Toplu İş Sözleşmesi Süreci: Yetkiden İmzaya İşveren Rehberi

Toplu iş sözleşmesi süreci, bir işçi sendikasının işyeri veya işletmede yetkili olduğunun tespitinden başlayarak toplu görüşme, gerekirse arabuluculuk ve grev aşamalarından geçip toplu iş sözleşmesinin (TİS) imzalanması veya Yüksek Hakem Kurulu kararıyla sonuçlanmasına kadar süren hukuki takvimdir. Süreç 6356 sayılı Sendikalar ve Toplu İş Sözleşmesi Kanunu ile düzenlenir ve neredeyse her aşaması kısa, kaçırıldığında hak düşüren sürelere bağlıdır.

Bu rehber süreci işverenin masasından anlatıyor: Hangi aşamada hangi süre işler, işveren ne zaman hangi belgeyi hazırlamalı ve hangi hatalar pazarlık gücünü zayıflatır? Temel kavramlar için toplu iş hukuku temelleri, toplu görüşme oturumlarının yönetimi için toplu görüşme süreci yazılarımıza da bakabilirsiniz.

Toplu İş Sözleşmesi Sürecinin Kanuni Takvimi

Süreler kanunda sıkça "iş günü" olarak düzenlenmiştir; takvim günü ile karıştırmamak gerekir. Sürelerin kaçırılmasının sonucu çoğunlukla sendikanın yetkisinin düşmesidir; ancak işverenin kaçırdığı süreler de (ör. grev dışı işçi ilanı) grev döneminde ciddi operasyonel sorunlara yol açar.

1. Aşama: Yetki Tespiti ve İtiraz

Bir işçi sendikasının TİS yapmaya yetkili olması için, kurulu bulunduğu işkolunda çalışan işçilerin en az yüzde birinin üyesi olması ve başvuru tarihinde işyerinde çalışan işçilerin yarıdan fazlasının, işletmede ise yüzde kırkının kendi üyesi bulunması gerekir (md. 41). Aynı işkolunda birden çok işyeri olan işverende TİS ancak işletme düzeyinde yapılabilir (md. 34); ayrıntı için işletme toplu iş sözleşmesi yazımıza bakabilirsiniz.

Yetki tespitinde dikkat edilecek bir nokta: Sigortalılığın başlangıcı ve sona ermesine ilişkin bildirimleri yasal süresi içinde SGK'ya yapılmamış olanlar, yetkili sendikanın tespitinde dikkate alınmaz (md. 42). Bu kural, işveren kayıtlarının doğruluğunu sürecin merkezine koyar.

İşveren ne yapmalı?

• Bakanlık tespit yazısı geldiği anda başvuru tarihindeki işçi listesini SGK kayıtlarıyla karşılaştırın.
• İşyeri mi işletme mi düzeyinde yetki tespiti yapıldığını, işkolunun doğru olup olmadığını kontrol edin.
• İtiraz edecekseniz somut delillerle ve altı iş günü içinde yapın; delilsiz itiraz incelenmeden reddedilir.
• İtiraz kararını stratejik olarak verin: Haklı bir itiraz süreci yeniden kurar, dayanaksız itiraz ise ilişkiyi baştan gerer.

2. Aşama: Çağrı ve Toplu Görüşme

Taraflardan biri, yetki belgesinin alınmasından itibaren 15 gün içinde karşı tarafı toplu görüşmeye çağırır ve tekliflerinin bütününü çağrı süresi içinde karşı tarafa verir. İşçi sendikası çağrı tarihinden itibaren 30 gün içinde ilk toplantıya gelmez veya görüşmeye başlamazsa yetkisi düşer. Toplu görüşme süresi ilk toplantıdan itibaren 60 gündür.

İşveren ne yapmalı?

• Heyeti belirleyin: Karar yetkisi olan bir başkan, finans ve İK temsilcileri, hukuk danışmanı. Toplu görüşmede işvereni temsil edenlerin TİS'ten yararlanamayacağını unutmayın (md. 39).
• Maliyet modelini hazırlayın: Her teklif ve karşı teklif için yıllık maliyeti, sözleşme süresi boyunca toplam maliyeti ve kıdem gibi dolaylı etkileri hesaplayın.
• Grev dışı işçi ilanını yapın: Toplu görüşmenin başlamasından itibaren altı iş günü içinde, sürekliliği teknik zorunluluk taşıyan işlerde grev ve lokavt sırasında çalışacak işçilerin niteliğini, sayısını ve yedeklerini işyerinde yazılı olarak ilan edin ve sendikaya tebliğ edin (md. 65). Bu adım sıkça unutulur.
• Tutanak tutun: Her oturumda üzerinde anlaşılan ve anlaşılamayan maddeleri imzalı tutanağa bağlayın.

3. Aşama: Uyuşmazlık ve Arabuluculuk

Taraflar 60 günlük süre içinde anlaşamazsa veya taraflardan biri görüşmeye gelmez ya da devam etmezse, uyuşmazlık altı iş günü içinde görevli makama bildirilir; aksi halde sendikanın yetkisi düşer. Görevli makam altı iş günü içinde resmî listeden bir arabulucu görevlendirir. Arabulucunun görevi 15 gün sürer; tarafların anlaşmasıyla en çok altı iş günü uzatılabilir. Anlaşma olmazsa arabulucu üç iş günü içinde önerilerini içeren tutanağı düzenler ve tutanak en geç üç iş günü içinde taraflara tebliğ edilir.

Arabuluculuk, kanuni bir formalite değil, grev öncesi son yapılandırılmış müzakere fırsatıdır. Arabulucunun istediği bilgi ve belgeleri vermek tarafların yükümlülüğüdür. Bu aşamanın inceliklerini toplu iş uyuşmazlığında arabuluculuk yazımızda ele aldık.

4. Aşama: Grev, Lokavt ve Yüksek Hakem Kurulu

Arabulucu tutanağının tebliğinden itibaren sendika 60 gün içinde grev kararı alabilir ve bu süre içinde altı iş günü önceden bildireceği tarihte uygulamaya koyabilir. İşveren de grev kararının kendisine tebliğinden itibaren 60 gün içinde lokavt kararı alabilir. Grev kararının ilanından itibaren işyerindeki işçilerin en az dörtte biri altı iş günü içinde grev oylaması talep edebilir.

Grev ve lokavtın yasak olduğu işlerde (md. 62), grevin ertelenmesi halinde (md. 63) veya oylamada grev yapılmaması kararı çıkması durumunda uyuşmazlık, süresi içinde başvuru yapılırsa Yüksek Hakem Kurulu tarafından çözülür; kararları kesindir ve TİS hükmündedir.

Grev döneminde işverenin yükümlülükleri ve yasakları ayrı bir uzmanlık alanıdır: Greve katılanların yerine işçi alınamaz (md. 68), grev öncesi işlemiş ücretler olağan ödeme gününde ödenir (md. 67), grev süresi kıdemde dikkate alınmaz. Ayrıntılar için grev ve lokavt kuralları ve grev sürecinde işyeri yönetimi yazılarımıza bakabilirsiniz.

5. Aşama: İmza, Tevdi ve Uygulama

Anlaşmaya varılırsa TİS dört nüsha olarak düzenlenir, taraf temsilcilerince imzalanır ve iki nüshası altı iş günü içinde çağrıyı yapan tarafça görevli makama tevdi edilir. İşveren, TİS'i işçilerin görebileceği yerlere asmakla yükümlüdür (md. 48).

TİS yazılı yapılır, en az bir, en çok üç yıl süreli olur ve imzadan sonra taraflarca uzatılamaz, kısaltılamaz, süresinden önce sona erdirilemez (md. 35). Sona eren TİS'in iş sözleşmesine ilişkin hükümleri, yenisi yürürlüğe girinceye kadar iş sözleşmesi hükmü olarak devam eder (md. 36). Süre ve sona erme ayrıntıları için toplu iş sözleşmesinin süresi ve sona ermesi yazımıza bakabilirsiniz.

İmza sonrası işveren ne yapmalı?

• Bordro sistemine yeni ücret ve yan hak kalemlerini yürürlük tarihinden itibaren işleyin; geriye dönük farkları hesaplayın.
• Kimlerin TİS'ten yararlanacağını belirleyin: imza tarihindeki üyeler, sonradan üye olanlar (bildirim tarihinden itibaren) ve dayanışma aidatı ödeyenler.
• Yöneticilere TİS'in disiplin, terfi ve izin hükümlerini anlatan kısa bir eğitim verin.
• Bir sonraki dönem için takvimi şimdiden işaretleyin: Yeni yetki başvurusu, mevcut TİS'in bitiminden önceki 120 gün içinde yapılabilir.

İşveren İçin Hazırlık Listesi

• [ ] SGK giriş-çıkış bildirimleri eksiksiz ve süresinde mi?
• [ ] İşkolu tespiti ve işyeri/işletme yapısı doğru mu?
• [ ] Yetki tespit yazısı için 6 iş günlük itiraz takvimi işaretlendi mi?
• [ ] Toplu görüşme heyeti ve karar yetkisi belirlendi mi?
• [ ] Teklif-maliyet modeli hazır mı?
• [ ] Grev dışı işçi ilanı toplu görüşme başlangıcından itibaren 6 iş günü içinde yapılacak mı?
• [ ] Tüm oturumlar için tutanak şablonu hazır mı?
• [ ] Çalışan iletişim planı (yönetici mesajları, soru-cevap) hazırlandı mı?

Sık Yapılan Hatalar

• "İş günü" ile "gün" sürelerini karıştırmak.
• Delil eklemeden yetki itirazında bulunmak.
• Grev dışı kalacak işçileri ilan etmeyi grev kararı gelene kadar ertelemek.
• Görüşme sürecinde sendika üyelerine yönelik bireysel teklifler veya baskı içeren iletişim yapmak; bu durum sendikal güvence ihlali iddiasına yol açabilir.
• İmzadan sonra TİS'i bordroya geç ve eksik işlemek.

Kapanış

Toplu iş sözleşmesi süreci, iyi hazırlanmış bir işveren için öngörülebilir bir takvimdir. Sürelerin bir tabloda izlenmesi, kayıtların doğruluğu ve maliyet modelinin önceden kurulması, masadaki pazarlık gücünü doğrudan belirler. Toplu görüşme hazırlığı ve kriz senaryoları için kriz yönetimi hizmetimizden destek alabilir veya bizimle iletişime geçin.

Bu yazı genel bilgilendirme amaçlıdır, hukuki danışmanlık niteliği taşımaz; somut durumunuz için uzman desteği alın. Kanuni süreler değişebileceğinden güncel metni resmî kaynaklardan kontrol edin.