İş sağlığı ve güvenliği tartışmalarında genellikle işverenin yükümlülükleri öne çıkar. Oysa 6331 sayılı İş Sağlığı ve Güvenliği Kanunu, çalışanlara da açık yükümlülükler getirir. Çalışanların İSG yükümlülükleri, kanunun 19. maddesinde düzenlenmiştir ve en temel haliyle şunu söyler: Çalışan, aldığı eğitim ve işverenin talimatları doğrultusunda hem kendisinin hem de yaptığı işten etkilenen diğer çalışanların sağlık ve güvenliğini tehlikeye düşürmemekle yükümlüdür.
Uygulamada işverenlerin en sık sorduğu sorular da bu noktada başlar: Baret takmayan, koruyucuyu söken veya talimata uymayan çalışana ne yapılabilir? Çalışanın kusuru işverenin sorumluluğunu azaltır mı? Disiplin süreci nasıl yürütülmelidir?
Bu yazıda çalışanların kanuni yükümlülüklerini, bu yükümlülüklerin işverenin sorumluluğuyla ilişkisini ve kurallara uymayan çalışanlara yönelik usule uygun bir disiplin yaklaşımını ele alıyoruz.
Kanunda Çalışanların İSG Yükümlülükleri
6331 sayılı Kanunun 19. maddesi, genel yükümlülüğün yanında çalışanların özellikle yerine getirmesi gereken görevleri sayar:
- Ekipmanı kurallara uygun kullanmak: Makine, cihaz, araç, gereç, tehlikeli madde, taşıma ekipmanı ve diğer üretim araçlarını kurallara uygun şekilde kullanmak; güvenlik donanımlarını doğru kullanmak, keyfi olarak çıkarmamak ve değiştirmemek.
- KKD'yi doğru kullanmak: Kendilerine sağlanan kişisel koruyucu donanımı doğru kullanmak ve korumak.
- Tehlikeyi bildirmek: İşyerinde ciddi ve yakın bir tehlike ile karşılaştıklarında veya koruma tedbirlerinde bir eksiklik gördüklerinde işverene veya çalışan temsilcisine derhal haber vermek.
- Denetim bulgularının giderilmesinde iş birliği yapmak: Teftişe yetkili makam tarafından tespit edilen eksiklik ve mevzuata aykırılıkların giderilmesi konusunda işveren ve çalışan temsilcisiyle iş birliği yapmak.
- Görev alanında iş birliği yapmak: Kendi görev alanında İSG'nin sağlanması için işveren ve çalışan temsilcisiyle iş birliği yapmak.
Bu yükümlülüklerin bir ön koşulu vardır: Çalışanın ne yapması gerektiğini bilmesi. Kanun, yükümlülüğü "aldıkları eğitim ve işverenin talimatları doğrultusunda" tanımlar. Eğitim verilmemiş veya talimatı tebliğ edilmemiş bir çalışandan bu kurallara uyması beklenemez. Eğitim yükümlülüğünün ayrıntıları için İSG eğitimleri yazımıza göz atabilirsiniz.
Çalışanın Yükümlülüğü İşverenin Sorumluluğunu Ortadan Kaldırır mı?
Hayır. Kanunun 4. maddesi, çalışanların İSG alanındaki yükümlülüklerinin işverenin sorumluluk esasını etkilemeyeceğini açıkça düzenler. Aynı maddeye göre işveren, çalışanların İSG konusunda alınan tedbirlere uyup uymadığını izlemek, denetlemek ve uyulmasını sağlamakla yükümlüdür.
Bu ilişkiyi şu tabloyla özetleyebiliriz:
| Konu | İşverenin rolü | Çalışanın rolü |
|---|---|---|
| Güvenli ekipman | Sağlamak, bakımını yaptırmak | Kurallara uygun kullanmak |
| KKD | Uygun KKD'yi seçmek, ücretsiz vermek, kullanımını denetlemek | Doğru kullanmak ve korumak |
| Eğitim | Eğitimi vermek ve belgelemek | Eğitime katılmak, öğrendiklerini uygulamak |
| Tehlike bildirimi | Bildirim kanalını kurmak, bildirimi değerlendirmek | Tehlikeyi derhal bildirmek |
| Talimatlar | Talimat hazırlamak, tebliğ etmek, uyulmasını sağlamak | Talimatlara uymak |
İş kazası sonrası değerlendirmede çalışanın kusuru, tazminat ve rücu hesaplamalarında kusur oranı olarak dikkate alınabilir. Ancak işverenin denetim yükümlülüğünü yerine getirmediği durumlarda, örneğin KKD kullanılmadığı bilindiği halde müdahale edilmediyse, işverenin kusuru da ortaya çıkar.
KKD Kullanmayan Çalışana Nasıl Yaklaşılmalı?
Bu, sahada en sık karşılaşılan sorundur. Etkili bir yaklaşım, cezadan önce nedenleri anlamakla başlar:
- KKD uygun mu? Rahatsız eden, beden ölçüsüne uymayan veya işi zorlaştıran KKD kullanılmamaya mahkûmdur. Çalışanların görüşünü alarak alternatif modeller deneyin.
- Çalışan neden kullanması gerektiğini biliyor mu? Eğitimde riskin somut olarak anlatılıp anlatılmadığını kontrol edin.
- Yöneticiler örnek oluyor mu? Sahaya baretsiz giren bir yöneticinin ekibinden farklı davranış beklemek gerçekçi değildir.
- İş baskısı var mı? Hedef baskısı, güvenlik kurallarının atlanmasının yaygın nedenlerinden biridir.
Bu nedenler giderildikten sonra kurallara uymamaya devam edilmesi halinde disiplin süreci devreye girer.
Usule Uygun Disiplin Süreci
İSG kurallarına uymayan çalışana yönelik disiplin sürecinin hem hukuki hem de kültürel açıdan doğru yürütülmesi gerekir:
- Kuralın yazılı olması: İhlal edilen kural, çalışana tebliğ edilmiş bir talimat, prosedür veya disiplin yönetmeliğinde yer almalıdır.
- Tespit: İhlal tarih, saat, yer ve tanık bilgileriyle tutanak altına alınmalıdır.
- Savunma: Çalışanın yazılı savunması alınmalıdır.
- Orantılı yaptırım: İhlalin ağırlığı ve tekrarına göre sözlü uyarı, yazılı uyarı, ihtar gibi kademeli yaptırımlar uygulanmalıdır. Yaptırımların önceden disiplin yönetmeliğinde tanımlanmış olması gerekir.
- Belgeleme: Tüm süreç özlük dosyasında saklanmalıdır.
İş Kanunu'nun 25. maddesinin II numaralı bendi, işçinin kendi isteği veya savsaması yüzünden iş güvenliğini tehlikeye düşürmesini işveren açısından haklı fesih halleri arasında sayar. Ancak fesih, en ağır yaptırımdır ve somut olayın koşulları, ihlalin ağırlığı, önceki uyarılar ve sürelerin takibi gibi unsurlar dikkatle değerlendirilmelidir. Haklı nedenle fesih hakkının, öğrenmeden itibaren 6 iş günü ve her halde fiilden itibaren 1 yıl içinde kullanılması gerektiğini de hatırlatalım. Disiplin kurallarının yazılı hale getirilmesi için disiplin yönetmeliği hazırlama rehberimizden yararlanabilirsiniz.
Olumlu Davranışı Güçlendirmek
Disiplin, İSG kültürünün tek aracı değildir. Çalışanların yükümlülüklerini sahiplenmesini sağlamak için:
- Tehlike ve ramak kala bildirenleri takdir edin; bildirimi cezalandırılacak bir davranış gibi algılatmayın.
- Güvenlik önerilerini hayata geçirip öneri sahibini duyurun.
- Vardiya başı kısa güvenlik konuşmalarıyla kuralları sürekli gündemde tutun.
- Çalışan temsilcisini kural belirleme süreçlerine dahil edin.
Örnek senaryo: Bir metal atölyesinde taşlama yapan çalışanların koruyucu gözlük kullanmadığı fark ediliyor. Yönetim önce tutanak tutmak yerine çalışanlarla konuşuyor ve gözlüklerin buğulandığını, görüşü bozduğunu öğreniyor. Buğu önleyici kaplamalı modeller deneniyor, çalışanların seçtiği model satın alınıyor ve kısa bir bilgilendirme yapılıyor. Kullanım oranı kısa sürede artıyor; bu aşamadan sonra kurala uymayan birkaç çalışan için ise kademeli disiplin süreci işletiliyor. Önce engeli kaldırmak, sonra kuralı uygulamak hem adil hem de etkili bir yaklaşımdır.
İK Partner ile Disiplin ve İSG Süreçleri
İSG kurallarının uygulanması, iş hukuku ile İSG'nin kesiştiği hassas bir alandır. İK Partner olarak İSG talimatlarınızı disiplin yönetmeliğinizle uyumlu hale getirmenize, tebliğ ve savunma süreçlerinizi kurgulamanıza ve yöneticilerinizi bu konuda bilgilendirmenize destek veriyoruz. İş hukuku ve mevzuat uyumu hizmetimizi inceleyebilir, ücretsiz ilk görüşme için bize ulaşabilirsiniz.
Bu içerik genel bilgilendirme amaçlıdır; mevzuat ve yargı içtihatları değişebilir. Somut durumlar için hukuk danışmanınıza başvurun.
