İş sözleşmesi türleri ve şartları, işverenin bir çalışanla kuracağı ilişkinin süresini, çalışma biçimini ve tabi olacağı kuralları belirleyen yasal çerçevedir. 4857 sayılı İş Kanunu md. 9'a göre taraflar, kanunun getirdiği sınırlar saklı kalmak kaydıyla iş sözleşmesini ihtiyaçlarına uygun türde düzenleyebilir: sözleşme belirli veya belirsiz süreli; çalışma biçimi bakımından tam süreli, kısmi süreli, deneme süreli ya da diğer türde olabilir. Doğru türü seçmek, hem maliyeti hem de fesih ve tazminat riskini baştan belirler.
Sitemizdeki iş sözleşmesi türleri yazısı dört temel modeli tanıtıyor. Bu rehber ise deneme süreli, uzaktan, takım ve süreksiz iş sözleşmelerini de ekleyerek sekiz modeli tek tabloda karşılaştırıyor ve her biri için işverenin kurması gereken yazılı belgeyi ve en sık riski gösteriyor.
Önce Genel Kural: Şekil ve Bilgilendirme
4857 sayılı Kanun md. 8'e göre iş sözleşmesi, kanunda aksi belirtilmedikçe özel bir şekle tabi değildir. Ancak:
- Süresi bir yıl ve daha fazla olan iş sözleşmelerinin yazılı yapılması zorunludur. Bu belgeler damga vergisi, resim ve harçtan muaftır.
- Yazılı sözleşme yapılmayan hallerde işveren, en geç iki ay içinde genel ve özel çalışma koşullarını, çalışma süresini, temel ücreti ve ücret eklerini, ücret ödeme dönemini, süreli ise sözleşmenin süresini ve fesih hükümlerini gösteren yazılı bir belge vermek zorundadır.
- Bazı türler ise süresi ne olursa olsun yazılı şekil gerektirir: belirli süreli, çağrı üzerine, uzaktan çalışma ve takım sözleşmesi.
Uygulamada en güvenli yol, her çalışan için türü ne olursa olsun yazılı sözleşme yapmaktır. Bu, ispat yükünün çoğu zaman işverende olduğu uyuşmazlıklarda belirleyici olur.
Sekiz Modelin Karşılaştırması
| Tür | Dayanak | Yazılı şekil | Kritik kural | En sık risk |
|---|---|---|---|---|
| Belirsiz süreli | md. 11 | 1 yıl ve üzeri için zorunlu, her durumda önerilir | Süre belirtilmemişse sözleşme belirsiz sayılır | Fesihte ihbar, kıdem, iş güvencesi |
| Belirli süreli | md. 11-12 | Zorunlu | Objektif koşul gerekir; esaslı neden olmadan zincirleme yapılamaz | Belirsiz süreliye dönüşme |
| Kısmi süreli | md. 13 | Önerilir | Haftalık süre emsal tam süreliye göre önemli ölçüde az | Eşit muamele ihlali |
| Çağrı üzerine | md. 14 | Zorunlu | Süre belirlenmemişse haftalık 20 saat sayılır | Çağrılmasa da ücret doğması |
| Uzaktan çalışma | md. 14 | Zorunlu | Ekipman, iletişim ve İSG hükümleri sözleşmede yer alır | Eksik sözleşme içeriği, fazla çalışma takibi |
| Deneme süreli | md. 15 | Önerilir | En çok 2 ay, TİS ile 4 aya kadar | Süre aşımı sonrası deneme feshi |
| Takım sözleşmesi | md. 16 | Zorunlu | Her işçinin kimliği ve ücreti ayrı yazılır | Takım kılavuzunun kesinti yapması |
| Süreksiz iş | md. 10 | Duruma göre | En çok 30 iş günü süren işler; bazı İş Kanunu maddeleri yerine TBK uygulanır | Sürekli işi süreksiz gibi göstermek |
1. Belirsiz Süreli İş Sözleşmesi
İş ilişkisi bir süreye bağlanmamışsa sözleşme belirsiz süreli sayılır. Bu, Türk iş hukukunda varsayılan modeldir. Belirsiz süreli sözleşmenin feshinde ihbar süreleri (md. 17), şartları varsa iş güvencesi (md. 18-21) ve kıdem tazminatı gündeme gelir. Maddeleri olan örnek bir metin için belirsiz süreli iş sözleşmesi örneği yazımıza bakabilirsiniz.
İşveren ne yapmalı? Görev tanımını, çalışma yerini ve ücret bileşenlerini net yazın; ileride çalışma koşullarında esaslı değişiklik gerektiğinde md. 22'deki yazılı bildirim ve altı iş günlük kabul süresini uygulayın.
2. Belirli Süreli İş Sözleşmesi
Md. 11'e göre belirli süreli iş sözleşmesi; belirli süreli işlerde veya belli bir işin tamamlanması ya da belirli bir olgunun ortaya çıkması gibi objektif koşullara bağlı olarak, yazılı şekilde yapılır. Esaslı bir neden olmadıkça birden fazla üst üste (zincirleme) yapılamaz; aksi halde sözleşme başlangıçtan itibaren belirsiz süreli kabul edilir.
Md. 12, belirli süreli çalışana salt sözleşmesi süreli olduğu için farklı işlem yapılmasını yasaklar; paraya ilişkin bölünebilir menfaatler çalıştığı süreyle orantılı verilir.
Temsilî bir örnek: Yalnızca altı ay sürecek bir ERP geçiş projesi için alınan analist, objektif koşula dayanan belirli süreli sözleşmeyle çalıştırılabilir. Aynı kişiyle proje bittikten sonra rutin işler için yeni bir belirli süreli sözleşme yapmak ise objektif nedeni zayıflatır. Ayrıntılar için objektif neden ve zincirleme kuralı yazımıza bakın.
3. Kısmi Süreli İş Sözleşmesi
Md. 13'e göre işçinin normal haftalık çalışma süresi, tam süreli emsal işçiye göre önemli ölçüde daha az belirlenmişse sözleşme kısmi sürelidir. Kısmi süreli çalışan, haklı bir neden olmadıkça farklı işleme tabi tutulamaz; ücret ve paraya ilişkin bölünebilir menfaatleri çalıştığı süreyle orantılı ödenir.
Kanun ayrıca doğum veya evlat edinme sonrasında ebeveynlerden birine, çocuğun mecburi ilköğretim çağına kadar kısmi süreli çalışma talep hakkı tanır; bu talep işverence karşılanır ve geçerli fesih nedeni sayılmaz. Sözleşme maddeleri için kısmi süreli iş sözleşmesi (md. 13) yazımıza bakabilirsiniz.
4. Çağrı Üzerine Çalışma
Md. 14'e göre çağrı üzerine çalışma, işçinin kendisine ihtiyaç duyulduğunda iş görme edimini yerine getireceğinin yazılı sözleşmeyle kararlaştırıldığı kısmi süreli bir iş ilişkisidir. Üç kural işvereni doğrudan bağlar:
- Taraflar hafta, ay veya yıl gibi bir dönem için çalışma süresini belirlemezse haftalık çalışma süresi 20 saat kararlaştırılmış sayılır.
- İşçi, belirlenen sürede çalıştırılsın veya çalıştırılmasın ücrete hak kazanır.
- Çağrı, aksi kararlaştırılmadıkça çalışılacak zamandan en az dört gün önce yapılır; günlük süre belirlenmemişse her çağrıda en az dört saat üst üste çalıştırma zorunludur.
Hesap örnekleri için çağrı üzerine çalışma (md. 14) yazımıza bakabilirsiniz.
5. Uzaktan Çalışma Sözleşmesi
Uzaktan çalışma; işçinin, işverenin iş organizasyonu kapsamında iş görme edimini evinde veya teknolojik iletişim araçlarıyla işyeri dışında yerine getirdiği, yazılı olarak kurulan iş ilişkisidir. Sözleşmede işin tanımı, yapılma şekli, süresi ve yeri, ücret ve ödeme, işverenin sağladığı ekipman ve korunması, iletişim usulü ile genel ve özel çalışma şartları yer almalıdır. İşveren, işin niteliğine göre çalışanı İSG konusunda bilgilendirmek, eğitim vermek, sağlık gözetimini sağlamak ve verdiği ekipmanla ilgili güvenlik tedbirlerini almakla yükümlüdür.
Hibrit modelde de (haftanın bir kısmı ofis, bir kısmı ev) bu hükümler uygulanır. Zorunlu maddeler için uzaktan çalışma sözleşmesi yazımıza bakabilirsiniz.
6. Deneme Süreli İş Sözleşmesi
Md. 15'e göre sözleşmeye konan deneme süresi en çok iki ay olabilir; toplu iş sözleşmesiyle dört aya kadar uzatılabilir. Deneme süresi içinde taraflar sözleşmeyi bildirim süresine gerek olmaksızın ve tazminatsız feshedebilir; işçinin çalıştığı günlerin ücreti ve diğer hakları saklıdır.
Deneme süresi ayrı bir sözleşme değil, belirli veya belirsiz süreli sözleşmeye eklenen bir kayıttır. Bu nedenle yazılı sözleşmede açıkça yer almalıdır. Sürecin yönetimi için deneme süresi yönetimi yazımıza göz atabilirsiniz.
7. Takım Sözleşmesi
Md. 16'ya göre birden çok işçinin oluşturduğu bir takımı temsilen bu işçilerden birinin, takım kılavuzu sıfatıyla işverenle yaptığı sözleşmeye takım sözleşmesi denir. Kurallar şunlardır:
- Süresi ne olursa olsun yazılı yapılmalıdır; her işçinin kimliği ve alacağı ücret ayrı ayrı gösterilir.
- Sözleşmede adı yazılı her işçinin işe başlamasıyla, o işçi ile işveren arasında iş sözleşmesi kurulmuş sayılır.
- İşveren ücretleri her işçiye ayrı ayrı ödemek zorundadır; takım kılavuzu, işe aracılık gibi bir gerekçeyle takım üyelerinin ücretinden kesinti yapamaz.
İnşaat, tarım veya montaj işlerinde ekip halinde işçi temininde bu model kullanılır. Ücretin kılavuza toplu ödenmesi, hem kanuna aykırıdır hem de her işçinin işverene karşı ücret alacağını ortadan kaldırmaz.
8. Süreksiz İş Sözleşmesi
Md. 10'a göre nitelikleri bakımından en çok otuz iş günü süren işler süreksiz iştir. Süreksiz işlerde İş Kanunu'nun bazı maddeleri (ör. yazılı şekil, ihbar süreleri, haklı nedenle fesih halleri, çalışma belgesi ve yıllık izne ilişkin hükümler) uygulanmaz; bu konularda Türk Borçlar Kanunu hükümleri geçerlidir.
Belirleyici olan işin niteliğidir, sözleşmeye yazılan süre değil. Sürekli nitelikteki bir işi 30 günlük parçalara bölerek süreksiz iş gibi göstermek, sözleşmenin sürekli iş kabul edilmesine yol açabilir.
Doğru Türü Seçmek İçin Adım Adım Süreç
- İşin süresini belirleyin: İş kalıcı mı, belirli bir projeye mi bağlı, yoksa 30 iş gününü aşmayacak mı?
- Çalışma yoğunluğunu belirleyin: Tam gün mü, sabit kısmi süre mi, değişken ihtiyaç mı?
- Çalışma yerini belirleyin: İşyeri, uzaktan veya hibrit.
- Objektif nedeni yazın: Belirli süreli sözleşme seçiyorsanız gerekçeyi sözleşmeye ekleyin.
- Deneme süresi ekleyin: Gerekiyorsa iki ayı aşmayacak şekilde.
- Yazılı sözleşmeyi hazırlayın: Türe özgü zorunlu maddeleri ekleyin.
- Bordro ve SGK bildirimini türle uyumlu yapın: Kısmi süreli ve çağrı üzerine çalışmada eksik gün bildirimi ve belgeler dikkat ister.
Sık Yapılan Hatalar
- Kalıcı işler için belirli süreli sözleşmeyi yıllarca yenilemek.
- Çağrı üzerine çalışmada süre belirlemeyip işçiyi hiç çağırmamak ve ücret ödememek.
- Uzaktan çalışanla yazılı sözleşme yapmamak veya ekipman ve iletişim hükümlerini atlamak.
- Deneme süresini iki ayı aşacak şekilde yazmak veya süre dolduktan sonra "deneme feshi" yapmak.
- Takım ücretini kılavuza toplu ödemek.
- Kısmi süreli çalışanı yan haklardan tamamen dışlamak.
Kapanış
Her sözleşme türü, işverene esneklik sağlarken kendine özgü bir yükümlülük de getirir. Seçimi işin gerçek niteliğine göre yapmak ve bunu yazılı sözleşmeye doğru yansıtmak, fesih aşamasında yaşanacak uyuşmazlıkların büyük bölümünü önler. Sözleşmenin sona erme yollarını iş sözleşmesi fesih türleri rehberimizde ele alıyoruz. Sözleşme setinizi gözden geçirmek isterseniz iş hukuku ve mevzuat uyumu hizmetimizden destek alabilir veya bizimle iletişime geçin.
Bu yazı genel bilgilendirme amaçlıdır, hukuki danışmanlık niteliği taşımaz; somut durumunuz için uzman desteği alın.
