yetki işlemlerini durdurur |
| Toplu görüşmeye çağrı | md. 46 | Yetki belgesinden itibaren 15 gün | Teklif paketini değerlendirmeye hazırlanın |
| İlk toplantı | md. 47 | Çağrı tebliğinden itibaren 6 iş günü içinde yer-gün belirleme | Müzakere heyetini ve yetkilerini belirleyin |
| Grev dışı kalacak işçiler | md. 65 | Görüşmenin başlamasından itibaren 6 iş günü | İlanı yazılı yapıp sendikaya tebliğ edin |
| Toplu görüşme | md. 47 | İlk toplantıdan itibaren 60 gün | Tutanak düzenini koruyun |
| Uyuşmazlık bildirimi | md. 49 | 6 iş günü | Görevli makama bildirim |
| Arabuluculuk | md. 50 | 15 gün, anlaşmayla en çok 6 iş günü uzatma | Bilgi ve belge talebine cevap verin |
| Grev kararı | md. 60 | Tutanak tebliğinden itibaren 60 gün içinde | Operasyon ve iletişim planını devreye alın |
Sürecin her adımı toplu görüşme ve arabuluculuk, toplu sözleşme yetkisi ve grev ve lokavt şerhlerimizde ayrıntılı ele alınmıştır.
Diğer kanunlarla ilişki
- Kuruluşlar hakkında kanunda hüküm yoksa 4721 sayılı Türk Medeni Kanunu ve 5253 sayılı Dernekler Kanunu, toplu iş sözleşmeleri hakkında ise Türk Medeni Kanunu, 6098 sayılı Türk Borçlar Kanunu ve iş sözleşmesini düzenleyen diğer kanunlar uygulanır (md. 80).
- Kanundan doğan uyuşmazlıklar iş mahkemelerinde görülür; yedinci ila on birinci bölümlerden doğan uyuşmazlıklarda görevli makamın bulunduğu yer mahkemesi yetkilidir (md. 79). Mahkeme yapısı için 7036 sayılı İş Mahkemeleri Kanunu rehberimize bakın.
- Kamu görevlileri için ayrı bir kanun, 4688 sayılı Kamu Görevlileri Sendikaları ve Toplu Sözleşme Kanunu uygulanır; 6356 sayılı Kanun memurları değil işçileri kapsar.
Yargı Uygulamasında Öne Çıkan İlkeler
- Anayasa Mahkemesi denetimi metni şekillendirmiştir. Kanunun bazı hükümleri iptal edilmiştir; örneğin sendikal tazminatı fesih dışındaki ayrımcılığa uygulanmaktan alıkoyan ibare ve sendikal fesihte iş güvencesi eşiklerine yapılan atıf iptal edilmiş, bazı grev yasakları kaldırılmıştır. Bu nedenle eski tarihli kaynaklara değil, güncel metne bakmak gerekir.
- Süreler kesin ve hak düşürücüdür. Toplu sözleşme sürecindeki sürelerin kaçırılması sendikanın yetkisini düşürebilir; işveren açısından da itiraz süreleri kaçırıldığında yetki tespiti kesinleşir.
- Sendikal özgürlük geniş yorumlanır. Sendikal nedenle yapılan fesih ve ayrımcılık iddialarında yargı, işverenin gerçek nedeni somut belgelerle ortaya koymasını bekler.
Sık Yapılan Hatalar
- Sendikal örgütlenme sinyali geldiğinde yöneticilerin baskı veya vaat içeren açıklamalar yapması.
- SGK işe giriş ve çıkış bildirimlerini geç yapmak; geç bildirilen işçiler yetki tespitinde dikkate alınmaz (md. 42/4) ve hesaplar beklenmedik şekilde değişebilir.
- Yetki tespit yazısını gözden kaçırıp altı iş günlük itiraz süresini kaçırmak.
- Grev dışı kalacak işçileri süresinde ilan etmemek.
- Toplu iş sözleşmesindeki ücret artışlarını bordroya yansıtmada üyelik bildirim tarihlerini dikkate almamak.
İlgili Maddeler ve Yazılar
- 6356 md. 27: İşyeri sendika temsilcisi
- 6356 md. 33-40: Toplu iş sözleşmesinden yararlanma
- Sendikalaşma sürecinde yönetici iletişimi
- TİS'e hazırlık için işveren kontrol listesi
Sendikal örgütlenme, yetki itirazı veya toplu görüşme sürecine hazırlanıyorsanız iş hukuku ve mevzuat uyumu hizmetimiz kapsamında süreç takvimi ve risk haritası çıkarabiliriz; bizimle iletişime geçin. Bu yazı genel bilgilendirme amaçlıdır, hukuki danışmanlık niteliği taşımaz; somut durumunuz için uzman desteği alın. Kanunda değişiklik ve iptal kararları sık görüldüğünden güncel metni mevzuat.gov.tr üzerinden kontrol edin.
