İş sağlığı ve güvenliği denetimleri, diğer iş teftişlerinden bir noktada ayrılır: Burada konu yalnızca para değil, insan hayatıdır. Bu yüzden İSG denetimi ve cezaları konusunda mevzuat, idari para cezalarının yanında işin durdurulması gibi işyerinin faaliyetini doğrudan etkileyen yaptırımlar da öngörür. Bir İSG denetiminde tespit edilen eksiklik, bazen bir üretim hattının, bir şantiyenin ya da bir makinenin kullanımının durdurulmasıyla sonuçlanabilir.
6331 sayılı İş Sağlığı ve Güvenliği Kanunu kapsamındaki idari para cezaları, aykırılığın türüne ve işyerinin tehlike sınıfına göre farklılaşır, her yıl yeniden değerleme oranıyla güncellenir. Bu yazıda tutar vermiyoruz; güncel tutarlar için Bakanlık duyurularını ve Resmî Gazete'yi esas alın. Odağımız, denetimde nelere bakıldığı ve cezaya yol açan tipik eksiklerin nasıl önleneceği.
Bu içerik genel bilgilendirme amaçlıdır; mevzuat değişebilir. Somut durumlar için iş güvenliği uzmanınıza ve hukuk danışmanınıza başvurun.
İSG denetimini kim yapar, nasıl başlar?
İSG denetimleri, Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı'na bağlı iş müfettişleri tarafından yürütülür. Denetimler şu nedenlerle başlayabilir:
- Programlı teftişler: Özellikle çok tehlikeli sınıftaki sektörlere yönelik planlı denetimler.
- İş kazası ve meslek hastalığı incelemeleri: Kazanın nedenlerini ve işverenin yükümlülüklerini yerine getirip getirmediğini araştıran incelemeler.
- Şikâyet ve ihbarlar: Çalışanların veya üçüncü kişilerin güvensiz çalışma koşullarına ilişkin başvuruları.
- Kampanya denetimleri: Yüksekte çalışma, inşaat, maden gibi belirli risk alanlarına yönelik dönemsel denetimler.
İşverenin temel yükümlülüklerine dair genel çerçeve için İSG işveren yükümlülükleri yazımıza bakabilirsiniz.
Müfettişin baktığı başlıca belgeler
Bir İSG denetiminde belge incelemesi ile saha incelemesi birlikte yürütülür. Belge tarafında genellikle şunlar istenir:
| Belge / kayıt | Neyi gösterir? |
|---|---|
| Risk değerlendirmesi raporu | Tehlikelerin belirlenip önlemlerin planlandığını |
| Acil durum eylem planı | Yangın, deprem gibi durumlara hazırlığı |
| İSG profesyonellerinin görevlendirme kayıtları | İş güvenliği uzmanı ve işyeri hekimi hizmetinin alındığını |
| Çalışan İSG eğitim kayıtları | Eğitimlerin verildiğini ve katılımı |
| Sağlık gözetimi kayıtları | İşe giriş ve periyodik muayeneleri |
| Periyodik kontrol raporları | İş ekipmanlarının, elektrik ve basınçlı kapların kontrolünü |
| Kişisel koruyucu donanım (KKD) zimmet kayıtları | KKD'nin teslim edildiğini |
| İSG kurulu toplantı tutanakları | Kurulun kurulup çalıştığını (gerekli işyerlerinde) |
| İş kazası ve ramak kala kayıtları | Kazaların bildirilip analiz edildiğini |
Risk değerlendirmesi, tehlike sınıfına göre belirli aralıklarla yenilenmelidir: çok tehlikeli işyerlerinde 2 yılda, tehlikeli işyerlerinde 4 yılda, az tehlikeli işyerlerinde 6 yılda bir. Ayrıca işyerinde ciddi bir değişiklik olduğunda veya iş kazası meydana geldiğinde yenileme gündeme gelir.
İSG denetimi ve cezaları: sık tespit edilen eksikler
Denetimlerde en sık karşılaşılan ve cezaya yol açan eksikler şunlardır:
- Risk değerlendirmesinin yapılmaması veya güncel olmaması: Yenileme süresinin geçmesi ya da işyerindeki değişikliklerin rapora yansıtılmaması.
- İSG profesyoneli görevlendirilmemesi: İş güvenliği uzmanı veya işyeri hekimi hizmetinin hiç alınmaması ya da yetersiz sürede alınması.
- Eğitim eksikliği: Çalışanlara İSG eğitiminin verilmemesi veya kayıt altına alınmaması.
- Sağlık gözetiminin yapılmaması: İşe giriş ve periyodik sağlık muayenelerinin eksik olması.
- Periyodik kontrollerin yaptırılmaması: Kaldırma araçları, basınçlı kaplar, elektrik tesisatı gibi ekipmanların kontrol raporlarının bulunmaması.
- Acil durum planı ve tatbikat eksikliği: Planın hazırlanmaması veya tatbikatların yapılmaması.
- İş kazasının süresinde bildirilmemesi: İş kazası SGK'ya kazadan sonraki 3 iş günü içinde bildirilmelidir; meslek hastalığı da öğrenildiği tarihten itibaren 3 iş günü içinde bildirilir.
İşin durdurulması: en ağır yaptırım
6331 sayılı Kanun'a göre, işyerinde çalışanlar için hayati tehlike oluşturan bir husus tespit edildiğinde, bu tehlike giderilinceye kadar işyerinin bir bölümünde veya tamamında iş durdurulabilir. Ayrıca bazı ağır yükümlülük ihlallerinde de işin durdurulması gündeme gelebilir.
İşin durdurulmasının sonuçları ağırdır:
- Faaliyet, tehlike giderilip durdurma kararı kaldırılıncaya kadar durur.
- Durdurma süresince işveren, işçilerine ücretlerini ödemeye devam etmekle yükümlüdür veya onları meslek ve durumlarına uygun başka bir işte çalıştırabilir.
- Durdurma kararına aykırı olarak faaliyete devam edilmesi ayrı yaptırımlara yol açar.
Bu nedenle hayati risk taşıyan alanların (yüksekte çalışma, kapalı alanlar, makine koruyucuları, elektrik) önceliklendirilmesi, ceza riskinin ötesinde iş sürekliliği açısından da kritiktir.
Denetime hazırlık kontrol listesi
- Risk değerlendirmesi güncel mi ve sahadaki durumu yansıtıyor mu?
- İş güvenliği uzmanı ve işyeri hekimi görevlendirmeleri yürürlükte mi?
- Tüm çalışanların İSG eğitim kayıtları ve imzaları dosyada mı?
- İşe giriş ve periyodik sağlık muayeneleri tamamlandı mı?
- İş ekipmanlarının periyodik kontrol raporları süresinde yenilendi mi?
- KKD zimmetleri ve kullanım denetimi kayıt altında mı?
- Acil durum planı hazır, tatbikat yapıldı mı?
- İş kazaları ve ramak kala olayları kayıt altına alınıp analiz ediliyor mu?
İK ve İSG arasındaki kesişim noktaları
İSG yükümlülükleri çoğu zaman yalnızca iş güvenliği uzmanının işi olarak görülür; oysa denetimde tespit edilen eksiklerin önemli bir kısmı İK süreçlerinden kaynaklanır. Örneğin:
- İşe giriş: Yeni çalışanın işe başlamadan önce İSG eğitimini alması ve işe giriş sağlık muayenesinin yapılması, işe alım sürecinin bir adımı olmalıdır.
- Görev değişikliği: Farklı risklere maruz kalacağı bir pozisyona geçen çalışana ilave eğitim verilmesi gerekebilir.
- Özlük dosyası: Eğitim katılım formları, sağlık raporları ve KKD zimmet tutanaklarının dosyada bulunması, denetimde yükümlülüğün yerine getirildiğinin kanıtıdır.
- Özel politika gerektiren gruplar: Gebe veya emziren çalışanlar, genç işçiler ve engelli çalışanlar için risk değerlendirmesinde özel önlemler alınması gerekir.
- Ayrılış: Ayrılan çalışanın zimmetli KKD'lerinin teslim alınması ve kayıtların kapatılması.
İK ve İSG ekiplerinin ortak bir kontrol listesi üzerinde çalışması, bu kesişim noktalarındaki boşlukları kapatır ve denetimde dağınık değil bütüncül bir tablo sunulmasını sağlar.
İK Partner ile İSG uyumunu bütüncül yönetin
İK Partner olarak İSG yükümlülüklerinizi İK ve özlük süreçlerinizle birlikte ele alıyor; eğitim, sağlık gözetimi ve görevlendirme kayıtlarınızın eksiksiz olmasını sağlıyoruz. İş güvenliği profesyonellerinizle uyumlu bir yapı kurmak için iş hukuku ve mevzuat uyumu hizmetimiz kapsamında ücretsiz ilk görüşme talep edebilirsiniz.
