6331 sayılı İş Sağlığı ve Güvenliği Kanunu, her işverene iş güvenliği uzmanı ve işyeri hekimi görevlendirme yükümlülüğü getirir; ancak bu yükümlülüğün nasıl yerine getirileceği konusunda farklı yollar sunar. İSG hizmet modelleri, temelde üç seçenek etrafında şekillenir: işyerinde kurulan bir sağlık ve güvenlik birimi, ortak sağlık ve güvenlik biriminden (OSGB) hizmet alımı ve belirli şartlarla işverenin hizmeti bizzat üstlenmesi.
Doğru model; işyerinin tehlike sınıfına, çalışan sayısına, şube yapısına, bütçesine ve İSG'yi kurum kültürünün ne kadar içine yerleştirmek istediğine bağlıdır. Yanlış model seçimi ise ya gereksiz maliyet ya da yetersiz hizmet anlamına gelir.
Bu yazıda her modelin işleyişini, avantajlarını ve sınırlarını karşılaştırıyor, işyeriniz için karar verirken kullanabileceğiniz pratik bir çerçeve sunuyoruz.
Kanunun Çerçevesi: Hizmet Nasıl Sağlanabilir?
Kanunun 6. maddesine göre işveren, çalışanlar arasından gerekli belgeye sahip personeli iş güvenliği uzmanı, işyeri hekimi ve gerektiğinde diğer sağlık personeli olarak görevlendirebilir. İşyerinde bu nitelikte personel bulunmuyorsa, hizmetin tamamını veya bir kısmını OSGB'den alabilir. Belirli koşulları taşıyan işyerlerinde ise işveren veya işveren vekili, gerekli eğitimi tamamlayarak bu hizmeti kendisi yürütebilir.
Hangi model seçilirse seçilsin değişmeyen iki kural vardır:
- Sorumluluk işverendedir. Hizmetin dışarıdan alınması işverenin sorumluluğunu ortadan kaldırmaz.
- Asgari süreler karşılanmalıdır. İSG profesyonellerinin işyerinde geçireceği süreler, çalışan sayısı ve tehlike sınıfına göre ilgili yönetmelikte belirlenir ve İSG-KATİP sisteminde takip edilir.
Model 1: İşyeri Sağlık ve Güvenlik Birimi
Bu modelde işveren, kendi bünyesinde iş güvenliği uzmanı, işyeri hekimi ve gerekiyorsa diğer sağlık personelinden oluşan bir birim kurar. Birim için uygun bir mekân, donanım ve sağlık hizmetleri için gerekli araç gereç sağlanır.
Avantajları:
- Profesyoneller işyerini, süreçleri ve çalışanları yakından tanır.
- Saha gözetimi ve olaylara müdahale çok daha hızlıdır.
- İSG kültürünün kurum içinde sahiplenilmesini kolaylaştırır.
- Büyük işyerlerinde birim başına maliyet çoğu zaman dış hizmete yakın veya daha avantajlı olabilir.
Sınırları:
- Kadro, mekân ve donanım için yatırım gerektirir.
- Profesyonellerin izin, rapor veya ayrılık durumunda yedekleme planı yapılmalıdır.
- Profesyonellerin bağımsızlığı, işveren ile aynı organizasyonda olmalarına rağmen korunmalıdır.
Model 2: OSGB'den Hizmet Alımı
Uygulamada en yaygın modeldir. Bakanlıkça yetkilendirilmiş OSGB, kadrosundaki profesyonelleri sözleşme kapsamında işyerine görevlendirir.
Avantajları:
- Kadro ve mekân yatırımı gerektirmez.
- Profesyonel değişikliğinde OSGB yeni görevlendirme yapar.
- Farklı sektörlerde edinilmiş deneyimden yararlanılabilir.
- Küçük ve orta ölçekli işyerleri için maliyet açısından genellikle en uygun seçenektir.
Sınırları:
- Profesyoneller birden fazla işyerine hizmet verdiği için sahada geçirdikleri süre sınırlıdır.
- Hizmet kalitesi OSGB'ye göre büyük farklılık gösterebilir.
- Hizmetin fiilen verildiğinin işveren tarafından takip edilmesi gerekir.
OSGB seçimi ve sözleşme süreçleri için OSGB ile çalışma rehberimize göz atabilirsiniz.
Model 3: İşverenin Hizmeti Bizzat Üstlenmesi
Mevzuat, belirli koşulları taşıyan işyerlerinde işverenin veya işveren vekilinin iş güvenliği uzmanlığı ve işyeri hekimliği görevlerini kendisinin üstlenmesine imkân tanır. Bu seçenek genellikle az tehlikeli sınıftaki ve belirli bir çalışan sayısının altındaki işyerleri için öngörülür ve Bakanlıkça belirlenen eğitimin tamamlanmasını gerektirir. Uygulama ayrıntıları ve eşikler zaman içinde değişebildiği için güncel yönetmelik hükümlerini kontrol etmeniz gerekir.
Avantajları:
- Küçük işletmeler için düşük maliyetli bir çözümdür.
- İşveren işyerini en iyi tanıyan kişidir.
Sınırları:
- İşverenin İSG konusunda yeterli bilgi ve zaman ayırabilmesi gerekir.
- Teknik konularda uzman desteği yine de ihtiyaç olabilir.
- Sağlık gözetimi gibi tıbbi konular hekim desteği gerektirir.
İSG Hizmet Modelleri Karşılaştırma Tablosu
| Kriter | İşyeri birimi | OSGB | İşveren üstlenir |
|---|---|---|---|
| Uygun işyeri profili | Büyük, çok tehlikeli veya çok şubeli | Küçük ve orta ölçekli, her tehlike sınıfı | Küçük, az tehlikeli, koşulları taşıyan |
| Başlangıç yatırımı | Yüksek | Düşük | Düşük (eğitim) |
| Sahada bulunma | Sürekli | Sözleşmedeki süre kadar | İşveren kadar |
| İşyerini tanıma | Çok yüksek | Orta | Yüksek |
| Esneklik | Orta | Yüksek | Sınırlı |
| İşveren takip yükü | Orta | Yüksek | Doğrudan işverende |
Karma Modeller
Bazı işverenler modelleri birlikte kullanır. Örneğin:
- Merkez üretim tesisinde işyeri birimi, küçük şubelerde OSGB hizmeti
- Kadroda iş güvenliği uzmanı, işyeri hekimi hizmeti için OSGB
- Sürekli faaliyette birim, dönemsel projelerde OSGB desteği
Karma modelde her işyerinin ayrı ayrı değerlendirilmesi ve tüm görevlendirmelerin İSG-KATİP'te doğru işyeri siciline bağlanması gerekir.
Örnek senaryo: Bir perakende zinciri, depo ve dağıtım merkezinde kadrolu bir iş güvenliği uzmanı ile işyeri sağlık ve güvenlik birimi kurmuş; farklı şehirlere dağılmış mağazalarında ise bölgesel OSGB'lerle çalışıyor. Bu yapıda merkezdeki birim, mağazalardaki OSGB hizmetlerini koordine eden bir rol de üstleniyor: ortak eğitim içerikleri hazırlıyor, mağaza risk değerlendirmelerinde tutarlılığı kontrol ediyor ve iş kazası verilerini tek bir tabloda topluyor. Böylece hem maliyet dengeleniyor hem de tüm işyerlerinde aynı standart uygulanıyor. Karma modelin başarısı, koordinasyon sorumluluğunun açıkça bir kişiye veya birime verilmesine bağlıdır.
Karar Verirken Sorulacak Sorular
- İşyerlerimizin tehlike sınıfları ve çalışan sayıları nedir, önümüzdeki dönemde nasıl değişecek?
- Yönetmelikteki asgari sürelere göre ne kadar İSG profesyoneli zamanına ihtiyacımız var?
- Kaç işyerimiz var ve bunlar coğrafi olarak dağınık mı?
- İş kazası geçmişimiz ve risk profilimiz, sürekli saha gözetimini gerektiriyor mu?
- İSG'yi kurum kültürünün ne kadar içine yerleştirmek istiyoruz?
- Seçilen modeli takip edecek iç kaynağımız var mı?
İK Partner ile Doğru Modeli Seçin
İSG hizmet modeli seçimi, şirketin büyüme planlarıyla birlikte düşünülmesi gereken stratejik bir karardır. İK Partner olarak işyerlerinizin yapısını analiz ediyor, maliyet ve hizmet kalitesi açısından en uygun modeli belirlemenize ve geçiş sürecini planlamanıza destek veriyoruz. İş hukuku ve mevzuat uyumu hizmetimizi inceleyebilir, ücretsiz ilk görüşme için bize yazabilirsiniz.
Bu yazı genel bilgilendirme amaçlıdır; mevzuat değişebilir. Somut durumlar için İSG profesyonelinize ve hukuk danışmanınıza başvurmanızı öneririz.
