İş sağlığı ve güvenliği önlemleri tüm çalışanlar için geçerlidir; ancak bazı gruplar, fizyolojik özellikleri veya gelişim dönemleri nedeniyle belirli risklerden daha fazla etkilenebilir. Mevzuat, kadın ve genç çalışanlar için, özellikle gebelik, doğum sonrası ve emzirme dönemindeki çalışanlar ile 18 yaşından küçük çalışanlar için ek koruma tedbirleri öngörür.
Bu konudaki temel düzenlemeler; 6331 sayılı Kanun'un özel politika gerektiren gruplara ilişkin hükümleri, 4857 sayılı İş Kanunu, Gebe veya Emziren Kadınların Çalıştırılma Şartlarıyla Emzirme Odaları ve Çocuk Bakım Yurtlarına Dair Yönetmelik, Kadın Çalışanların Gece Postalarında Çalıştırılma Koşulları Hakkında Yönetmelik ve Çocuk ve Genç İşçilerin Çalıştırılma Usul ve Esasları Hakkında Yönetmelik'tir. Bu yazıda bu grupların İSG açısından nasıl korunacağını pratik bir bakışla ele alıyoruz.
Bir uyarıyla başlayalım: Koruma tedbirleri, kadınları veya gençleri belirli işlerden genel olarak dışlamak için değil, risklerin kişiye göre değerlendirilmesi için vardır. Amaç, ayrımcılık yapmadan güvenli istihdamdır.
Kadın ve genç çalışanlar risk değerlendirmesinde nasıl ele alınır?
6331 sayılı Kanun, risk değerlendirmesi yapılırken özel politika gerektiren grupların durumunun dikkate alınmasını ister. Bu gruplar arasında gebe veya emziren çalışanlar, genç ve yaşlı çalışanlar ile engelliler yer alır. Pratikte bu, risk değerlendirmesinde şu soruların sorulması anlamına gelir:
- Bu görevde gebe veya emziren bir çalışanı etkileyebilecek bir maruziyet var mı?
- Bu görev 18 yaşından küçük biri tarafından yapılabilir mi?
- Üreme sağlığını (kadın ve erkek fark etmeksizin) etkileyebilecek kimyasal, biyolojik veya fiziksel etkenler var mı?
Üreme sağlığına yönelik risklerin yalnızca kadınları ilgilendirmediğini unutmayın; bazı kimyasallar ve radyasyon gibi etkenler tüm çalışanların üreme sağlığını etkileyebilir.
Gebe ve emziren çalışanlar için önlemler
Çalışan gebeliğini bildirdiğinde, işyeri hekiminin katılımıyla bireysel bir değerlendirme yapılmalıdır. Değerlendirmede ele alınacak riskler:
| Risk alanı | Örnek | Olası önlem |
|---|---|---|
| Fiziksel yük | Ağır kaldırma, uzun süre ayakta kalma | Görev uyarlaması, oturma imkânı, sık mola |
| Kimyasal maruziyet | Bazı solventler, kurşun, ilaç etken maddeleri | Maruziyetin tamamen ortadan kaldırılması veya görev değişikliği |
| Biyolojik etkenler | Sağlık ve laboratuvar ortamları | Maruziyet kontrolü, görev değişikliği |
| Fiziksel etkenler | Titreşim, aşırı sıcak, iyonlaştırıcı radyasyon | Maruziyetin sınırlandırılması |
| Çalışma düzeni | Gece çalışması, uzun vardiyalar | Çalışma saatlerinin düzenlenmesi |
| Psikososyal | Yoğun stres, şiddet riski | İş yükü düzenlemesi |
İlgili yönetmeliklere göre gebe çalışanların belirli işlerde çalıştırılması ve gece postalarında çalıştırılması kısıtlanmıştır; ayrıntılar için yönetmeliklerin güncel metnini esas alın. Gebe çalışanın periyodik kontrolleri için verilmesi gereken ücretli izin konusunda da İş Kanunu'nun ilgili hükümlerine bakın.
Doğum izni ve süt izni: 7578 sayılı Kanun ile yapılan değişiklikle (RG 1 Mayıs 2026) analık izni toplam 24 hafta olmuştur: doğumdan önce 8, doğumdan sonra 16 hafta. Çoğul gebelikte süre 26 haftadır. Özel sektörde babalık izni de 10 güne çıkarılmıştır. Kadın işçilere çocukları bir yaşına gelinceye kadar günde toplam 1,5 saat süt izni verilir (İş Kanunu md. 74). Geçiş hükümleri ve başvuru ayrıntıları için resmi metne bakın.
Emzirme ve dinlenme imkânları: Emziren çalışanlar için uygun bir dinlenme ve emzirme alanı sağlanması, yönetmelikte çalışan sayısına bağlı olarak düzenlenen yükümlülüklerdendir. Eşiklerin altında kalan işyerlerinde de temiz ve mahremiyeti olan bir alan sağlamak iyi bir uygulamadır.
Genç çalışanlar için önlemler
18 yaşından küçük çalışanlar, deneyim eksikliği, risk algısının henüz gelişmemiş olması ve fiziksel gelişimin devam etmesi nedeniyle iş kazalarına daha açıktır. Bu nedenle mevzuat:
- Genç işçilerin hangi işlerde çalıştırılabileceğini ve hangi ağır ve tehlikeli işlerde çalıştırılamayacağını yönetmelikle belirler.
- Sanayiye ait işlerde 18 yaşını doldurmamış çocuk ve genç işçilerin gece çalıştırılmasını yasaklar.
- Çalışma sürelerine ilişkin genel kurallardan daha sıkı sınırlar öngörür.
- 18 yaş ve altındaki işçilere en az 20 gün yıllık ücretli izin verilmesini düzenler (İş Kanunu md. 53).
Pratik önlemler:
- Genç çalışanı işe başlatmadan önce görevin yönetmelikteki izin verilen işler arasında olduğunu doğrulayın.
- İşe girişte sağlık muayenesini ve gerekli raporları eksiksiz alın.
- Daha uzun ve uygulamalı bir oryantasyon planlayın.
- Deneyimli bir çalışanı mentor olarak atayın; genç çalışanı tehlikeli bir işte yalnız bırakmayın.
- Makine kullanımı, kimyasallar ve yüksekte çalışma gibi riskli işlere erişimi kısıtlayın.
- Düzenli geri bildirim alarak zorlandığı noktaları erken fark edin.
Stajyerler ve meslek eğitimi öğrencileri de işyerinde bulunduğu sürece İSG kapsamındadır; bu grubun özel durumları ayrıca değerlendirilmelidir.
İK süreçleriyle entegrasyon
Bu grupların korunması büyük ölçüde İK süreçlerinin doğru çalışmasına bağlıdır:
- İşe alımda yaş kontrolü ve görev uygunluğu
- Gebelik bildiriminin gizlilik içinde işyeri hekimine yönlendirilmesi
- Görev uyarlamalarının ücret ve haklarda kayıp yaratmadan yapılması
- Doğum izni planlaması ve işe dönüş süreci
- Vardiya planlarında gece çalışması kısıtlarının otomatik kontrolü
Ebeveyn çalışanlara yönelik daha geniş destek politikaları için ebeveyn çalışanlara destek yazımıza göz atabilirsiniz.
Sık yapılan hatalar
- Gebelik bildirimi sonrası bireysel risk değerlendirmesi yapmamak
- Koruma gerekçesiyle kadın çalışanları terfi veya görev fırsatlarından dışlamak
- Genç işçileri yasak işlerde "geçici" olarak çalıştırmak
- Vardiya planlarında gece çalışması kısıtlarını gözden kaçırmak
- Eski doğum izni sürelerini esas alan izin planlaması yapmak
Özel gruplar için politikalarınızı güncelleyin
Doğum izni süresindeki değişiklik, gebe çalışan prosedürleri ve genç işçi istihdamı, İK politikalarının güncellenmesini gerektiren başlıklardır. İK Partner, bu politikaların mevzuata uygun şekilde yazılması ve uygulanmasında işverenlere destek veriyor. İş hukuku ve mevzuat uyumu hizmetimizi inceleyebilir, ücretsiz ilk görüşme talep edebilirsiniz.
Bu içerik genel bilgilendirme amaçlıdır; mevzuat değişebilir. Somut durumlar için İSG profesyonellerine ve hukuk danışmanınıza başvurmanızı öneririz.
