Kanuni grev ve lokavt, 6356 sayılı Sendikalar ve Toplu İş Sözleşmesi Kanunu'nun 58 ile 63. maddeleri arasında tanımlanır ve şartlara bağlanır. Bu maddeler grevin ve lokavtın ne olduğunu, hangisinin kanuni hangisinin kanun dışı sayılacağını, kararın hangi sürelerde alınıp uygulanacağını, işçilerin grev oylamasıyla kararı nasıl durdurabileceğini, hangi işlerde grev ve lokavtın yasak olduğunu ve Cumhurbaşkanının erteleme yetkisini düzenler. İşveren için bu maddeleri bilmek, hem kanuni bir greve hazırlanmanın hem de kanun dışı bir eyleme doğru tepki vermenin ön şartıdır.
Grev sürecinde operasyonun nasıl yönetileceğine dair pratik bir anlatım için grev sürecinde işyeri yönetimi ve grev ve lokavt kuralları yazılarımıza bakabilirsiniz.
Kanun Metni
Metinler 6356 sayılı Kanun'un mevzuat.gov.tr'deki güncel metninden alınmıştır. Uzun maddeler kısaltılmış, Anayasa Mahkemesince iptal edilen ibareler ve atlanan kısımlar "(…)" ile gösterilmiştir.
Grevin tanımı
MADDE 58 – (1) İşçilerin, topluca çalışmamak suretiyle işyerinde faaliyeti durdurmak veya işin niteliğine göre önemli ölçüde aksatmak amacıyla, aralarında anlaşarak veya bir kuruluşun aynı amaçla topluca çalışmamaları için verdiği karara uyarak işi bırakmalarına grev denir.
(2) Toplu iş sözleşmesinin yapılması sırasında uyuşmazlık çıkması hâlinde, işçilerin ekonomik ve sosyal durumları ile çalışma şartlarını korumak veya geliştirmek amacıyla, bu Kanun hükümlerine uygun olarak yapılan greve kanuni grev denir.
(3) Kanuni grev için aranan şartlar gerçekleşmeden yapılan grev kanun dışıdır.
Lokavtın tanımı
MADDE 59 – (1) İşyerinde faaliyetin tamamen durmasına neden olacak tarzda, işveren veya işveren vekili tarafından kendi kararıyla veya bir kuruluşun verdiği karara uyarak, işçilerin topluca işten uzaklaştırılmasına lokavt denir.
(2) Toplu iş sözleşmesinin yapılması sırasında uyuşmazlık çıkması ve işçi sendikası tarafından grev kararı alınması hâlinde bu Kanun hükümlerine uygun olarak yapılan lokavta kanuni lokavt denir.
(…)
Kanuni grev ve lokavt kararının alınması ve uygulamaya konulması
MADDE 60 – (1) Grev kararı, 50 nci maddenin beşinci fıkrasında belirtilen uyuşmazlık tutanağının tebliği tarihinden itibaren altmış gün içinde alınabilir ve bu süre içerisinde altı iş günü önceden karşı tarafa bildirilecek tarihte uygulamaya konulabilir. Bu süre içerisinde, grev kararının alınmaması veya uygulanacağı tarihin karşı tarafa bildirilmemesi hâlinde toplu iş sözleşmesi yapma yetkisi düşer.
(2) Uyuşmazlığın tarafı olan işveren sendikası veya sendika üyesi olmayan işveren, grev kararının kendisine tebliğinden itibaren altmış gün içinde lokavt kararı alabilir ve bu süre içerisinde altı iş günü önceden karşı tarafa bildirilecek tarihte uygulamaya koyabilir.
(3) Grev ve lokavt kararları, kararı alan tarafça işyeri veya işyerlerinde derhâl ilan edilir.
(4) Bildirilen tarihte başlamayan grev hakkı veya lokavt düşer. (…)
Grev ve lokavt yasakları
MADDE 62 – (1) Can ve mal kurtarma işlerinde; cenaze işlerinde ve mezarlıklarda; şehir şebeke suyu, elektrik, doğal gaz, petrol üretimi, tasfiyesi ve dağıtımı ile nafta veya doğalgazdan başlayan petrokimya işlerinde; (…) Millî Savunma Bakanlığı ile Jandarma Genel Komutanlığı ve Sahil Güvenlik Komutanlığınca doğrudan işletilen işyerlerinde; kamu kuruluşlarınca yürütülen itfaiye (…) ve hastanelerde grev ve lokavt yapılamaz.
(…)
Grev ve lokavtın ertelenmesi
MADDE 63 – (1) Karar verilmiş veya başlanmış olan kanuni bir grev veya lokavt; genel sağlığı veya millî güvenliği, (…) bozucu nitelikte ise Cumhurbaşkanı bu uyuşmazlıkta grev ve lokavtı altmış gün süre ile erteleyebilir. Erteleme süresi, kararın yayımı tarihinde başlar.
Madde Ne Düzenliyor?
Grev ve lokavtın tanımı (md. 58-59)
Grevin unsurları şunlardır: işçilerin topluca çalışmaması, amacın işyerinde faaliyeti durdurmak veya önemli ölçüde aksatmak olması ve işçilerin aralarında anlaşması ya da bir kuruluşun kararına uyması. Kanuni grev ise yalnızca toplu iş sözleşmesinin yapılması sırasında çıkan uyuşmazlıkta, kanundaki usule uygun olarak yapılabilir. Bu dar tanım nedeniyle dayanışma grevi, genel grev, işyeri işgali veya iş yavaşlatma gibi eylemler kanuni grev kapsamına girmez.
Lokavt ise işverenin işçileri topluca işten uzaklaştırarak faaliyeti tamamen durdurmasıdır. Kanuni lokavt yalnızca bir savunma aracıdır: Ancak işçi sendikası grev kararı aldıktan sonra ve buna karşılık olarak alınabilir. Saldırı lokavtı, yani grev kararı olmadan yapılan lokavt, kanun dışıdır.
Karar ve uygulama süreleri (md. 60)
| Adım | Süre | Kaçırılırsa |
|---|---|---|
| Grev kararı | Arabuluculuk tutanağının tebliğinden itibaren 60 gün içinde | Yetki düşer |
| Uygulama tarihinin bildirimi | Karşı tarafa 6 iş günü önceden, noter aracılığıyla | Yetki düşer |
| Lokavt kararı | Grev kararının tebliğinden itibaren 60 gün içinde | Lokavt hakkı kullanılamaz |
| Uygulamaya başlama | Bildirilen tarihte | Grev hakkı veya lokavt düşer |
| İlan | Kararlar ve uygulama tarihi işyerinde derhâl ilan edilir | Usul eksikliği doğar |
Uygulama tarihi, karşı tarafa tebliğ edilmek üzere notere, bir örneği de görevli makama verilir. Kanuni grev kararı alınan uyuşmazlıkta Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanı bizzat arabuluculuk yapabilir veya bir arabulucu görevlendirebilir (md. 60/7).
Grev oylaması (md. 61)
Grev kararının ilan edildiği tarihte işyerinde çalışan işçilerin en az dörtte biri, ilandan itibaren altı iş günü içinde görevli makama yazılı başvuru yaparsa, görevli makam altı iş günü içinde grev oylaması yaptırır. Oylamaya katılanların salt çoğunluğu grevin yapılmaması yönünde oy verirse grev kararı uygulanamaz. Bu durumda süre içinde anlaşma sağlanamaz veya işçi sendikası Yüksek Hakem Kurulu'na başvurmazsa yetki belgesinin hükmü kalmaz. İşletme ve grup sözleşmelerinde oylamanın nasıl toplanacağı ayrıca düzenlenmiştir.
Oylama işçilerin talebine bağlıdır; işverenin oylama talep etme hakkı yoktur.
Grev ve lokavt yasakları (md. 62)
Yürürlükteki metne göre şu işlerde grev ve lokavt yapılamaz:
- Can ve mal kurtarma işleri,
- Cenaze işleri ve mezarlıklar,
- Şehir şebeke suyu, elektrik, doğal gaz, petrol üretimi, tasfiyesi ve dağıtımı ile nafta veya doğal gazdan başlayan petrokimya işleri,
- Millî Savunma Bakanlığı, Jandarma Genel Komutanlığı ve Sahil Güvenlik Komutanlığınca doğrudan işletilen işyerleri,
- Kamu kuruluşlarınca yürütülen itfaiye hizmetleri ve hastaneler.
Bankacılık hizmetleri ve şehir içi toplu taşıma, Anayasa Mahkemesi kararlarıyla bu listeden çıkarılmıştır. Ayrıca Cumhurbaşkanı, genel hayatı önemli ölçüde etkileyen doğa olaylarının yaşandığı yerlerde bu durum süresince grev ve lokavtı yasaklayabilir; başladığı yolculuğu yurt içindeki varış yerinde bitirmemiş ulaştırma araçlarında da grev ve lokavt yapılamaz. Yasak işlerde uyuşmazlık, arabuluculuktan sonra Yüksek Hakem Kurulu'nda çözülür.
Erteleme (md. 63)
Karar verilmiş veya başlamış bir kanuni grev ya da lokavt genel sağlığı veya millî güvenliği bozucu nitelikteyse, Cumhurbaşkanı altmış gün süreyle erteleme kararı verebilir. Erteleme süresince arabulucu çözüm için çaba gösterir; taraflar özel hakeme de gidebilir. Süre sonunda anlaşma olmazsa taraflardan birinin altı iş günü içinde başvurusuyla uyuşmazlık Yüksek Hakem Kurulu'nca çözülür; başvuru yapılmazsa işçi sendikasının yetkisi düşer.
İşveren İçin Uygulamada Ne Anlama Geliyor?
Kanuni grev, işveren için operasyonel olduğu kadar hukuki bir süreçtir. Grevle birlikte devreye giren temel kurallar şunlardır:
| Konu | Kural | İşveren ne yapmalı? |
|---|---|---|
| Zorunlu çalışanlar | Teknik zorunluluk olan işlerde yeterli sayıda işçi grevde de çalışır (md. 65) | Toplu görüşmenin başlamasından itibaren 6 iş günü içinde listeyi ilan edip sendikaya tebliğ edin |
| İş sözleşmeleri | Kanuni grevde sözleşmeler askıda kalır (md. 67) | Grev öncesi işlemiş ücretleri olağan ödeme gününde ödeyin |
| Ücret | Grev süresince ücret ve sosyal yardım ödenemez, süre kıdeme sayılmaz | Bordro sistemini askı dönemine göre ayarlayın |
| Yerine işçi | Grevdeki işçilerin yerine sürekli veya geçici işçi alınamaz (md. 68) | Taşeron veya geçici işçiyle açığı kapatmaya çalışmayın |
| Greve katılmayanlar | Yalnızca kendi işlerinde çalıştırılabilir | Grevdeki işçilerin işlerini bunlara yaptırmayın |
| Kanun dışı grev | Katılanların sözleşmesi haklı nedenle feshedilebilir (md. 70) | Önce grevin kanun dışı olduğunu belgeleyin; gerekirse tespit davası açın (md. 71) |
Temsilî bir örnek: Bir metal parça üreticisinde arabuluculuk tutanağı tebliğ edildikten yaklaşık beş hafta sonra sendika grev kararı alıyor ve uygulama tarihini, altmış günlük süre içinde kalacak ve en az altı iş günü sonrasına denk gelecek şekilde noter aracılığıyla bildiriyor. İşveren, toplu görüşmenin başında ilan ettiği zorunlu çalışan listesini hazır tutuyor, grev öncesi ücretleri olağan ödeme gününde ödüyor ve lokavt kararını değerlendirmek için grev kararının tebliğinden itibaren işleyen altmış günlük süreyi takvime işliyor. Sendika bildirdiği tarihte greve başlamazsa grev hakkı düşer.
Yargı Uygulamasında Öne Çıkan İlkeler
- Kanuni grev dar yorumlanır. Yargıtay'ın yerleşik uygulamasında yalnızca toplu sözleşme uyuşmazlığına bağlı ve usulüne uygun grev kanuni sayılır; iş bırakma, iş yavaşlatma ve benzeri toplu eylemler kanun dışı grev değerlendirmesine tabi tutulabilir.
- Kanun dışı grevde bireysel katılım önemlidir. Haklı fesih için işçinin kanun dışı greve katıldığının, karara katıldığının veya teşvik ettiğinin her işçi bakımından ayrı ayrı ortaya konması gerekir.
- Tespit davası güvenli yoldur. Grevin kanun dışı olup olmadığı konusunda tereddüt varsa, 71. maddedeki tespit davası tarafları ve sendika üyelerini bağlayan bir sonuç doğurur.
- Grev süresince işçi alma yasağı sıkı uygulanır. Grevdeki işçilerin işinin başka yollarla gördürülmesi hem idari para cezası hem de hukuki sorumluluk doğurur.
Sık Yapılan Hatalar
- Grev dışı kalacak işçileri süresinde ilan etmemek.
- Grevin etkisini azaltmak için alt işveren veya geçici iş ilişkisiyle işçi getirmek.
- Grev kararı alınmadan lokavt ilan etmek.
- Grev başladıktan sonra sendika üyelerine bireysel teklifler sunarak çekilmeye yönlendirmek.
- İş bırakma eylemine karşı hemen toplu fesih yoluna gitmek; önce eylemin niteliğini ve her işçinin katılımını belgelemek gerekir.
İlgili Maddeler ve Yazılar
- 6356 md. 50-57: Toplu görüşme ve arabuluculuk — grev takviminin başladığı yer.
- 6356 md. 33-40: TİS'ten yararlanma — grev sonrası TİS'ten kimin yararlanacağı.
- 6356 sayılı Kanun'un yapısı
- 4857 md. 25: İşverenin haklı nedenle feshi
Grev riskine karşı süre takvimi, zorunlu çalışan listesi ve iletişim planı hazırlamak için kriz yönetimi hizmetimizden destek alabilir veya bizimle iletişime geçin. Bu yazı genel bilgilendirme amaçlıdır, hukuki danışmanlık niteliği taşımaz; somut durumunuz için uzman desteği alın. Grev yasakları Anayasa Mahkemesi kararlarıyla değişebildiğinden güncel metni resmî kaynaktan kontrol edin.
