İSG yükümlülükleri ve cezaları, 6331 sayılı İş Sağlığı ve Güvenliği Kanunu'nun işverene yüklediği ödevler ile bu ödevlerin yerine getirilmemesi halinde uygulanan idari para cezalarının bütünüdür. Kanunun 26. maddesi her yükümlülüğü ayrı bir bende bağlar; cezanın tutarı ise ihlalin türüne, ihlalin devam edip etmediğine, işyerinin tehlike sınıfına ve çalışan sayısına göre değişir.
Bu yazıda güncel TL tutarlarını listelemek yerine ceza mantığını açıklıyoruz: Hangi yükümlülük hangi bende bağlı, ceza bir kez mi yoksa her ay mı uygulanır, tehlike sınıfı ve çalışan sayısı cezayı nasıl artırır ve kanundaki tutarlar neden her yıl değişir? Denetim sırasında müfettişin hangi belgelere baktığını görmek isterseniz İSG denetimi ve cezaları kontrol listesi, yükümlülüklerin genel çerçevesi için işverenin temel İSG yükümlülükleri yazımıza bakabilirsiniz.
İşverenin Genel Yükümlülüğü: Md. 4 ve Md. 5
6331 sayılı Kanun md. 4'e göre işveren, çalışanların işle ilgili sağlık ve güvenliğini sağlamakla yükümlüdür. Bu genel yükümlülüğün içeriği şöyledir:
- Mesleki risklerin önlenmesi, eğitim ve bilgi verilmesi dahil her türlü tedbirin alınması, organizasyonun yapılması, araç ve gereçlerin sağlanması,
- Alınan tedbirlere uyulup uyulmadığının izlenmesi, denetlenmesi ve uygunsuzlukların giderilmesi,
- Risk değerlendirmesi yapılması veya yaptırılması,
- Çalışana görev verirken sağlık ve güvenlik yönünden işe uygunluğun gözetilmesi,
- Yeterli bilgi ve talimat verilmeyen çalışanların hayati tehlike bulunan yerlere girmesinin önlenmesi.
Kanun üç önemli ilkeyi de açıkça yazar: Dışarıdan uzman kişi veya kuruluştan hizmet alınması işverenin sorumluluğunu ortadan kaldırmaz; çalışanların yükümlülükleri işverenin sorumluluğunu etkilemez; İSG tedbirlerinin maliyeti çalışanlara yansıtılamaz. Md. 5 ise risklerden kaçınma, risklerle kaynağında mücadele ve toplu korunmaya kişisel korunmadan öncelik verme gibi ilkeleri sayar.
Yükümlülük–Ceza Eşleştirme Tablosu
Aşağıdaki tablo, işverenin başlıca yükümlülüklerini 6331 sayılı Kanun md. 26'daki ceza bentleriyle eşleştirir. Tutar sütunu yerine cezanın uygulanma biçimini gösteriyoruz.
| Yükümlülük (madde) | Ceza bendi | Uygulanma biçimi |
|---|---|---|
| Genel yükümlülük: tedbir alma ve izleme (md. 4/1-a, b) | 26/1-a | Her bir yükümlülük için ayrı ayrı |
| İş güvenliği uzmanı ve işyeri hekimi görevlendirme (md. 6/1-a) | 26/1-b | Görevlendirilmeyen her kişi için; aykırılık devam ettikçe her ay |
| Diğer sağlık personeli görevlendirme (md. 6/1-a) | 26/1-b | Aykırılık devam ettikçe her ay |
| Uzman ve hekimin ihtiyaçlarını karşılama, koordinasyon, bilgilendirme (md. 6/1-b, c, d) | 26/1-b | Her bir ihlal için ayrı ayrı |
| Uzman ve hekimin yazılı bildirdiği tedbirleri yerine getirme (md. 6/1-ç) | 26/1-b | Yerine getirilmeyen her tedbir için |
| Risk değerlendirmesi yapma (md. 10/1) | 26/1-ç | Başlangıçta bir kez, aykırılık devam ettikçe her ay |
| Kontrol, ölçüm ve araştırmaları yaptırma (md. 10/4) | 26/1-ç | İhlal başına |
| Acil durum planı ve tahliye (md. 11, 12) | 26/1-d | Her yükümlülük için; aykırılık devam ettikçe her ay |
| İş kazası ve meslek hastalığı kaydı ve bildirimi (md. 14) | 26/1-e | Her yükümlülük için ayrı ayrı |
| Sağlık gözetimi (md. 15) | 26/1-f | Sağlık gözetimine tabi tutulmayan her çalışan için |
| Çalışanların bilgilendirilmesi (md. 16) | 26/1-g | Bilgilendirilmeyen her çalışan için |
| Çalışanların eğitimi (md. 17) | 26/1-ğ | Her aykırılık için çalışan başına |
| Çalışanların görüşünün alınması ve katılımı (md. 18) | 26/1-h | Her aykırılık için |
| Çalışan temsilcisi (md. 20) | 26/1-ı | Fıkraya göre farklı tutar |
| İSG kurulu (md. 22) | 26/1-i | Her aykırılık için |
| İşin durdurulmasında çalışanların ücretinin ödenmesi veya başka işte çalıştırılması (md. 25/6) | 26/1-l | İhlale uğrayan her çalışan için; aykırılık devam ettikçe her ay |
| Standartlara uygun ve CE işaretli KKD temini | 26/1-o | Çalışan başına |
| Yönetmeliklerdeki yükümlülükler (md. 30) | 26/1-n | Uyulmayan her hüküm için tespitten itibaren aylık |
Tablonun gösterdiği en önemli nokta şudur: Bazı cezalar bir kez değil, aykırılık sürdükçe her ay uygulanır. Risk değerlendirmesi yapılmaması veya iş güvenliği uzmanı ile işyeri hekimi görevlendirilmemesi gibi ihlallerin maliyeti, fark edilmeden geçen her ayla birlikte büyür.
Tehlike Sınıfı ve Çalışan Sayısına Göre Artış
6331 sayılı Kanun md. 26/3, idari para cezalarının işyerinin tehlike sınıfı ve çalışan sayısına göre artırılarak uygulanmasını öngörür. Kanundaki oranlar şöyledir:
| Çalışan sayısı | Az tehlikeli | Tehlikeli | Çok tehlikeli |
|---|---|---|---|
| 10'dan az | Aynı miktar | %25 artırılarak | %50 artırılarak |
| 10–49 | Aynı miktar | %50 artırılarak | %100 artırılarak |
| 50 ve üzeri | %50 artırılarak | %100 artırılarak | %200 artırılarak |
İki önemli istisna vardır:
- Çalışan sayısıyla çarpılan cezalar: Md. 26/5 uyarınca çalışan sayısıyla çarpılarak verilen cezalarda (örneğin eğitim verilmeyen her çalışan için uygulanan ceza) bu artış oranları uygulanmaz.
- İşin durdurulması: Md. 26/4'e göre işin durdurulması halinde, durdurmaya sebep olan fiilden dolayı ilgili idari para cezası ayrıca uygulanmaz.
İşyerinizin hangi sınıfta olduğunu doğru belirlemek bu nedenle doğrudan ceza tutarını etkiler; ayrıntılar için işyeri tehlike sınıfları yazımıza bakabilirsiniz.
Kanundaki Tutarlar Neden Her Yıl Değişir?
6331 sayılı Kanun md. 26'da yazan TL tutarları, kanunun ilk yayımlandığı dönemin nominal tutarlarıdır. Kabahatler Kanunu uyarınca idari para cezaları her takvim yılı başında, vergi mevzuatına göre belirlenen yeniden değerleme oranında artırılarak uygulanır. Bu nedenle kanun metnindeki rakamlar bugün uygulanan tutarları göstermez.
Güncel tutarlar her yıl Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı tarafından duyurulur. İşveren olarak yapmanız gereken:
- Kanun metnindeki tutarları güncel ceza tutarı olarak kullanmamak,
- Her yılın başında Bakanlığın ilan ettiği güncel tabloyu kontrol etmek,
- Ceza tahmini yaparken önce temel tutarı, sonra md. 26/3'teki artış oranını, ardından aykırılığın süresini (ay sayısı) hesaba katmak.
Ücret ve bordroya ilişkin idari para cezalarının 2026 tutarları için 2026 bordro parametreleri tablomuza göz atabilirsiniz; İSG cezalarında ise resmî duyuruyu esas alın.
Ceza mantığı: temsilî bir hesap akışı
Temsilî bir örnek: Tehlikeli sınıfta, 35 çalışanlı bir işyerinde risk değerlendirmesi hiç yapılmamış ve bu durum denetimde dördüncü ayda tespit edilmiş olsun. Ceza mantığı şu sırayla işler:
| Adım | Ne yapılır? |
|---|---|
| 1 | Md. 26/1-ç'deki başlangıç tutarı ve "her ay için" tutarı, ilgili yılın güncel tutarlarıyla belirlenir |
| 2 | Aykırılığın devam ettiği ay sayısı tespit edilir |
| 3 | 10–49 çalışan ve tehlikeli sınıf için md. 26/3 gereği %50 artış uygulanır |
| 4 | Aynı denetimde tespit edilen diğer ihlaller (eğitim, sağlık gözetimi gibi) ayrı ayrı eklenir |
Bu akış, tek bir eksikliğin bile birkaç farklı bentten ceza doğurabileceğini gösterir: Risk değerlendirmesi olmayan bir işyerinde çoğu zaman eğitim, acil durum planı ve sağlık gözetimi kayıtları da eksiktir.
İdari Cezanın Ötesinde: Diğer Sonuçlar
İdari para cezası, İSG ihlallerinin en hafif sonucudur. Ayrıca şu sonuçlar da gündeme gelebilir:
- İşin durdurulması (md. 25): Hayati tehlike oluşturan bir husus tespit edildiğinde bu tehlike giderilinceye kadar işyerinin bir bölümünde veya tamamında iş durdurulur. Bu süre içinde işveren, çalışanlarına ücretlerini ödemek veya ücretlerinde düşüklük olmamak üzere meslek ve durumlarına uygun başka bir iş vermekle yükümlüdür. Durdurulan işte izinsiz çalışma yaptıran işveren veya işveren vekilleri için kanun hapis cezası öngörür.
- Kamu ihalelerinden yasaklama (md. 25/A): Ölümlü iş kazası meydana gelen maden işyerlerinde kusuru yargı kararıyla tespit edilen işveren, mahkeme tarafından iki yıl süreyle kamu ihalelerine katılmaktan yasaklanır.
- Hukuki ve cezai sorumluluk: İş kazasında işçinin veya yakınlarının tazminat talepleri, SGK'nın rücu davaları ve ceza yargılaması gündeme gelebilir. Ayrıntılar için işverenin İSG hukuki ve cezai sorumluluğu yazımıza bakabilirsiniz.
İşveren İçin Kontrol Listesi
- [ ] İşyerinin tehlike sınıfı güncel NACE koduna göre doğru belirlendi mi?
- [ ] İş güvenliği uzmanı, işyeri hekimi ve gerekiyorsa diğer sağlık personeli görevlendirildi mi?
- [ ] Risk değerlendirmesi yapıldı ve yenileme tarihi takvime işlendi mi?
- [ ] Uzman ve hekimin yazılı tespitleri ve bunlara ilişkin aksiyonlar kayıt altında mı?
- [ ] Acil durum planı, ekipler ve tatbikat kayıtları güncel mi?
- [ ] Tüm çalışanların işe giriş ve periyodik muayeneleri ile eğitim kayıtları tam mı?
- [ ] İş kazaları üç iş günü içinde SGK'ya bildiriliyor mu?
- [ ] 50 ve üzeri çalışanlı, altı aydan uzun süren işlerde İSG kurulu kuruldu mu?
- [ ] KKD'ler standartlara uygun ve zimmet kayıtları tutuluyor mu?
Belgelerin tam listesi için İSG dokümantasyonu ve zorunlu belgeler yazımızı kullanabilirsiniz.
Sık Yapılan Hatalar
- OSGB ile sözleşme yapınca sorumluluğun devredildiğini düşünmek: Kanun, dışarıdan hizmet alınmasının işverenin sorumluluğunu kaldırmadığını açıkça belirtir.
- Kanun metnindeki tutarlarla bütçe yapmak: Yeniden değerleme nedeniyle güncel tutarlar kanundaki rakamlardan belirgin biçimde yüksektir.
- Aylık işleyen cezaları göz ardı etmek: Görevlendirme ve risk değerlendirmesi eksikliği her ay yeniden maliyet üretir.
- Uzmanın yazılı tespitlerini dosyada bekletmek: Yerine getirilmeyen her tedbir ayrı bir ceza konusudur.
- KKD bedelini çalışandan kesmek: İSG tedbirlerinin maliyeti çalışana yansıtılamaz.
İSG yükümlülüklerinizin bir denetim gözüyle taranması, eksiklerin önceliklendirilmesi ve İK süreçlerine bağlanması için iş hukuku ve mevzuat uyumu hizmetimizden destek alabilir ya da bizimle iletişime geçin.
Bu yazı genel bilgilendirme amaçlıdır, hukuki danışmanlık niteliği taşımaz; somut durumunuz için uzman desteği alın. Ceza tutarları ve yönetmelik hükümleri değişebileceğinden güncel durumu resmî kaynaklardan kontrol edin.
