Yeni İşe Başlayan Çalışanın Hakları ve İlk Gün Yükümlülükleri

Yeni işe başlayan çalışanın hakları, iş ilişkisinin ilk gününden itibaren doğan sigortalılık, yazılı çalışma koşullarını öğrenme, güvenli çalışma ortamı, ücret ve eşit davranma gibi güvencelerin bütünüdür. Bu hakların her biri işverene belirli bir zamanlama içinde yerine getirilmesi gereken bir yükümlülük yükler: bazıları çalışan işe başlamadan önce, bazıları ilk gün, bazıları ise ilk iki ay içinde tamamlanmalıdır. Bu rehber, işe alım kararından deneme süresinin sonuna kadar olan dönemi bir takvim olarak ele alır.

Uyum programının insan tarafı için yeni çalışan oryantasyonu ve ilk gün deneyimi yazılarımıza bakabilirsiniz. Bu yazı, ilk gün ve ilk haftaların hukuki yükümlülüklerine odaklanır.

Yeni Çalışanın Temel Hakları

İşe Başlamadan Önce

SGK işe giriş bildirgesi

5510 sayılı Kanunun 8. maddesine göre işveren, çalışanı sigortalılık başlangıç tarihinden, yani çalışmaya başladığı günden önce sigortalı işe giriş bildirgesiyle SGK'ya bildirmekle yükümlüdür. İnşaat, balıkçılık ve tarım işyerlerinde bildirge en geç çalışmaya başlatıldığı gün verilebilir; ilk kez sigortalı çalıştırılan işyerlerinde ise kanunda belirtilen bir aylık özel süre uygulanır.

"Önce bir hafta çalışsın, sonra girişini yaparız" yaklaşımı hem idari para cezasına hem de olası bir iş kazasında ağır sorumluluğa yol açar. Bildirge adımları için sigortalı işe giriş bildirgesi nasıl verilir yazımıza bakabilirsiniz.

İşe giriş sağlık muayenesi

6331 sayılı Kanunun 15. maddesine göre işveren, çalışanların işe girişlerinde sağlık muayenelerinin yapılmasını sağlamak zorundadır. Tehlikeli ve çok tehlikeli sınıfta yer alan işlerde çalışacaklar, yapacakları işe uygun olduklarını belirten sağlık raporu olmadan işe başlatılamaz. Az tehlikeli işlerde de işe giriş muayenesi yükümlülüğü devam eder; raporun ne zaman ve kim tarafından düzenleneceği iş yeri hekiminin planlamasına göre belirlenir. Ayrıntı için işe giriş ve periyodik sağlık muayeneleri yazımıza bakabilirsiniz.

Mesleki eğitim belgesi

Mesleki eğitim alma zorunluluğu bulunan tehlikeli ve çok tehlikeli sınıftaki işlerde, yapacağı işle ilgili mesleki eğitim aldığını belgeleyemeyen kişi çalıştırılamaz (6331 md. 17/3). Bu belge işe alım aşamasında kontrol edilmelidir.

Özel durumlar

• Yabancı çalışan: Çalışma izni veya muafiyet olmadan işe başlatılamaz. Ayrıntı için yabancı çalışanların SGK yükümlülükleri yazımıza bakabilirsiniz.
• 18 yaş altı çalışan: Yaş, çalışma süresi ve yasak işler kuralları ayrıca uygulanır.

İlk Gün

İş sözleşmesi ve yazılı çalışma koşulları

İş Kanununun 8. maddesine göre iş sözleşmesi kural olarak özel bir şekle tabi değildir; ancak süresi bir yıl ve daha fazla olan iş sözleşmelerinin yazılı yapılması zorunludur. Belirsiz süreli sözleşmeler de uygulamada bu kapsamda değerlendirilerek yazılı yapılır.

Yazılı sözleşme yapılmayan hallerde işveren, en geç iki ay içinde çalışana şu bilgileri içeren yazılı bir belge vermek zorundadır:

• Genel ve özel çalışma koşulları,
• Günlük veya haftalık çalışma süresi,
• Temel ücret ve varsa ücret ekleri,
• Ücret ödeme dönemi,
• Süresi belirliyse sözleşmenin süresi,
• Fesih halinde tarafların uyması gereken hükümler.

Pratikte en güvenli yol, ilk gün imzalanan yazılı bir iş sözleşmesidir. Sözleşme türleri için iş sözleşmesi türleri rehberi yazımıza bakabilirsiniz.

İSG eğitimi

6331 sayılı Kanunun 17. maddesine göre İSG eğitimi özellikle işe başlamadan önce verilir. Bu nedenle ilk günün ilk saatleri, çalışanın yapacağı işin risklerini, acil durum prosedürlerini ve kişisel koruyucu donanım kullanımını içeren eğitime ayrılmalıdır. Tehlikeli ve çok tehlikeli sınıftaki işyerlerinde, başka işyerlerinden çalışmak üzere gelenler gerekli eğitimi aldıklarına dair belge olmadan işe başlatılamaz. Eğitim içeriği için İSG eğitimleri: zorunlu konular yazımıza bakabilirsiniz.

KVKK aydınlatması

Yeni çalışandan kimlik, adres, banka, eğitim ve sağlık gibi pek çok kişisel veri toplanır. 6698 sayılı Kanunun 10. maddesine göre işveren, veriler elde edilirken çalışanı veri sorumlusunun kimliği, verilerin hangi amaçla işleneceği, kimlere aktarılabileceği, toplama yöntemi ve hukuki sebebi ile çalışanın hakları konusunda aydınlatmalıdır. Hangi belgelerin istenebileceği için işe girişte istenen belgeler yazımıza bakabilirsiniz.

Özlük dosyası

İş Kanununun 75. maddesine göre işveren her işçi için bir özlük dosyası düzenler; işçinin kimlik bilgileriyle birlikte kanunlar uyarınca düzenlemek zorunda olduğu belge ve kayıtları burada saklar ve istendiğinde yetkili mercilere gösterir. İşveren, işçi hakkında edindiği bilgileri dürüstlük kurallarına ve hukuka uygun kullanmak ve gizli kalmasında işçinin haklı çıkarı bulunan bilgileri açıklamamakla yükümlüdür.

İlk Haftalar ve Deneme Süresi

Deneme süresi

İş Kanununun 15. maddesine göre taraflar iş sözleşmesine deneme kaydı koyabilir. Deneme süresi en çok iki ay olabilir; toplu iş sözleşmesiyle dört aya kadar uzatılabilir. Deneme süresi içinde taraflar sözleşmeyi bildirim süresine gerek olmaksızın ve tazminatsız feshedebilir; ancak çalışanın çalıştığı günler için ücret ve diğer hakları saklıdır.

Deneme süresi, çalışanın haklarını askıya almaz:

• Sigortalılık ilk günden başlar.
• Deneme süresi, yıllık ücretli izin için gereken bir yıllık sürenin hesabına dahildir (md. 53).
• Ücret, fazla çalışma ve diğer işçilik hakları aynen uygulanır.

Deneme süresinin değerlendirilmesi için deneme süresi yönetimi, fesih sınırları için deneme süresinde fesih yazılarımıza bakabilirsiniz.

İlk ücret ve kıst ay

Ay ortasında işe başlayan çalışanın ilk ücreti, çalıştığı gün sayısına göre hesaplanır. Ücret ödendiğinde her ödeme için, eklemeleri ve kesintileri ayrı ayrı gösteren bir ücret hesap pusulası verilmelidir (md. 37). Kıst ay hesabı için kıst maaş hesaplama yazımıza bakabilirsiniz.

Temsilî Örnek: Bir Üretim İşyerinde İlk Gün Takvimi

Temsilî bir örnek: Çok tehlikeli sınıfta faaliyet gösteren bir metal işleme atölyesi, 15 Ekim'de işe başlayacak bir operatör için aşağıdaki takvimi uygular.

Bu takvimde dikkat edilmesi gereken nokta, sağlık raporu ve SGK bildiriminin ilk günden önce tamamlanmış olmasıdır. Rapor gelmeden "makine başına geçmesin, sadece izlesin" yaklaşımı, çok tehlikeli işlerde kanunun açık yasağıyla çelişir.

İşveren İçin Kontrol Listesi

• [ ] SGK işe giriş bildirgesi çalışma başlamadan önce verildi.
• [ ] İşe giriş sağlık muayenesi yapıldı; tehlikeli ve çok tehlikeli işlerde rapor işe başlamadan önce alındı.
• [ ] Gerekli mesleki eğitim belgesi kontrol edildi.
• [ ] Yazılı iş sözleşmesi imzalandı veya iki ay içinde verilecek çalışma koşulları belgesi planlandı.
• [ ] İşe başlamadan önce İSG eğitimi verildi ve kayıt altına alındı.
• [ ] Kişisel koruyucu donanım teslim edildi.
• [ ] KVKK aydınlatma metni verildi.
• [ ] Özlük dosyası açıldı.
• [ ] Deneme süresi ve değerlendirme takvimi belirlendi.
• [ ] İlk ücret, kıst gün hesabıyla ve hesap pusulasıyla ödendi.

Sık Yapılan Hatalar

• SGK girişini ilk günden sonraya bırakmak: Kanun bildirimin çalışma başlamadan önce yapılmasını ister.
• Sözlü anlaşmayla yetinmek: Yazılı sözleşme veya çalışma koşulları belgesi olmadan ücret ve görev uyuşmazlıklarında ispat zorlaşır.
• Deneme süresini hakların askıya alındığı dönem sanmak: Sigorta, ücret ve kıdem ilk günden başlar.
• Deneme süresini iki aydan uzun yazmak: TİS yoksa iki ayı aşan deneme kaydı kanuna aykırıdır.
• İSG eğitimini haftalar sonra vermek: Eğitim işe başlamadan önce verilmelidir.
• Gereksiz kişisel veri toplamak: İşle ilgisi olmayan veriler KVKK riski doğurur.

İşe Alım Süreçlerinizi Uyumlu Hale Getirin

İlk gün, çalışanın şirketle kurduğu ilişkinin hem hukuki hem de duygusal başlangıcıdır. İşe alım ve uyum süreçlerinizi mevzuata uygun bir kontrol listesi ve takvimle kurmak isterseniz işe alım danışmanlığı hizmetimizden destek alabilir ya da bizimle iletişime geçin.

Bu yazı genel bilgilendirme amaçlıdır, hukuki danışmanlık niteliği taşımaz. Yükümlülükler işyerinin tehlike sınıfına, sözleşme türüne ve çalışanın durumuna göre değişebilir; somut durumunuz için uzman desteği alın.