Bir video toplantısı sırasında şarj kablosuna takılıp düşen çalışan, öğle arasında mutfakta elini kesen çalışan ve mesai saatinde market alışverişine çıkıp trafik kazası geçiren çalışan... Üçü de evden çalışıyor; ancak hukuki sonuçları birbirinden farklı olabilir. Evden çalışırken iş kazası sorusu, uzaktan çalışmanın yaygınlaşmasıyla birlikte İK ekiplerinin en sık karşılaştığı belirsiz alanlardan biri haline geldi.
İş kazası değerlendirmesi, kazanın nerede olduğundan çok, işçinin o sırada işverenin yürüttüğü işle bağlantılı olup olmadığına bakılarak yapılır. Ev, uzaktan çalışma sözleşmesiyle kararlaştırılmış çalışma yeri olduğunda bu bağlantının kurulması mümkündür; ama evde geçen her an bu kapsama girmez.
Bu yazıda 5510 sayılı Kanun'daki iş kazası kriterlerini uzaktan çalışmaya uyguluyor, örnek senaryolar üzerinden değerlendiriyor ve işverenin bildirim ile önleme yükümlülüklerini özetliyoruz.
İş kazasının yasal tanımı ve uzaktan çalışma
5510 sayılı Sosyal Sigortalar ve Genel Sağlık Sigortası Kanunu md. 13, iş kazasını belirli hallerde meydana gelen ve sigortalıyı bedenen veya ruhen engelli hale getiren olay olarak tanımlar. Bu haller özetle şunlardır:
- Sigortalının işyerinde bulunduğu sırada,
- İşveren tarafından yürütülmekte olan iş nedeniyle,
- Görevli olarak işyeri dışında başka bir yere gönderilmesi nedeniyle asıl işini yapmaksızın geçen zamanlarda,
- Emziren kadın sigortalının çocuğuna süt vermek için ayrılan zamanlarda,
- İşverence sağlanan bir taşıtla işin yapıldığı yere gidiş-gelişi sırasında.
Uzaktan çalışmada en önemli iki ölçüt, ilk ikisidir. Uzaktan çalışma sözleşmesinde çalışma yeri olarak belirlenen ev, iş ediminin ifa edildiği yer niteliği kazanır; işçinin o sırada işverenin işini yürütüyor olması ise bağlantıyı kurar. Kanundaki hallerin genel bir değerlendirmesi için iş kazası sayılan haller yazımıza bakabilirsiniz.
Örnek senaryolarla değerlendirme
Aşağıdaki tablo kesin sonuç değil, değerlendirmede öne çıkan kriterleri gösterir. Nihai nitelendirme somut olayın koşullarına göre SGK ve gerektiğinde mahkeme tarafından yapılır.
| Örnek senaryo | Değerlendirme eğilimi | Belirleyici soru |
|---|---|---|
| Toplantı sırasında ekipman kablosuna takılıp düşme | İş kazası sayılma ihtimali yüksek | Olay, işin yapıldığı sırada ve iş ekipmanıyla mı oldu? |
| Mesai saatinde masada uzun süre çalışırken ani rahatsızlık | Olayın koşullarına göre değerlendirilir | Rahatsızlığın işle bağlantısı kurulabiliyor mu? |
| Öğle arasında mutfakta yemek hazırlarken yaralanma | Tartışmalı | Ara dinlenme sırasında kişisel faaliyet mi yürütülüyordu? |
| Mesai saatinde kişisel alışverişe çıkıp kaza geçirme | İş kazası sayılma ihtimali düşük | Faaliyetin işle ilgisi var mı? |
| Yöneticinin talebiyle belge teslimine giderken kaza | İş kazası sayılma ihtimali yüksek | Görevlendirme belgelenmiş mi? |
| Mesai sonrası evde ev işleri sırasında yaralanma | İş kazası sayılmaz | İşle zaman ve faaliyet bağlantısı yok |
Tabloda görüldüğü gibi zaman, yer ve faaliyetin işle bağlantısı birlikte değerlendirilir. Bu nedenle işçinin çalışma saatlerinin ve çalışma yerinin yazılı olarak belirlenmiş olması, olası bir değerlendirmede hem işçi hem işveren için belirleyici bir kanıttır.
Evden çalışırken iş kazası bildirimi nasıl yapılır?
Uzaktan çalışmada da bildirim süresi değişmez: İş kazası, kazadan sonraki 3 iş günü içinde SGK'ya bildirilmelidir (5510 md. 13). Uzaktan çalışmada işveren kazayı genellikle işçinin kendi beyanından öğrenir; bu nedenle iç bildirim kanalının önceden tanımlanmış olması kritiktir.
İzlenecek adımlar:
- İç bildirim: Çalışan kazayı derhal yöneticisine ve İK'ya bildirir. Bu yükümlülük uzaktan çalışma politikasında yazılı olmalıdır.
- Bilgi toplama: Kazanın tarihi, saati, yeri, o sırada yapılan iş, tanıklar, varsa fotoğraf ve sağlık kuruluşu kayıtları toplanır.
- Kayıt incelemesi: Oturum açma kayıtları, toplantı takvimi ve iş planı gibi verilerle kazanın çalışma saatine denk gelip gelmediği kontrol edilir; bu incelemede KVKK'daki ölçülülük ilkesine dikkat edilir.
- SGK bildirimi: İş kazası bildirimi yasal süre içinde SGK'nın elektronik bildirim sistemi üzerinden yapılır.
- Kök neden ve önlem: Benzer kazaların önlenmesi için ergonomi, kablo düzeni veya çalışma alanı önerileri güncellenir.
İşverenin olayın iş kazası olup olmadığından emin olmaması, bildirim yapmamak için gerekçe değildir. Şüpheli durumlarda bildirimi yasal süre içinde yapmak ve değerlendirmeyi SGK'ya bırakmak, geç bildirim riskinden daha güvenlidir.
İşverenin önleyici yükümlülükleri
İş Kanunu md. 14, işverenin uzaktan çalışan işçiyi İSG önlemleri konusunda bilgilendirmesini, gerekli eğitimi sağlamasını, sağlık gözetimini yürütmesini ve sağladığı ekipmanla ilgili güvenlik tedbirlerini almasını öngörür. Ev ortamında işverenin kontrol imkânı sınırlı olsa da aşağıdaki önlemler hem riski azaltır hem de işverenin özen yükümlülüğünü belgeler:
- Uzaktan çalışmaya özgü İSG eğitimi ve imzalı katılım kaydı,
- Çalışma alanı için öz değerlendirme formu (aydınlatma, kablo düzeni, priz yükü, ergonomi),
- Ergonomik ekipman ihtiyacının değerlendirilmesi,
- Ara dinlenme sürelerinin kullanılmasını teşvik eden yazılı kurallar,
- Kaza ve ramak kala olayların bildirimi için açık bir kanal.
Sık yapılan hatalar
- "Evde oldu, bizi ilgilendirmez" diyerek bildirim yapmamak.
- Uzaktan çalışma sözleşmesinde çalışma yerini ve saatlerini belirlememek.
- Çalışanın kazayı nereye bildireceğini politikada tanımlamamak.
- Uzaktan çalışanları İSG eğitim planının dışında bırakmak.
- Kaza sonrasında çalışanın kişisel alanına giren, ölçüsüz veri incelemeleri yapmak.
Uzaktan çalışma risklerinizi birlikte yönetelim
Uzaktan çalışmada iş kazası riski tamamen ortadan kaldırılamaz; ama doğru sözleşme, eğitim ve bildirim düzeniyle yönetilebilir. İK Partner olarak uzaktan çalışma politikanıza kaza bildirim akışını, öz değerlendirme formunu ve eğitim kayıt düzenini ekliyoruz. Hizmetlerimize göz atın ve ücretsiz ilk görüşmede mevcut uygulamanızı birlikte değerlendirelim.
Bu yazı genel bilgilendirme amaçlıdır; mevzuat ve uygulama değişebilir. Somut olaylar için hukuk danışmanınıza ve İSG profesyonelinize başvurun.
