İSG risk değerlendirmesi, işyerinde var olan veya dışarıdan gelebilecek tehlikelerin belirlenmesi, bu tehlikelerin riske dönüşmesine yol açan faktörlerin analiz edilmesi ve risklerin derecelendirilerek kontrol tedbirlerinin kararlaştırılması için yapılan sistematik çalışmadır. 6331 sayılı İş Sağlığı ve Güvenliği Kanunu md. 10, işverene risk değerlendirmesi yapma veya yaptırma yükümlülüğü yükler; bu yükümlülük çalışan sayısı ve tehlike sınıfından bağımsız olarak tüm işyerleri için geçerlidir.
Pek çok işyerinde risk değerlendirmesi, bir kez hazırlanıp klasöre konan bir rapor olarak görülür. Oysa denetimde ve iş kazası sonrasında sorgulanan şey raporun varlığı değil, gerçek riskleri yansıtıp yansıtmadığı ve tedbirlerin uygulanıp uygulanmadığıdır. Bu rehberde sürecin adımlarını tekrar etmek yerine yönetim sorularına odaklanıyoruz: Ekip nasıl kurulmalı, yöntem nasıl seçilmeli, ne zaman yenilenmeli, kayıtlar nasıl tutulmalı? Adım adım uygulama için risk değerlendirmesi nasıl yapılır yazımıza bakabilirsiniz.
Kanuni Çerçeve
6331 sayılı Kanun md. 10'a göre risk değerlendirmesi yapılırken özellikle şu hususlar dikkate alınır:
- Belirli risklerden etkilenecek çalışanların durumu,
- Kullanılacak iş ekipmanı ile kimyasal madde ve müstahzarların seçimi,
- İşyerinin tertip ve düzeni,
- Genç, yaşlı, engelli, gebe veya emziren çalışanlar gibi özel politika gerektiren gruplar ile kadın çalışanların durumu.
Kanun ayrıca işverenin, risk değerlendirmesi sonucunda alınacak tedbirleri ve kullanılması gereken koruyucu donanımı belirlemesini ve çalışma ortamına ilişkin gerekli kontrol, ölçüm, inceleme ve araştırmaları yaptırmasını ister. Usul ve esaslar ise İş Sağlığı ve Güvenliği Risk Değerlendirmesi Yönetmeliği ile düzenlenmiştir.
Risk değerlendirmesi yapmayan veya yaptırmayan işverene md. 26/1-ç uyarınca idari para cezası uygulanır ve bu ceza aykırılık devam ettiği sürece her ay tekrar eder. Ceza mantığı için İSG yükümlülükleri ve cezaları yazımıza bakabilirsiniz.
Ekip: Kimler Olmalı, Nasıl Çalışmalı?
Yönetmelik, risk değerlendirmesinin işveren tarafından oluşturulan bir ekip tarafından yapılmasını öngörür. Ekipte yer alması gerekenler:
| Ekip üyesi | Katkısı | Pratik not |
|---|---|---|
| İşveren veya işveren vekili | Kaynak ve karar yetkisi | Toplantılara fiilen katılımı, tedbirlerin uygulanmasını hızlandırır |
| İş güvenliği uzmanı | Tehlike tanımlama, analiz, yöntem seçimi | Raporun teknik sorumluluğunu taşır |
| İşyeri hekimi | Sağlık riskleri, maruziyet, özel gruplar | Sağlık gözetimi verileriyle bağlantı kurar |
| Çalışan temsilcisi | Sahadaki gerçek uygulamayı aktarır | Çalışanların bakış açısını sürece taşır |
| Destek elemanı | Acil durum ve ilk yardım ekipleriyle bağlantı | Acil durum planıyla tutarlılığı sağlar |
| Bölümleri temsil eden çalışanlar | Kendi bölümlerinin tehlikelerini en iyi bilen kişiler | Her ana bölümden en az bir kişi önerilir |
Ekip üyeleri yazılı olarak görevlendirilmeli ve görevlendirme yazısı rapora eklenmelidir. Sık görülen hata, raporun yalnızca dışarıdan hizmet veren uzman tarafından masa başında hazırlanmasıdır. Bu durumda tehlikeler genel şablonlardan kopyalanır ve sahadaki gerçek uygulamalar rapora yansımaz.
Yöntem Seçimi: Hangi Durumda Hangi Yöntem?
Mevzuat belirli bir analiz yöntemini zorunlu tutmaz; yönetmeliğe göre riskler işin niteliği, tehlikelerin özellikleri, işyerinin kısıtları veya ulusal ve uluslararası standartlar dikkate alınarak seçilen bir veya birkaç yöntemle analiz edilir. Pratikte yaygın kullanılan yöntemler ve uygun oldukları durumlar şöyledir:
| Yöntem | Uygun olduğu işyeri | Güçlü yanı | Dikkat edilecek nokta |
|---|---|---|---|
| L tipi (5x5) matris | Ofis, perakende, az tehlikeli işyerleri | Basit, anlaşılır | Olasılık ve şiddet puanlaması kişisel yoruma açık |
| Fine-Kinney | Üretim, depo, tehlikeli işyerleri | Maruziyet sıklığını da hesaba katar | Puanlamada tutarlılık için ekip içi kalibrasyon gerekir |
| Hata türü ve etkileri analizi | Proses ağırlıklı üretim | Ekipman ve süreç arızalarına odaklanır | Uzmanlık ve zaman gerektirir |
| Tehlike ve işletilebilirlik çalışması | Kimya, enerji gibi proses tesisleri | Sapma bazlı ayrıntılı analiz | Büyük ve karmaşık tesislerde uygulanır |
| Kontrol listesi yöntemi | Küçük ve basit işyerleri, ön tarama | Hızlı | Tek başına derinlikli analiz sağlamaz |
Temsilî bir örnek: 60 çalışanlı bir mobilya üretim tesisinde ofis bölümü için L tipi matris, kesim ve boya bölümleri için Fine-Kinney kullanılıyor. Boya bölümündeki solvent maruziyeti için ayrıca ortam ölçümü yaptırılıyor ve sonuçlar rapora ekleniyor. Böylece her bölüm, riskinin gerektirdiği ayrıntı düzeyinde değerlendirilmiş oluyor ve ekip zamanını en yüksek risklere ayırabiliyor.
Birden fazla yöntemin birlikte kullanılması da mümkündür: Örneğin genel tarama için kontrol listesi, yüksek riskli bölümler için Fine-Kinney. Yöntemlerin ayrıntılı karşılaştırması için risk analiz yöntemleri: L tipi matris ve Fine-Kinney yazımıza bakabilirsiniz.
Yenileme: Ne Zaman Tekrar Yapılmalı?
Yönetmeliğe göre risk değerlendirmesi, tehlike sınıfına göre belirli aralıklarla yenilenir:
| Tehlike sınıfı | Azami yenileme süresi |
|---|---|
| Çok tehlikeli | 2 yıl |
| Tehlikeli | 4 yıl |
| Az tehlikeli | 6 yıl |
Bu süreler en geç yenileme tarihlerini gösterir. Aşağıdaki durumlarda risk değerlendirmesi süre beklenmeden tamamen veya kısmen yenilenmelidir:
- İşyerinin taşınması veya binalarda değişiklik yapılması,
- Yeni teknoloji, madde veya ekipman kullanılmaya başlanması,
- Üretim yönteminde değişiklik,
- İş kazası, meslek hastalığı veya ramak kala olay yaşanması,
- Çalışma ortamına ilişkin sınır değerlerde mevzuat değişikliği,
- Çalışma ortamı ölçüm veya sağlık gözetimi sonuçlarına göre gerek görülmesi,
- İşyeri dışından kaynaklanan ve işyerini etkileyebilecek yeni bir tehlikenin ortaya çıkması.
İK açısından kritik nokta şudur: Yeni bir pozisyon açılması, vardiya düzeninin değişmesi, gebe veya engelli bir çalışanın işe başlaması gibi İK kararları da risk değerlendirmesinin güncellenmesini gerektirebilir. Erken yenileme hallerinin ayrıntısı için risk değerlendirmesi yenileme süreleri yazımıza göz atabilirsiniz.
Kayıt: Raporda Neler Bulunmalı?
Yönetmelik, risk değerlendirmesi dokümanında asgari olarak şu bilgilerin bulunmasını ister:
- İşyerinin unvanı, adresi ve işverenin adı,
- Risk değerlendirmesini gerçekleştirenlerin adları ve unvanları; iş güvenliği uzmanı ve işyeri hekiminin belge bilgileri,
- Risk değerlendirmesinin gerçekleştirildiği tarih ve geçerlilik tarihi,
- Bölümler ayrı değerlendirildiyse her bölümün adı,
- Tehlike kaynakları, tehlikeler ve belirlenen riskler,
- Kullanılan analiz yöntemi veya yöntemleri,
- Analiz sonuçları ile risklerin önem ve öncelik sıralaması,
- Düzeltici ve önleyici tedbirler, bunların gerçekleştirilme tarihleri ve sonrasındaki risk seviyesi.
Sayfalar numaralandırılır, her sayfa paraflanır, son sayfa imzalanır ve doküman işyerinde saklanır; elektronik ortamda arşivleme de mümkündür.
Bu asgari içeriğin yanında denetimde ve olası bir iş kazası incelemesinde işinize yarayacak ek kayıtlar şunlardır:
- Aksiyon planı: Her tedbir için sorumlu kişi, termin tarihi ve tamamlanma tarihi,
- Uygulama kanıtı: Tamamlanan tedbirlerin fotoğrafı, satın alma belgesi veya eğitim kaydı,
- Çalışanlara duyuru: Risklerin ve tedbirlerin ilgili çalışanlara anlatıldığını gösteren imzalı kayıt,
- Güncelleme geçmişi: Hangi tarihte, hangi nedenle, hangi bölümün güncellendiği.
Hazır bir çalışma dosyası için risk değerlendirme tablosu şablonumuzu kullanabilirsiniz.
Denetimde Sık Karşılaşılan Hatalar
- Kopya rapor: Başka bir işyerinden uyarlanmış, işyerinde olmayan ekipmanları içeren ve gerçek tehlikeleri atlayan raporlar.
- Ekip imzasının eksik olması: Çalışan temsilcisinin veya işveren vekilinin rapor sürecine katılmamış olması.
- Aksiyonların kapatılmaması: Raporda "yüksek risk" olarak işaretlenen maddeler için termin ve sorumlu belirlenmemesi.
- Özel grupların atlanması: Gebe, emziren, genç veya engelli çalışanlara ilişkin ayrı değerlendirme yapılmaması.
- Psikososyal risklerin hiç ele alınmaması: İş yükü, vardiya, şiddet ve taciz gibi riskler de risk değerlendirmesinin konusudur. Bu konuda psikososyal riskler ve iş stresi yazımıza bakabilirsiniz.
- Kazadan sonra güncelleme yapılmaması: İş kazası veya ramak kala olay yaşandığı halde ilgili bölümün yeniden değerlendirilmemesi.
- Geçerlilik tarihinin takip edilmemesi: Yenileme süresinin dolduğunun denetimde fark edilmesi.
İşveren İçin Kontrol Listesi
- [ ] Risk değerlendirmesi ekibi yazılı olarak görevlendirildi mi?
- [ ] İşyerinin her bölümü sahada gezilerek değerlendirildi mi?
- [ ] Seçilen yöntem işyerinin niteliğine uygun mu ve puanlama ölçütleri yazılı mı?
- [ ] Özel politika gerektiren gruplar ayrıca değerlendirildi mi?
- [ ] Her risk için tedbir, sorumlu ve termin belirlendi mi?
- [ ] Tedbirlerin uygulandığına dair kanıtlar dosyada mı?
- [ ] Geçerlilik tarihi ve erken yenileme tetikleyicileri takvime işlendi mi?
- [ ] Sonuçlar çalışanlara duyuruldu ve eğitim programına yansıtıldı mı?
Adım Adım Yönetim Döngüsü
- Planla: Ekibi görevlendirin, yöntemi ve takvimi belirleyin.
- Tespit et: Sahada tehlikeleri belirleyin, çalışanlarla görüşün, kaza ve ramak kala kayıtlarını inceleyin.
- Analiz et: Seçilen yöntemle riskleri derecelendirin.
- Karar ver: Risklerden kaçınma ve kaynağında mücadele öncelikli olmak üzere tedbirleri belirleyin; toplu korunmayı kişisel korunmaya tercih edin.
- Uygula: Aksiyon planını sorumlular ve terminlerle hayata geçirin.
- İzle: Tedbirlerin etkinliğini periyodik denetimlerle kontrol edin.
- Güncelle: Süre dolduğunda veya erken yenileme tetikleyicisi oluştuğunda değerlendirmeyi yenileyin.
Risk değerlendirmesini İK süreçleriyle (işe alım, görev değişikliği, eğitim planı) bütünleştirmek ve denetim öncesi mevcut raporunuzu bağımsız gözle incelemek için iş hukuku ve mevzuat uyumu hizmetimizden destek alabilir ya da bizimle iletişime geçin.
Bu yazı genel bilgilendirme amaçlıdır, hukuki danışmanlık niteliği taşımaz; somut durumunuz için uzman desteği alın. Yönetmelik hükümleri değişebileceğinden güncel metni resmî kaynaklardan kontrol edin.
