Toplu iş sözleşmesi (TİS) imzalandıktan sonra bordro ve İK birimlerinin karşılaştığı ilk soru şudur: "Bu sözleşme kimlere uygulanacak?" İşyerindeki tüm çalışanlar mı, yalnızca sendika üyeleri mi, yoksa sonradan üye olanlar da mı? Toplu iş sözleşmesinden yararlanma kuralları, 6356 sayılı Sendikalar ve Toplu İş Sözleşmesi Kanunu'nda düzenlenmiştir ve yanlış uygulama hem fazla ödemeye hem de eksik ödeme nedeniyle alacak taleplerine yol açabilir.
Bu yazıda TİS'in kapsamını ve kimlerin hangi koşullarla yararlanabileceğini, kapsam dışı personelin nasıl belirlendiğini ve bordro uygulamasında dikkat edilmesi gereken noktaları ele alıyoruz.
TİS'in Kapsamı ve Uygulanma Alanı
TİS, imzalandığı işyeri veya işletme için geçerlidir ve sözleşmede belirtilen süre boyunca uygulanır. Kapsam, iki boyutta değerlendirilmelidir:
- Yer bakımından kapsam: Sözleşmenin hangi işyeri veya işyerlerini kapsadığı. İşletme TİS'inde aynı işverene ait, aynı iş kolundaki tüm işyerleri kapsama girer.
- Kişi bakımından kapsam: Sözleşmenin hangi çalışanlara uygulanacağı. Bu boyut, sendika üyeliği, dayanışma aidatı ve kapsam dışı personel kurallarıyla belirlenir.
TİS, kapsamındaki iş sözleşmelerine doğrudan etki eder. İş sözleşmeleri TİS'e aykırı olamaz; ancak iş sözleşmesinde işçi lehine daha iyi hükümler varsa bunlar geçerliliğini korur.
Toplu İş Sözleşmesinden Yararlanma: Kimler Kapsamda?
6356 sayılı Kanun'un temel kuralı şudur: TİS'ten taraf işçi sendikasının üyeleri yararlanır. Ayrıntıları aşağıdaki tabloda özetledik:
| Çalışan grubu | Yararlanma durumu |
|---|---|
| TİS imza tarihinde taraf sendikaya üye olanlar | Yararlanır |
| İmza tarihinden sonra taraf sendikaya üye olanlar | Üyeliklerinin işverene bildirildiği tarihten itibaren yararlanır |
| Taraf sendikaya üye olmayanlar | Kanundaki koşullarla dayanışma aidatı ödeyerek yararlanabilir |
| Başka bir sendikaya üye olanlar | Kural olarak yararlanamaz; dayanışma aidatı imkânı kanun çerçevesinde değerlendirilir |
| TİS'te kapsam dışı bırakılan personel | Yararlanmaz |
Dayanışma aidatına ilişkin ayrıntıları dayanışma aidatı nedir yazımızda ele aldık.
İşverenin, TİS hükümlerini sendika üyesi olmayan çalışanlara kendi iradesiyle genişletmesi konusunda dikkatli olunması gerekir. TİS'in sağladığı hakların işverence üye olmayanlara da aynen uygulanması, hem sendikal örgütlenmeyi etkileyebileceği hem de iş sözleşmesine yerleşmiş hak tartışmalarına yol açabileceği için hukuk danışmanıyla birlikte değerlendirilmelidir.
Kapsam Dışı Personel Nasıl Belirlenir?
TİS'lerde genellikle sözleşmenin uygulanmayacağı personel grubu ayrıca belirlenir. Bu grup çoğunlukla şunları içerir:
- İşveren adına hareket eden ve işin, işyerinin veya işletmenin yönetiminde görev alan işveren vekilleri,
- Belirli unvan ve kademedeki yöneticiler,
- Gizlilik gerektiren veya işveren adına karar alan kilit pozisyonlar.
Kapsam dışı listesi, toplu görüşmede en çok tartışılan konulardan biridir. Liste ne kadar geniş tutulursa TİS'in uygulama alanı o kadar daralır; bu nedenle sendikalar genellikle dar bir liste talep eder. İşveren açısından önemli olan, listedeki pozisyonların gerçekten yönetim ve temsil yetkisi taşıması ve bunun görev tanımlarıyla desteklenmesidir.
TİS'in İş Sözleşmesine Etkisi
TİS hükümleri, kapsamındaki işçilerin iş sözleşmelerinin bir parçası gibi uygulanır. Bunun birkaç önemli sonucu vardır:
- Daha elverişli hüküm ilkesi: İş sözleşmesinde işçi lehine daha iyi bir hüküm varsa, o hüküm uygulanmaya devam eder.
- Kanunun izin verdiği esneklikler: Bazı konularda kanun, TİS ile farklı düzenleme yapılmasına izin verir. Örneğin İş Kanunu'na göre deneme süresi en çok 2 aydır, ancak TİS ile 4 aya kadar uzatılabilir. Benzer şekilde denkleştirme süresi 2 ay olup TİS ile 4 aya kadar artırılabilir.
- Süre bitiminde etki: TİS'in süresi sona erse bile, iş sözleşmesine ilişkin hükümleri yeni bir TİS yürürlüğe girinceye kadar iş sözleşmesi hükmü olarak devam eder.
Bordro Uygulamasında Kontrol Listesi
TİS imzalandıktan sonra bordro biriminin şu adımları izlemesini öneririz:
- Üye listesini netleştirin: İmza tarihi itibarıyla taraf sendikaya üye olan çalışanları sendikanın bildirimi ile teyit edin.
- Sonradan üye olanları izleyin: Yeni üyelik bildirimlerini tarih bazında kaydedin; yararlanma başlangıcını bu tarihe göre belirleyin.
- Kapsam dışı listesini sisteme işleyin: TİS'teki kapsam dışı unvanları bordro sisteminde işaretleyin.
- Dayanışma aidatı taleplerini kayıt altına alın: Talep tarihi, kesinti tutarı ve yararlanma başlangıcını belgeleyin.
- Geriye dönük farkları hesaplayın: TİS'in yürürlük başlangıcı ile imza tarihi arasındaki dönem için fark ödemelerini yalnızca yararlanma hakkı olanlara uygulayın.
- KVKK'ya dikkat edin: Üyelik bilgisi özel nitelikli kişisel veridir; listeye erişimi sınırlı tutun.
Örnek Senaryo: Sonradan Üye Olan Çalışan
Örnek senaryo olarak, bir tekstil işletmesinde TİS'in imzalanmasından birkaç ay sonra bir çalışanın taraf sendikaya üye olduğunu düşünelim. Sendika üyeliği işverene bildirir. Bu çalışan, üyeliğin işverene bildirildiği tarihten itibaren TİS'ten yararlanmaya başlar. Ancak TİS'in yürürlük başlangıcından üyelik bildirimine kadar olan dönem için geriye dönük fark talep etmesi kural olarak mümkün değildir. Bordro biriminin bu tarihleri doğru izlemesi, hem fazla ödemeyi hem de eksik ödeme iddialarını önler.
İşyerine Yeni Giren Çalışanlar ve Nakiller
TİS süresi içinde işe alınan çalışanlar, TİS'ten yararlanma açısından ayrı bir dikkat gerektirir. Yeni çalışan, işe girdiği tarihte otomatik olarak TİS'ten yararlanmaz; taraf sendikaya üye olması ve üyeliğin işverene bildirilmesi ya da kanundaki koşullarla dayanışma aidatı ödemesi gerekir. İşe giriş sürecinde bu konuda çalışanı yönlendirmek veya bir sendikayı önermek doğru değildir; yalnızca İK'ya başvurabileceği bilgisini vermek yeterlidir.
Aynı işverenin farklı işyerleri arasında yapılan nakillerde de durum değerlendirilmelidir. İşletme TİS'i söz konusuysa ve her iki işyeri de kapsamdaysa nakil, TİS uygulamasını değiştirmez. Ancak kapsam dışındaki bir işyerine veya farklı iş koluna giren bir birime yapılan nakillerde, çalışanın TİS'ten yararlanma durumu değişebilir. Bu tür nakillerin sendikal güvence açısından da sorun yaratmaması için objektif gerekçeye dayanması ve yazılı olarak belgelenmesi gerekir.
TİS Uygulamasında Destek
TİS'in doğru kişilere, doğru tarihten itibaren ve doğru tutarlarla uygulanması, bordro ve İK süreçlerinin uyumlu çalışmasını gerektirir. İK Partner olarak iş hukuku ve mevzuat uyumu hizmetimizle TİS uygulama kılavuzları, bordro kontrol listeleri ve kapsam dışı personel analizleri konusunda destek veriyoruz. Ücretsiz ilk görüşmede mevcut uygulamanızı birlikte gözden geçirebiliriz.
Bu içerik genel bilgilendirme amaçlıdır; mevzuat değişebilir. Somut durumlar için bir hukuk danışmanına başvurmanızı öneririz.
