Baret, eldiven, koruyucu gözlük, kulak tıkacı, emniyet kemeri... Kişisel koruyucu donanım (KKD), işyerlerinde en görünür güvenlik önlemidir. Ancak görünür olması, en önemli önlem olduğu anlamına gelmez. İş sağlığı ve güvenliği mevzuatında KKD, tehlikeyi kaynağında yok etmenin veya toplu koruma önlemlerinin yeterli olmadığı durumlarda başvurulan son savunma hattıdır.
6331 sayılı Kanun'un risklerden korunma ilkeleri arasında toplu koruma tedbirlerine kişisel koruma tedbirlerine göre öncelik verilmesi açıkça yer alır. Kişisel Koruyucu Donanımların İşyerlerinde Kullanılması Hakkında Yönetmelik ise KKD'nin seçimi, temini, kullanımı ve bakımına ilişkin işveren yükümlülüklerini düzenler. Bu yönetmeliğe göre KKD çalışana ücretsiz sağlanır.
Bu yazıda doğru KKD'nin nasıl seçileceğini, zimmetin nasıl belgeleneceğini ve kullanımın nasıl sürdürüleceğini adım adım ele alıyoruz.
Önce kontrol hiyerarşisi, sonra KKD
KKD seçimine geçmeden önce şu sırayı izleyin:
- Tehlikeyi ortadan kaldırın: İşlem gerçekten gerekli mi?
- İkame edin: Tehlikeli madde veya ekipman daha az tehlikelisiyle değiştirilebilir mi?
- Mühendislik önlemleri: Makine koruyucusu, lokal havalandırma, korkuluk, ses yalıtımı
- İdari önlemler: Rotasyon, çalışma süresinin sınırlandırılması, talimatlar, işaretler
- Kişisel koruyucu donanım
Bu sıralama hem mevzuatın hem de etkili risk yönetiminin temelidir. Yalnızca KKD'ye dayanan bir güvenlik yaklaşımı, KKD'nin takılmadığı veya hatalı kullanıldığı ilk anda çöker.
Kişisel koruyucu donanım seçiminde dikkat edilecekler
Doğru KKD, risk değerlendirmesinde tanımlanan tehlikeye göre seçilir. Seçim yaparken şu kriterleri değerlendirin:
- Riske uygunluk: Kimyasal sıçrama için seçilen gözlük ile toz için seçilen gözlük aynı değildir.
- Uygunluk işareti: KKD'nin ilgili mevzuata uygun olduğunu gösteren CE işaretini ve uygunluk beyanını taşıması gerekir.
- Ergonomi ve beden uyumu: Büyük gelen eldiven veya yüze oturmayan maske koruma sağlamaz. Farklı beden seçenekleri sunun.
- Birlikte kullanım: Baret ile kulaklık, gözlük ile maske birlikte kullanılacaksa uyumlu olmalı.
- Çalışma koşulları: Sıcak ortamda nefes alabilen, ıslak zeminde kaymaz özellikli ürünler tercih edin.
- Çalışan görüşü: Deneme kullanımı yapın; rahatsız edici KKD'nin kullanılmama ihtimali yüksektir.
Örnek bir eşleştirme tablosu, seçim sürecini kolaylaştırır:
| Tehlike | Öncelikli önlem | Tamamlayıcı KKD örneği |
|---|---|---|
| Yüksekten düşme | Korkuluk, güvenlik ağı | Tam vücut emniyet kemeri |
| Gürültü | Kaynağında yalıtım, kabin | Kulak tıkacı veya manşonlu kulaklık |
| Kimyasal sıçrama | Kapalı sistem, ikame | Kimyasala dayanıklı eldiven, yüz siperi |
| Toz | Lokal emiş, ıslak yöntem | Uygun filtre sınıfında toz maskesi |
| Düşen cisim | Malzeme istif düzeni, ağ | Baret, çelik burunlu ayakkabı |
| Kesilme | Makine koruyucusu | Kesilmeye dayanıklı eldiven |
KKD zimmet süreci nasıl işlemeli?
Zimmet, hem KKD'nin teslim edildiğini kanıtlar hem de çalışanın bilgilendirildiğini belgeler. Etkili bir zimmet süreci şu adımları içerir:
- Pozisyon bazlı KKD matrisi hazırlayın. Her görev için hangi KKD'nin zorunlu olduğu belli olsun.
- İşe girişte ilk teslimi yapın. Çalışan ilk gün, gerekli tüm KKD'ye sahip olarak sahaya çıkmalıdır.
- Kullanım eğitimini teslimle birleştirin. Nasıl takılır, nasıl temizlenir, ne zaman değiştirilir?
- Zimmet formunu imzalatın.
- Yenileme ve değişim kayıtlarını tutun. Aşınan veya hasar gören KKD'nin değişimi de zimmete işlenmelidir.
- Ayrılışta iadeyi kontrol edin.
Örnek zimmet formu iskeleti:
- Çalışanın adı soyadı, görevi, bölümü
- Teslim edilen KKD'nin türü, markası/modeli, bedeni ve adedi
- Teslim tarihi ve öngörülen değişim periyodu veya kriteri
- "KKD'nin kullanımı, bakımı ve saklanması konusunda bilgilendirildim" beyanı
- Çalışan ve teslim eden yetkili imzası
Zimmet formları özlük dosyasında veya dijital İK sisteminde saklanmalıdır; ayrıntılı liste için özlük dosyasında bulunması gerekenler yazımıza bakabilirsiniz.
Kullanımı sürdürmek: denetim ve kültür
KKD'nin dağıtılması işin yarısıdır. Kullanımın sürekliliği için:
- Hat yöneticilerinin günlük saha kontrollerinde KKD kullanımını gözlemlemesini sağlayın.
- Kullanılmayan KKD için önce nedenini sorun: rahatsız mı, uygun değil mi, eksik mi?
- KKD'yi kullanmayan çalışanlarla ilgili kademeli bir yaklaşım belirleyin; uyarı ve disiplin süreçlerini iç yönetmeliğinizde tanımlayın.
- Yöneticilerin ve ziyaretçilerin de aynı kurallara uymasını sağlayın; kuralın istisnası olduğunda saygınlığı kalmaz.
6331 sayılı Kanun çalışanlara da kendilerine verilen KKD'yi doğru kullanma ve koruma yükümlülüğü getirir. Ancak bu, işverenin denetim yükümlülüğünü ortadan kaldırmaz.
Özel durumlar: ziyaretçiler, alt işverenler ve kişisel farklılıklar
KKD planlaması yalnızca kadrolu çalışanları kapsadığında boşluklar oluşur. Üretim alanına giren ziyaretçiler, denetçiler ve tedarikçi personeli için girişte teslim edilecek ziyaretçi KKD setleri hazırlayın ve bu teslimi ziyaretçi kaydına işleyin. Alt işveren çalışanlarının KKD'sini kimin sağlayacağını sözleşmede açıkça yazın; sahada asıl işverenin kurallarına uygun KKD kullanıldığını kontrol etmek ise koordinasyonun parçasıdır.
Kişisel farklılıklar da seçimi etkiler. Gözlük kullanan çalışanlar için numaralı koruyucu gözlük veya gözlük üzerine takılabilen modeller, sakallı çalışanlar için yüze sızdırmaz oturmayan maskelerin yerine uygun alternatifler, gebe çalışanlar için risk değerlendirmesine göre yeniden belirlenen görev ve donanım gibi konular İSG profesyonelleriyle birlikte ele alınmalıdır. Lateks gibi malzemelere alerjisi olan çalışanlar için alternatif ürün bulundurmak da işe giriş muayenesinde tespit edilen bilgilerle planlanabilir.
Sık yapılan hatalar
- Tüm çalışanlara aynı tip, aynı beden KKD dağıtmak
- Fiyat odaklı seçim yapıp uygunluk belgesini kontrol etmemek
- KKD'nin bedelini çalışandan kesmek
- Değişim periyodunu takip etmemek
- KKD'yi tek önlem olarak görüp mühendislik çözümlerini ertelemek
KKD yönetiminizi düzene sokalım
KKD matrisi, zimmet kayıtları ve işe giriş-çıkış süreçleri arasındaki bağlantı kurulduğunda hem uyum hem de güvenlik güçlenir. İK Partner, bu süreçlerin İK sistemlerine entegre edilmesinde işverenlere destek veriyor. İş hukuku ve mevzuat uyumu hizmetimizi inceleyebilir, ücretsiz ilk görüşme talep edebilirsiniz.
Bu içerik genel bilgilendirme amaçlıdır; mevzuat değişebilir. Somut durumlar için İSG profesyonellerine ve hukuk danışmanınıza başvurmanızı öneririz.
