Toplu iş sözleşmesinden yararlanma, 6356 sayılı Sendikalar ve Toplu İş Sözleşmesi Kanunu'nun 39. maddesinde düzenlenir; ancak bu maddeyi doğru uygulamak için yedinci bölümün tamamını, yani 33 ile 40. maddeleri birlikte okumak gerekir. Bu maddeler sözleşmenin neleri içerebileceğini, hangi düzeyde ve ne kadar süreyle yapılacağını, iş sözleşmeleriyle ilişkisini, işyeri devrinde ne olacağını ve sözleşmenin üye olmayanlara nasıl uygulanacağını belirler. Bordro ve İK ekipleri için bu bölüm, TİS imzalandıktan sonraki günlük uygulamanın hukuki kılavuzudur.
Konunun kısa bir özeti için TİS kimleri kapsar ve dayanışma aidatı nedir yazılarımıza da bakabilirsiniz.
Kanun Metni
Aşağıdaki alıntılar 6356 sayılı Kanun'un mevzuat.gov.tr'deki güncel metninden alınmıştır. Bölüm uzun olduğundan uygulamada en sık başvurulan fıkralar alıntılanmıştır.
MADDE 33 – (1) Toplu iş sözleşmesi, iş sözleşmesinin yapılması, içeriği ve sona ermesine ilişkin hükümleri içerir.
(2) Toplu iş sözleşmesi, tarafların karşılıklı hak ve borçları ile sözleşmenin uygulanması ve denetimini ve uyuşmazlıkların çözümü için başvurulacak yolları düzenleyen hükümleri de içerebilir.
(…)
(5) Toplu iş sözleşmeleri ve çerçeve sözleşmeler, Anayasaya ve kanunların emredici hükümlerine aykırı düzenlemeler içeremez.
MADDE 35 – (1) Toplu iş sözleşmesi yazılı olarak yapılır.
(2) Toplu iş sözleşmesi en az bir ve en çok üç yıl süreli olarak yapılabilir. Toplu iş sözleşmesinin süresi, sözleşmenin imzalanmasından sonra taraflarca uzatılamaz, kısaltılamaz ve sözleşme süresinden önce sona erdirilemez.
MADDE 36 – (1) Toplu iş sözleşmesinde aksi belirtilmedikçe iş sözleşmeleri toplu iş sözleşmesine aykırı olamaz. İş sözleşmelerinin toplu iş sözleşmesine aykırı hükümlerinin yerini toplu iş sözleşmesindeki hükümler alır. Toplu iş sözleşmesinde iş sözleşmelerine aykırı hükümlerin bulunması hâlinde ise iş sözleşmesinin işçi yararına olan hükümleri geçerlidir.
(2) Sona eren toplu iş sözleşmesinin iş sözleşmesine ilişkin hükümleri yenisi yürürlüğe girinceye kadar iş sözleşmesi hükmü olarak devam eder.
MADDE 39 – (1) Toplu iş sözleşmesinden taraf işçi sendikasının üyeleri yararlanır.
(2) Toplu iş sözleşmesinden, sözleşmenin imzalanması tarihinde taraf sendikaya üye olanlar yürürlük tarihinden, imza tarihinden sonra üye olanlar ise üyeliklerinin taraf işçi sendikasınca işverene bildirildiği tarihten itibaren yararlanır.
(3) Toplu iş sözleşmesinin imza tarihi ile yürürlük tarihi arasında iş sözleşmesi sona eren üyeler de, iş sözleşmelerinin sona erdiği tarihe kadar toplu iş sözleşmesinden yararlanır.
(4) Toplu iş sözleşmesinin imzası sırasında taraf işçi sendikasına üye olmayanlar, sonradan işyerine girip de üye olmayanlar veya imza tarihinde taraf işçi sendikasına üye olup da ayrılanlar veya çıkarılanların toplu iş sözleşmesinden yararlanabilmeleri, toplu iş sözleşmesinin tarafı olan işçi sendikasına dayanışma aidatı ödemelerine bağlıdır. Bunun için işçi sendikasının onayı aranmaz. Dayanışma aidatı ödemek suretiyle toplu iş sözleşmesinden yararlanma, talep tarihinden geçerlidir. (…)
(5) Dayanışma aidatının miktarı, üyelik aidatından fazla olmamak kaydıyla sendika tüzüğünde belirlenir.
(…)
(7) Bu Kanun anlamında işveren vekilleri ile toplu iş sözleşmesi görüşmelerine işvereni temsilen katılanlar, toplu iş sözleşmesinden yararlanamaz.
(8) Grev sonunda yapılan toplu iş sözleşmesinden, 65 inci maddeye göre zorunlu olarak çalışanlar dışında işyerinde çalışmış olanlar aksine hüküm bulunmadıkça yararlanamaz.
- maddenin dördüncü fıkrasının dördüncü cümlesi Anayasa Mahkemesi'nin 30/12/2020 tarihli kararıyla iptal edilmiştir.
Madde Ne Düzenliyor?
Md. 33: Sözleşmenin içeriği
TİS'in zorunlu çekirdeği, iş sözleşmesinin yapılması, içeriği ve sona ermesine ilişkin normatif hükümlerdir: ücret, çalışma süresi, izinler, fesih ve tazminat koşulları gibi. Sözleşme ayrıca tarafların karşılıklı borçlarını (örneğin uyuşmazlık çözüm kurulu) da düzenleyebilir. Hiçbir TİS, Anayasa'ya ve kanunların emredici hükümlerine aykırı olamaz. Aynı madde, işkolu düzeyinde yapılan çerçeve sözleşmeyi de düzenler; çerçeve sözleşme yalnızca taraf sendikaların üyelerine uygulanır ve en az bir, en çok üç yıl için yapılır.
Md. 34: Sözleşmenin düzeyi
| Tür | Tanım | Ne zaman? |
|---|---|---|
| İşyeri TİS | Tek işyerini kapsar | İşverenin o işkolunda tek işyeri varsa |
| İşletme TİS | Aynı işverenin aynı işkolundaki birden çok işyerini kapsar | Birden çok işyeri varsa zorunlu düzey |
| Grup TİS | İşveren sendikasına üye birden çok işverenin işyerlerini kapsar | Tarafların anlaşmasıyla |
İşletme düzeyi için gereken niteliklere ilişkin uyuşmazlıklar işletme merkezinin bulunduğu yer mahkemesinde on beş gün içinde karara bağlanır. Ayrıntılar için işletme toplu iş sözleşmesi yazımıza bakın.
Md. 35: Şekil ve süre
Sözleşme yazılı yapılır; süresi bir ile üç yıl arasındadır ve imzadan sonra değiştirilemez. Bir yıldan kısa süren işler için daha kısa süreli sözleşme yapılabilir. Yürürlükteki sözleşmenin bitiminden önceki yüz yirmi gün içinde yeni sözleşme için yetki başvurusu yapılabilir; ancak yeni sözleşme eskisi sona ermeden yürürlüğe giremez. Süre ve sona ermeye ilişkin ayrıntılar TİS süresi ve ardıl etki yazımızda.
Md. 36: TİS ile iş sözleşmesinin ilişkisi ve ardıl etki
- TİS'te aksi belirtilmedikçe iş sözleşmesi TİS'e aykırı olamaz; aykırı hükümlerin yerini TİS alır.
- İş sözleşmesi işçi lehine daha iyi bir hüküm içeriyorsa, o hüküm geçerliliğini korur.
- TİS sona erdiğinde iş sözleşmesine ilişkin hükümleri, yenisi yürürlüğe girene kadar iş sözleşmesi hükmü olarak devam eder. Bu "ardıl etki" nedeniyle sözleşmesiz dönemde ücret ve yan haklar kendiliğinden düşmez.
Md. 37-38: Tarafların değişmesi ve işyeri devri
Sendikanın tüzel kişiliğinin sona ermesi, yetkiyi kaybetmesi veya işverenin ya da işkolunun değişmesi TİS'i sona erdirmez. İşyeri devrinde, devralan işverenin aynı işkolunda TİS'i varsa devralınan işyerindeki TİS'ten doğan haklar iş sözleşmesi hükmü olarak; yoksa yeni TİS yapılıncaya kadar TİS hükmü olarak devam eder.
Md. 39: Yararlanma
| Kişi | Yararlanma başlangıcı |
|---|---|
| İmza tarihinde üye olan | Sözleşmenin yürürlük tarihi |
| İmzadan sonra üye olan | Üyeliğin sendikaca işverene bildirildiği tarih |
| İmza ile yürürlük arasında ayrılan üye | Sözleşmenin sona erdiği tarihe kadar |
| Üye olmayan, sonradan giren veya üyelikten ayrılan | Dayanışma aidatı talebiyle; talep tarihinden itibaren |
| İşveren vekili ve işvereni temsilen müzakereye katılan | Yararlanamaz |
| Grev sırasında çalışan (zorunlu çalışanlar hariç) | Aksine hüküm yoksa grev sonrası TİS'ten yararlanamaz |
Dayanışma aidatı için sendikanın onayı gerekmez ve aidat, üyelik aidatından fazla olamaz.
Md. 40: Teşmil
Cumhurbaşkanı, işkolunda en çok üyeye sahip sendikanın yaptığı bir TİS'i, Yüksek Hakem Kurulu'nun görüşünü aldıktan sonra o işkolunda TİS bulunmayan işyerlerine teşmil edebilir. Teşmil kararı Resmî Gazete'de yayımlanır, geçmişe yürütülemez ve teşmil edilen işyerinde her zaman yetki başvurusu yapılabilir.
İşveren İçin Uygulamada Ne Anlama Geliyor?
TİS'in en çok hata yapılan kısmı bordroya aktarımıdır. Aşağıdaki kontroller sık karşılaşılan uyuşmazlıkları önler:
| Konu | Kural | İşveren ne yapmalı? |
|---|---|---|
| Geriye dönük fark | İmzada üye olanlar yürürlük tarihinden yararlanır | İmza tarihindeki üye listesini sendikadan yazılı alın, fark bordrosunu buna göre çıkarın |
| Yeni üyeler | Bildirim tarihinden yararlanır | Sendika bildirimlerinin tarihini kayda alın |
| Dayanışma aidatı | Talep tarihinden yararlanma | Talep dilekçesini tarihli alın, aidat kesintisini başlatın |
| Kapsam dışı personel | İşveren vekilleri ve müzakere heyeti yararlanamaz | Kapsam dışı listesini sözleşmede açıkça belirleyin |
| Sözleşmesiz dönem | Ardıl etki | Eski TİS hükümlerini iş sözleşmesi hükmü olarak uygulamaya devam edin |
| Devir | Haklar devralanla devam eder | Devir öncesi TİS yükümlülüklerini hukuki incelemeye dahil edin |
Temsilî bir örnek: Bir lojistik şirketinde TİS 15 Mart'ta imzalanıyor, yürürlük 1 Ocak. İmza günü üye olan 120 işçiye 1 Ocak'tan itibaren fark ödeniyor. 1 Nisan'da üyeliği bildirilen 15 yeni üye ise yalnızca 1 Nisan'dan itibaren yararlanıyor; bu işçilere de 1 Ocak'tan itibaren fark ödenmesi, sözleşmede aksine bir hüküm yoksa, kanunun öngördüğü sistemle uyumlu değildir. Dayanışma aidatı talebinde bulunan üye olmayan bir işçi ise talep tarihinden itibaren yararlanır.
Yargı Uygulamasında Öne Çıkan İlkeler
- Ardıl etki kazanılmış hakları korur. Yerleşik uygulamaya göre TİS sona erdiğinde iş sözleşmesine dönüşen hükümler, işverenin tek taraflı olarak geri alamayacağı çalışma koşullarıdır.
- Lehe kural geçerlidir. İş sözleşmesinde TİS'ten daha iyi bir ücret veya yan hak varsa, TİS'in daha düşük hükmü bu hakkı ortadan kaldırmaz.
- Dayanışma aidatı yararlanmanın şartıdır. Üye olmayan işçinin TİS'ten yararlanabilmesi için talepte bulunması ve aidat ödemesi gerekir; talep yoksa işçi TİS hükümlerine kendiliğinden hak kazanmaz.
- Kapsam dışı kişiler sıkı yorumlanır. "İşveren vekili" kavramı, kanundaki dar tanım ("işletmenin bütününü yönetenler") esas alınarak değerlendirilir; her yönetici kendiliğinden kapsam dışı sayılmaz.
Sık Yapılan Hatalar
- Sözleşmede kapsam dışı personeli belirsiz bırakmak.
- Yeni üyelere geriye dönük fark ödemek veya tersine imzada üye olanlara yürürlükten itibaren fark ödememek.
- Dayanışma aidatı talebi gelmeden üye olmayanlara TİS ücretlerini uygulamak, sonra geri almak istemek.
- Sözleşmesiz dönemde TİS'ten doğan yan hakları kesmek.
- TİS süresini "anlaşarak" uzatmaya çalışmak; kanun buna izin vermez.
İlgili Maddeler ve Yazılar
- 6356 md. 17-19: Sendika üyeliği ve çekilme
- 6356 md. 41-43: Toplu sözleşme yetkisi
- 6356 md. 58-63: Grev ve lokavt
- Toplu iş sözleşmesi ve ücret politikası
TİS'in bordroya doğru aktarılması, kapsam dışı personel listesinin hazırlanması ve sözleşmesiz dönemin yönetimi için iş hukuku ve mevzuat uyumu hizmetimizden destek alabilir veya bizimle iletişime geçin. Bu yazı genel bilgilendirme amaçlıdır, hukuki danışmanlık niteliği taşımaz; somut durumunuz için uzman desteği alın.
